Çex Respublikası

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Keçid et: naviqasiya, axtar


Česká republika
Çex Respublikası
Flag of Çexiya Coat of arms of Çexiya
Şüar: "Pravda vítězí"  (Czech)
"Truth prevails"
Himn: Kde domov můj? (in English: Where is My Home?)
Location of Çexiya
Paytaxt Praqa
50°05′N 14°28′E / 50.083, 14.467
Ən böyük şəhər capital
Rəsmi dillər Çex dili
Etnikon Çexiyalı
Hökumət Parlament respublikası
 -  Prezident Vaçslav Klaus
 -  Baş nazir Jan Fischer
Müstəqillik (9-cu əsrdə formalaşıb) 
 -  Avstriya-Macarıstandan 28 oktyabr 1918-ci il 
 -  Çexoslovakiya dağıldı 1 yanvar 1993-cü il 
Ərazi
 -  Cəmi 78.866 km² (117-ci)
 -  Su (%) 2,0
Əhali
 -  20081 təqribi sayı 10,403,136 (78-ci)
 -  2001 siyahıyaalmaya görə sayı 10,230,060 
 -  Sıxlıq 132/km² (77-ci)
ÜDM (AQP) 2007 estimate
 -  Cəmi $248.902 miliard (39-cu)
 -  Adam başına $24,236 (36-cı)
ÜDM (nominal) 2007 estimate
 -  Cəmi $175.309 miliard (39-cu)
 -  Adam başına $17,070 (36-cı)
Cini (1996) 25.4 (5-ci)
İpİİ (2005) ▲ 0.891 (high) (32-ci)
Pul vahidi Çex korunası (CZK)
Saat qurşağı (KÜV+1)
 -  Yay vaxtı CEST (KÜV+2)
İnternet domeni .cz
Telefon kodu +420
1 March 31, 2008 (See Population changes - 1st quarter of 2008).
2 Rank based on 2005 IMF data.
3 Also .eu, shared with other European Union member states.
4 Shared code 42 with Slovakia until 1997.



Çex Respublikası, Çexiya (Çex dili: Česká republika, Česko) - Avropada dövlət və Avropa Birliyinin üzvü. Ölkə tarixən 2 vilayətdən- Bohemiya və Moraviyadan ibarətdir. Sileziya torpaqlarının da bir hissəsi Çexiyanın ərazisinə düşür. Çex Respublikasının əhalisinin sayı 2008 - ci ilin dekabrın 31 - nə olan məlumata əsasən 10.467.542 nəfərdir[1] . Ölkənin paytaxtı Praqa şəhəridir . Praqa - 1,212,097 nəfər[2] və Brno - 719,555 nəfər[3] şəhərləri Çex Respublikasının ən böyük şəhərləridir .

Karlštejn qalası 14 əsir.

Mündəricat

[redaktə / تحریر] Tarix

Bohemiya bölgəsində yaşayan keltlər ölkənin tarixdə məlum olan ilk yerli əhalisidir. V əsrdə şərqdən slavyan qəbilələri gələrək Elba çayının vadisində yerləşmişlər. Altı əsr ərzində müntəzəm olaraq slavyan, alman və macarların işğallarına məruz qalmışdır. XIV əsrdə qurulan Alman İmperiyası uzun illər ölkəyə hakim olmuş, XVII əsrin əvvəllərində Avstriya-Macarıstan İmperiyasına məğlub olaraq bu torpaqları itirmişdir. Avstriya, Bohemya və Moraviyaya, Macarıstan isə Slovakiyaya hökm etməkdə idi. I Dünya müharibəsi nəticəsində Avstriya-Macarıstan İmperiyasının yıxılması ilə 1918-ci ilin oktyabrında Çexoslovakiya Respublikası adıyla müstəqilliklərini elan etdilər. Ölkədəki etnik qruplardan almanların qiyamları və Almaniyanın təzyiqi ilə Bohemya bölgəsi almanlara verildi (1938). Bir il sonra Hitlerin əmri ilə alman ordusu Çexoslovakiyanı işğal etdi.

