İldırım Bəyazid

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
İldırım Bəyazid
Yıldırım Bayezid
İldırım Bəyazid
I. Bəyazid
1389 — 1402
Sələfi: I Murad
Xələfi: I Mehmed
 
Təvəllüdü: 1360(1360-Şablondakı doğum və ya ölüm tarixində texniki yanlışlıq var!-00)
Ədirnə
Vəfatı: 8 mart 1403(1403-03-08)
Ağşəhər
Atası: I Murad
Anası: Gülçiçək Xatun
Həyat yoldaşı: Devlət Xatun
Uşaqları: Oğulları: Mehmed Çələbi (I Mehmed)
  • Musa Çələbi
  • Süleyman Çələbi
  • Mustafa Çələbi
  • İsa Çələbi
  • Ərtoğrul Çələbi
  • Qasım Çələbi
  • Şahzadə Musa

Qızları: Fatma Xatun

  • Hund Hatun
  • Oruz Hatun
  • Erhondu Hatun
 
İmzası: İmzası
İldırım Bayezid

İldırım Bəyazid — Osmanlı sultanı

İldırım Bəyazidin Misirdəki Manyal muzeyində olan portreti.

Taxta çıxmağı və ilk illəri[redaktə]

I Muradın oğludur, atasının taxta çıxdığı 1360-cı ildə anadan olan Bəyazidin anası Gülçiçək xatundur. 1381-ci ildə dövlət idarəsində yetişməsi üçün Kütahyaya qubernator təyin edildi. 1389 –cu ildə da səlib ordusu ilə edilən Birinci Kosova döyüşünə qatılaraq böyük qəhrəmanlıq göstərdi. Atası Sultan Murad, bu döyüş sonunda bir Serbli tərəfindən şəhid edildikdən sonra, Osmanlı taxtına keçdi. Hərbi əməliyatlar zamanı sürətli hərəkət etdiyinə görə "İldırım" ləqəbin almışdır. Kosova savaşı zamanı Rumeli əsgərləri ilə sağ qanada rəhbərlik etmişdir. Savaşın qazanılmağındada böyük rol oynamışdır. Bəyazid hələdə düşməni təqib edən qardaşı Yaqubu çağırtdıraraq taxta ortaq olar şübhəsi ilə edam etdirdi. I Muradın ölümü ilə meydana gələn səltənət dəyişikliyi Anadolu bəyliklərinin xüsusilədə, özünü Səlcuqların varisi hesab edən Qaramanlıların unudulmuş sanılan düşmənliyini yenidən ortaya çıxardı. Şəhzadə Yaqubun qətl olunmasını bəhanə edərək sözdə onun intiqamını almaq üçün müharibə elan edib hər tərəfdən hücuma keçdilər. Qaramanoğulu Ələddin bəy tərəfindən təşviq edilən bu bəyliklər Aydın, Saruhan, Gərmiyan, Məntəşə və Həmidəli bəylikləri idi. Gərmiyanoğullarından Şah Çələbi oğlu Yaqub bəy daha əvvəl Osmanlıların əlinə keçmiş olan Gərmiyan bəyliyinin ərazisini geri aldılar. Bununla bərabər Qaramanlılar Bəyşəhri işğal etdilər. Anadoludada Qara Tatar adlandırılan monqolların rəisi Mürvət bəydə Qırşəhri işğal edib Sivas əmiri Qadı Bürhanəddinə təslim etdi. Digər bəyliklərdə bu qarışıqlıqdan istifadə edərək bəzi yerlərin işğalına cəhd göstərdilər. Bu hadisələr Osmanlı dövlətini çox ağır vəziyytə salmışdı. Atası tərəfindən qurulmağa çalışılan Anadolu birliyi təhlükəyə girmişdi. Sultan İldırım Bəyazid bu vəziyyətə sürətli şəkildə çarə tapmalı və işləri qaydasına salmalı idi. Bunun üçün Anadoluya keçməzdən əvvəl umelidəki vəziyyəti qaydaya salmaq lazım olduğunu düşünərək ona qarşı müxalifətdə olan əmir və əsgərləri yenidən öznə tabe etdi. Sonra Serb kralı Lazarın hələ kiçik yaşdakı oğlu Stefan Lazaroviçin himayədarı olan anası ilə razılaşdı. Bu serb despotu da vergi ödəmək və