Ülgən

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Ülgən və ya Bay-Ulgen - türk mifologiyasında əsas tanrılardan biri. Ölkən (Ülken, Ülgön) Xan ve monqol dilinde Ulgan Xan.

Xüsusiyyətləri[redaktə]

Yaxşılıq tanrısıdır. Göyün 16. qatında yaşayır. Kayra Xanın oğludur. Qızıl Dağda, qızıl qapısı olan qızıl bir sarayda yaşayır. Qızıl bir taxt üzərində oturub. Kayra Xandan sonra ikinci dərəcədə əhəmiyyətə malikdir. Göy cisimlərini idarə edər. Meteoroloji hadisələrin ilk qaynağıdır. Biri ağ, digəri qara iki daşla gələrək (və ya Korbolko quşu ilə bu daşları göndərərək) insanlara atəş yandırmağı öyrətmişdir. Yaxşılıq etməyi sevər. Uzun saçları vardır. Yanında böyük bir qalxanı tapılar. Əlində ildırımlar göndərən bir yayı vardır. İldırımlar və şimşəklər onun silahıdır. İldırımla vurduğu şey müqəddəslik qazanır. Yeddi oğlu və yeddi qızı var. Gökçə (mavi) rəng ilə işarələniyər. Göyün hakimidir. Dünyanı daşımaları və ya dəstək olmaları üçün üç dənə balıq yaratmışdır. Əlindəki toppuzu, həyat ağacının köklərinə bənzər və elə dallı budaklıdır. Bildiyimiz Günəş, Ay və ulduzlardan (bütün göy nesnelerinden) çox uzaqda yaşayır. Biri sağında və digəri solunda iki ağ Günəş tapılar. Bu göy cisimlərinin hər biri özünə çatmaq istəyən şaman üçün bir maneədir. Ən güclü şaman belə ən çox Altınkazık (Qütb) ulduzuna qədər çata bilər. Daha kənara gedə bilməz. Betimlenirken ağ, parlaq, səs-küyçü (künürtçi), yandırıcı (küygekçi), şimşəkçi (yalgınçı) kimi sifətlər işlədilir. Əzəli və əbədi qəbul edilir. Kainatın başlanğıcında yalnız Ülgən və Ərlik vardır. Qaz və qu cildinə girərək sonsuz suyun üzərində uçurlar. Tanri Ülgən Erlikdən daha güclüdür. Erlikin etdiyi hiylələri anlayır və onu məzəmmət edir. Kayra Xan isə kainatdan əvvəl də mövcuddur. Yaşlı və müdrik bir görünüş ilə təsvir olunur. Üç, altı, doqquz və ya 12 ildə bir görkəmli mərasimlər edilərək özünə ağ kısrak qurban edilir. Üç börkü (başlığı) vardır, uzun saqqallıdır. Əslində çox vaxt bir arvadından bəhs edilmədiyi halda bir neçə yerdə yoldaşının adı "Taz xanım" (Keçəl xanım)dır. Mindiyi heyvan da Kelke adlı keçəl bir öküzdür. Monqolcada bir çox tanrının adının sonunda iştirak edən Ulagan (Ulağa) sözüylə də əlaqəli görünməkdədir. Voqullarda Ulgon olaraq iştirak edər və atəşin qaynağı olaraq görülər. Yeddi oğlu vardır, bunlar göyün yeddi qatını işarələr.

1. Qarşıt Xan, 2. Pura Xan, 3. Burça Xan, 4. Yaşıl Xan, 5. Qaraquş Xan, 6. Qanım Xan, 7. Baxtı Xan

Etimologiya[redaktə]

(Ül/Ul) kökündən törəmişdir. Göyə aid, paylaşdırma, yaratmaq kimi mənalar ehtiva edər. Ulu, zəngin deməkdir.

Həmçinin baxın[redaktə]

Mənbə[redaktə]