İkinci Dünya Müharibəsi nəticəsində 1945-ci ildə ölkə bu səfər də Rusiya tərəfindən işğal edildi. Çexoslovakiyanın şərqdəki Rütenya əyalətini öz torpaqlarına qatan Rusiya, təzyiq nəticəsində Çək Kommunist Partiyasını iqtidara keçirərək sosialist bir rejim qurdurdu. Yeni rəhbərlik öz anlayışı gərəyi azadlıqları məhdudlaşdırdı. Azadlıq tərəfdarı olan kəsləri həbsxana və ağıl xəstəxanalarına dolduraraq ölkəni Rusiyanın peyki vəziyyətinə gətirdi. 1955-ci ildə Varşava Müqaviləsi Təşkilatı na daxil oldu. 1960 dan sonra əkinçilik kollektifleştirildi. Nəqliyyat ticarət və ağır sənaye dövlətləşdirildi. Mədəniyyət və dini inanclara təzyiq altına alındı. 1968-ci ildə Stalin tərəfdarlarının yerinə keçən Aleksandr Dubcek və Ludvik Suoboda ölkədə liberal bir siyasət izləyərək iqtisadiyyatda xaricə açılma istiqamətində müxtəlif islahatlar etdilər. Mətbuat və nəşr quruluşlarına azadlıq verildi. Kommunizmin diktatorluq rejimindən xilas olub insanca yaşamaq üçün səy sərf edən liderlər Rusiya idarəçiləri tərəfindən şiddətlə tənqid edildi. Çexoslovakiyadakı bu liberal islahatlar nəticəsində bir peykini itirmə qorxusu eşidən Rusiya ölkəni işğal etdi. Ölkələrə müstəqillik şüarları öyrədən Rusiya özünün etdiyi işğala qarşı gələn xalqı insafsızca tankların palitraları altında əzdi və ölkə idarəçilərini şiddətlə cəzalandırdı. Yüz minlərlə Çexoslovakiyalı, Rus zülmünə dözə bilməyərək Avstriya və Almaniyaya qaçdı.1989 da bütün şərq bloku ölkələrində olduğu kimi, Çexoslovakiyada da yumşalma siyasəti başladı. Çox partiyalı sistemə keçildi və 1990 da ilk sərbəst seçki kecirildi. Kommunistlər qazana bilmədilər. Milliyyətçi Partiyalar iqtidar oldular. 1992 İyununda Çexoslovakiyanı meydana gətirən Çex və Slovakiya respublikalarında ayrı-ayrı edilən seçkilərdən sonra iki respublikanın bir-birindən ayrılması gündəmə gəldi. Edilən görüşmələr nəticəsində 25 Noyabr 1992 günü edilən andlaşma ilə 31 dekabr 1992 tarixində iki respublika bir-birindən ayrıldı.

[redaktə / تحریر] iqlim və təbii qaynaqlar

Dənizdən uzaq bir Orta Avropa ölkəsi olan Çək Respublikasında da, digər Orta Avropa ölkələrində olduğu kimi qışları sərt soyuqların hakim olduğu quru iqlimi vardır. Yazların sərin keçdiyi ölkədə, illik istilik ortalamaları ildən ilə böyük dalğalanmalar göstərər. Qışda ölkədə hava hər vaxt sıfırın alında olar. İllik yağmur ortalaması bölgələrə görə 1000-1500 mm arasında dəyişər. Yüksəliyi çox olmayan düzənliklik bölgələrdə yağmur miqdarı 1000 mm ətrafında olur, yüksək dağların tapıldığı yerlərdə dağların yağış buludlarını tutması və sıxlaşdırıcılıq vəzifəsi görməsi, illik yağmur miqdarının ortalama 1500 mm ətrafında olmasını təmin edər. Yağmurlar qışda ümumiyyətlə qar şəklində olur.

Praqadan mənzərə

Çex Respublikası torpaqlarının % 30 meşələrlə əhatələnmiş olan bir ölkədir. Xüsusilə Bohemya Dağları və Karpatların yüksək bölgələrində iynə yarpaqlı ağaclardan meydana gələn meşəlik bölgələr, yüksəkliyi çox olmayan yerlərdə qayın, palıd və gürgen meşələri üstünlük təşgil edir. Meşəlik bölgələrdə yaşayan yabanı heyvanların başlıcaları; çöl donuzu, çöl pişiyi və dağ keçisidir. Mədənləri özünə kafi səviyyədə deyil. Avropanın ən çox uran çıxaran ölkəsi olan Çekoslovakyada kömür, antimon, manyezit, civə, grafit və kaolin ilə az miqdarda neft çıxarılar. Çıxarılan uran miqdarı, bu maddənin strateji əhəmiyyəti baxımından açıqlanmamaqdadır. Bohemya dağlarından çıxarılan əhəmiyyətli miqdardakı linyit, elektrik enerjisi istehsalında istifadə edilir.