lazım olduğu zaman Sultanın ordusuna əsgərlə kömək göstərməyi qəbul etməklə bərabər hər il Sultanın yanına gəlməyidə qəbul elədi. İldırım Bəyazid Balkanlarda güclü qalmaq üçün axınçı təşkilatını yenidən canlandırmaq ehtiyacı hiss eləyərək Evrenos bəy, Paşa İgid bəy və Firuz bəy kimi paşalarlına başda Bosniya olmaq üzərə Əflak və Tunanın şimal tərəfinə axınlar etməyi əmr etdi. Bu axınlar nəticəsində Skopye alınaraq şəhərə türk əhali yerləşdirildi. Bəyazid Bursaya qayıtmamışdan əvvəl şəhər-dövlət halına gəlmiş Bizansıda işğal etmək istəyirdi. Bunu həyata keçirmək üçün Bizansdakı taxt davasından istifadə etmək istəyirdi. Bununlada Anadoluda aparacağı müharibə zamanı Bizans tərəfindən gələ biləcək təhlükəni aradan qaldırmaq istəyirdi. Bəyazid Balkanlarda vəziyyəti nəzarət altına alandan sonra köhnə paytaxt olan Bursaya gəldi. Rumeli və Bizansda vəziyəti nəzarət altına alan Bəyazid serb karalını ordusuyla bərabər Anadoluya çağıraraq hərəkətə keçmək istəyirdi. Bizans İmperatorunun oğlu Manueldə ordusuyla birgə Bəyazidin yanına gəlmişdi. Sultan bundan sonra Kastamonu əmiri Candarlıoğullarından Kötürüm Bəyazidin oğlu Süleyman Paşanıda ittifaqa çağırmışdı. Bu sırada Ədirnədə taxt naibi olaraq qalan Bəylərbəyi Qara Timurtaş paşanıda qüvvələri ilə birgə Anadoluya gətirtmişdi. Bu qədər böyük qüvvə toplamış olan Bəyazid bir tərəfdən Bizans vəliəhdi Rum qüvvələri ilə Alaşəhərə göndərərək Bizans İmperatorluğuna tabe olan bu şəhəri işğal elətdirmişdi. Saruhana hücum edən Bəyazid buranı müqavimətsiz tutmuş və Əmir Xıdır Şah ilə qardaşı Orxanı Bursaya göndərərək həbs etdirmişdi. Sultan Bəyazid daha sonra qaynı olan Gərmiyanoğlu Yaqub bəyə hücum edərək başda paytaxt Kütahya olmaq üzərə bütün ölkəni ələ keçirmişdi. Sultan Bəyazid Qərbi Anadoludakı bütün bəylikləri özünə tabe etdikdən sonra Qaramanoğullarına keçdi. Sultan Bəyazid əvvəlcə Həmidəliyə sonra Təkə yəni Antalya tərəflərə keçdi. 1391-ci ildə baş verən bu hadisələrdən sonra Osmanlılarla müttəfiq olan Candaroğlu II Süleyman artıq Osmanlıları özünə qarşı təhlükəli hesab edərək Sivasda hökmranlıq edən Qadı Bürhanəddin ilə görüşlərə başladı. Bəyazid Qaramanoğullarının ərazisinə girərkən Qaramanoğlu Ələddin bəy Osmanlılara qarşı döyüşmək üçün Qadı Bürhanəddin ilə Candaroğlu Süleymandan kömək istədi. Lakin Bəyazid bu birlik və yardımların birləşməsinə imkan vermədən Qaramanoğullarına aid bəzi əraziləri tabe etdi və Konyanı mühasirəyə aldı. Bu zaman Bəyazid ilə mübarizə apara bilməyəcəyini başa düşən Ələddin Əli bəy Daşəliyə çəkilmişdi. Ələddin Əli bəy Qadı Bürhanəddindən və Candaroğlu Süleymandan kömək gəlmədiyini görüb qaynı Bəyaziddən sülh istəmək məcburiyətində qaldı. Bununla razılaşan İldırım Bəyazid onsuzda Osmanlılara aid olan Bəyşəhri, Akşəhri və başqa yerləri Qaramanoğullarından geri almaq şərti ilə sülh bağladı.

İldırım Bəyazidin miniatürü

İstanbulun mühasirəyə alınması[redaktə]