[redaktə / تحریر] Siyasət

Praqada bir kilsə

1968-ci ildə azad bir rejim üçün istəkləri, Rusiya tərəfindən qanlı bir şəkildə rədd edilən Çex Respublikası, 1990-ci ilə qədər Kommunist rejimlə idarə olundu. Çex və Slovak Respublikası olaraq iki federasiya halında idarə edilirdi. İqtidardakı Kommunist Partiya seçkilərə tək siyahı və tək partiya olaraq qatılırdı. Ölkə, 350 üzvlü Federal Məclis tərəfindən idarə olunardı. Federal Məclis, bütün ölkədən seçilən 200 şəxsiyyət Xalq Məclisi ilə 75 üzvü Çex, 75 üzvü Slovak respublikalarından seçilən 150 şəxsiyyət Millətlər Məclisindən qurulurdu Dövlət başçısı, baş nazir və nazirlər Federal Məclis tərəfindən öz üzvləri arasından seçilərdi. 1989 da Şərq bloku ölkələrində görülən yumşalma və çox partiyalı həyata keçiş, Çex Respublikasında da görüldü. 1990 da ilk çox partiyalı seçki edildi. 1992 İyununda Çekoslavakyanı meydana gətirən Çək və Slovak Respublikalarında ayrı-ayrı seçki edildi. Çex Respublikasında seçkiləri qazanan Vaclav Klaus baş nazir oldu. Bu seçkilərdən sonra edilən görüşmələrdən sonra 31 Dekabr 1992 tarixində iki respublika bir-birindən ayrıldı.

[redaktə / تحریر] İqtisadiyyat

Ümumiyyətlə sənayeyə söykənən bir iqtisadiyyatı vardır. Bir coxtorpaqların əraziləri hamısı kommunist idarənin gəlməsiylə dövlətləşdirilərək kollektif əkinçiliyə keçildi. Əkinçilik məhsulları istehsalında kollektif əkinçiliyə keçmə ilə səmərə düşdü və ölkə köhnəsindən daha çox qida maddəsi idxal etmək məcburiyyətində qaldı. Ən əhəmiyyətli əkinçilik məhsulları buğda, arpa, yulaf, çovdar, qarğıdalı , çuğundur, kartof və balqabaqdır. Heyvandarlıq geniş şəkildə tətbiq edilir. Ən çox ev heyvanlarının bəsləndiyi ölkədə bəslənən böyük baş heyvanların sayı kiçik baş heyvanların sayından çoxdur. Ölkənin 30% örtən meşələrdən əldə edilən məhsullar ehtiyacı ödədiyi kimi, çoxu ixrac edilər. Çıxardığı mədənlər ölkə ehtiyacını qarşılamadığı üçün mədən idxal edər. Dəmir cövhərinin əhəmiyyətli qisimini idxal etməsinə baxmayaraq dünyada polad istehsalında ilk on ölkə içinə girə bilməkdədir. Şərq bloku ölkələrin maşın, kimyəvi maddə, silah, tekstil məhsulu ehtiyaclarının böyük bir kımını Çex Respublikası qarşılamaqdadır.

[redaktə / تحریر] Nəqliyyat

Çex Respublikası inkişaf etmiş quru və dəmiryolu şəbəkəsinə malikdir. Dəmiryollarının dörddə birində elektrikli qatarlar çalışmaqdadır. Çex Respublikasında Praqa və o biri bölgə mərkəzləri hava yoluyla bir-birinə bağlıdır.

[redaktə / تحریر] Mənbə

  1. ↑ http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/population
  2. ↑ http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/characteristics_of_the_capital_city_of_prague
  3. ↑ http://www.czso.cz/eng/redakce.nsf/i/characteristics_of_the_jihomoravsky_region


Retrieved from "http://az.wikipedia.org/wiki/%C3%87ex_Respublikas%C4%B1"
Başqa dillərdə