İldırım Bəyazidin Anadoludakı səfərlərlə məşğul olduğu vaxt Bizanslılar bəzi tədbirlər görməyə başladılar. Bizans İmperatoru İoannis ayağındakı ağrılara və yataq xəstəsi olmağına baxmayaraq İstanbul qalalarının və bürclərin bəzi yerlərini təmir etdirməyə başladı. Bundan xəbər tutan İldırım Bəyazid çox sərt reaksiya göstərərək təmir olunan yerlərin dərhal sökülməsini əmr etdi. İmperator İldırım Bəyazidin yanında olan oğlu və taxtın yeganə varisi Manueli fikirləşərək təmir edilən yerlərin sökülməsinə əmr verdi. Ancaq İmperator qalaların sökülməsindən biraz sonra vəfat etdi. Osmanlılarla birlikdə Anadolu səfərində iştirak edən Manuel bir yolun taparaq Bursadan qaçıb İstanbula gəldi və atasının taxtında oturdu. Atasının yasın saxladıqdan sonra İldırım Bəyazidin Bizansa qarşı olan siyasətin fikirləşməyə başladı. Bəyazid yeni imperatordan vergilərin artırılmasını, İstanbulda müsəlman məhəlləsinin salınmasını, məscidlərin tikilməsini və müfti təyin edilməyin istəmişdi. Manuel bunu qəbul etmədikdə İldırım Bəyazid İstanbula tərəfhərəkət etdi. 1391-ci ildə İstanbul, qurudan və dənizdən mühasirəyə alındı. Bizansa gözdağı vermək üçün edilən və yeddi ay davam edən mühasirə sonunda Bizanslılardan bəzi imtiyazlar əldə edildi. 1395-ci ildə İldırım Bəyazid uzun müddət mühasirə altında tutduğu İstanbulu ikinci dəfə mühasirəyə aldı. Qış mövsümünün yaxınlaşması üzərinə mühasirəyə son verildi. 1396-cı ildə İldırım Bəyazid İstanbulu üçüncü dəfə mühasirəyə aldı ancaq nəticə ala bilmədi. 1400-cü ildə Bizans İmparatorunun Avropa ölkələrini yeni bir səlib yürüşü üçün təşviq etməyə çalışması səbəbindən İldırım Bəyazid, İstanbulu dördüncü dəfə mühasirəyə aldı. Teymurun Anadoluya hücum etməsindən sonra mühasirə qaldırıldı.

Niqbolu döyüşü[redaktə]

İldırım Bəyazidin 1395-ci ildə İstanbulu ikinci dəfə mühasirəyə alarkən yeni bir Səlib ordusu haqqında xəbəri oldu. Osmanlı kəşfiyyatı yaxşı çalışmışdı. Əsasən İstanbul boğazından keçən və Səlib donanmasına iştirak edəcək olan gəmilər görülməkdə idi. Bundan başqa Bizans imperatoru II Manuel Palioloqun Macar kralına göndərdiyi İldırımın Səlib ordusundan xəbərdar olduğuna dair məktub da Osmanlıların əlinə keçmişdi. Səlib ordusu Buddaya çatdığı zaman İldırım İstanbul mühasirəsini çoxdan buraxmışdı. Qazi Evrenos bəy komandanlığındakı axınçılar dərhal irəliləmiş və Osmanlı ordusunun marşrutu üçün kəşfiyyat aparmağa başlamışdılar. Bəyazid İstanbulun mühasirəsi üçün az sayda birlikləri geridə buraxdı və mühasirə mancanaqların yandırdı. Buna görə Bizanslılar donanmalarını Dunaya göndərə bildi. İldırım Bəyazid Rumeli əyaləti ordularının düşmənə hücum etməməsini və Osmanlı ordusunun Ədirnə və Filibe arasında toplanması əmrini vermişdi. Təcrübəli Sədrəzəm Qara Timurtaş Paşa tərəfindən təşkil edilən Rumeli və Anadolu əyalət orduları böyük bir sürətlə burada toplanmağa başladılar və Meriç sahilinə dərhal çatdılar. Vassal dövlətlərdən də əhəmiyyətli dərəcədə kömək təmin oldu. Xüsusilə Serblər Stefan Lazareviç əmrində Filibeyə gəldi və əsas Osmanlı ordusu ilə Sıpka keçidinin cənubunda birləşdi. Əsas Osmanlı ordusu isə toplanma mövqeyindən avqust sonunda sürətlə yola çıxıb 20 sentyabrda Sıpka keçidin keçib 21-22 sentyabrda Tırnovaya çatdı. Burada ilk dəfə bir Səlib kəşfiyyat birliyi ilə qarşılaşdılar. Səlib ordusu Dunay boyunca irəlləyərək Vidin və Rahovanı işğal etdikdən sonra 12 sentyabr 1396-cı ildə Niqbolu qalasının qarşısına gəldilər. Səlib ordusunda yalnız fransızlar deyil İngiltərə,Şotlandiya,Polşa,Avstriya,İtaliya,İsveçrə və cənub-şərqi Avropa dövlətlərindən gələ qüvvələr Zigizmundun komandanlığında birləşmişdilər. Niqbolu qalasını mühasirəyə alan Səlib ordusuna qarşı qala rəhbəri Doğan bəy şiddətli müqavimət göstərirdi. Osmanlı kəşfiyyat birlikləri isə Niqboluya yetişib Səlib ordularının qala qarşısında düşərgə saldıqlarını gördülər. 24 sentyabrda İldırım Bəyazid və əsas Osmanlı ordusu Niqbolunun bir neçə kilometr cənubuna gəldi və İldırımın iqamətgahı burada bir təpə üzərinə quruldu. İldırım Bəyazid Ədirnədən Dunay çayı sahilində olan Niqbolu Qalasına 24 saat kimi qısa bir müddətdə ordusuyla birlikdə çatdı. Adına yaraşar bir sürətlə gələn Sultan İldırım Bəyazid, Divanı yığaraq vəziyyət qiymətləndirməsi etdi. 25 sentyabr 1396 günü özündən həddindən artıq əmin Səlib birlikləri Osmanlı süvarilərinin amansız axını qarşısında təxribata uğramışdılar. Döyüşün əvvəllərində təpədən dırnağa zirehli geyimdə olan cəngavərlər Osmanlıların qabaqcıl birliklərinə itkilər verilməkdə idi. Lakin onları qovmaq üçün irəlilədikcə Türk əsgərlərinin daha əvvəldən yerlərə basdırdıqları payaların olduğu bölgəyə gəlmişlər və atlarla irəliləmənin mümkün olmadığını görüncə atlarından enmişlər. Hətta ehtiyat qüvvələrinidə döyüş meydanına salan Macar kralı heç bir irəliləyiş əldə edə bilmədi. Sonunda dəqiq qələbənin əldə etməyin vaxtının gəldiyini görən İldırım Bəyazid öz ehtiyat qüvvələrini hücuma keçirdərək Səlib ordusunu panikaya saldı. Zigizmund əmrindəki bəzi adamların köməkliyi ilə özün balıqçı qayığına güclə çatdırdı. Niqboluda Səlib ordusula gələn vəliəhd və əsilzadələrin bir qismi öldürülmüş digərləri əsir alınmışdı. Müharibə sonunda döyüş meydanın gəzən İldırım Bəyazid öz sərhəd mühafizəçilərinin və təslim olan əsgərlərin insafsızca öldürüldüyün görmüşdü. Öz əsirlərinə qarşı edilən bu zalımlıqdan və Səlib ordusunun keçdiyi yerdə müsəlmanların və hətta provoslavların qətlin öyrənən İldırım Bəyazid çox hirsləndi. Buna qarşılıq olaraq düşməndən ələ keçirilən əsirlərin bir qismin Osmanlı tarixində ilk dəfə olaraq öldürtdü. Zadəganlar bir kənara ayrıldıqdan sonra yerə bir paya çaxıldı və boyu bu payadan uzun olan bütün digər əsirlər edam edildi. Niqbolu döyüşü Osmanlının ilk zamanlarında əsirlərin öldürüldüyü tək döyüşdür. Ancaq uşaq yaşdakı Səlib əsgərlərinin canı bağışlandı və onlar da müsəlman olaraq yetişdirməkdə üzrə Türk ailələrinə göndərildi. Niqbolu zəfərindən sonra Osmanlı axınçıları Macarıstan içlərinə qədər girərək çoxlu qənimətlə geri döndülər. 1396-cı ildə ən əhəmiyyətli hadisə Niqbolu müharibəsi oldu. Böyük bir Səlib ordusuna qarşı çox əhəmiyyətli bir zəfər qazanan I Bəyazid bu döyüşdən böyük qənimətlə qışı keçirmək üçün Anadoludakı paytaxtı Bursaya qayıtdı. Döyüş qənimətlərini Bursanın abadlığına sərf etdi. Bursa Ulu Məscidi bu qənimətlərin sayəsində tikilən əsərlərin başında gəlir. Ayrıca Bursada bir xəstəxana, bir darülxeyir, Əbu İshakane və iki mədrəsə də tikilmişdir.

Qaramanoğullarının Osmanlılara birləşdirilməsi və Anadolu siyasi birliyinin yaradılması[redaktə]

Osmanlıların Rumelidə yeni səfər və işğallarla məşğul olduğunu fürsət bilən Qaramanlı hökümdarı Ələddin bəy Osmanlılara aid olan Ankaranı işğal etmişdi. Burda olan Anadolu bəylərbəyi Sarı Timurtaş Paşanı əsir almış və onun ixtiyarında olan bəzi adamları öldürtmüşdü. Ələddin bəy bu vəziyyətin onun özü üçün pis olacağını başa düşməkdə gecikmədi. Bunun nəticəsi olaraq Sarı Timurtaş Paşanı sərbəst buraxdı və onunla birlikdə bir elçi göndərərək İldırım Bəyaziddən sülh istədi. Lakin Bəyazid sülh təklifini rədd edərək Anadolu və Rumelidəki bütün qüvvələrini toplayaraq Qaramanoğlu üzərinə getdi. Bu vəziyyətlə rastlaşan Ələddin bəy bütün ordusun toplayaraq Bəyazidə müqavimət göstərmək üçün hərəkətə keçdi. 1397-ci ildə I Bəyazidin qayını olan Qaramanoğlu Ələddin bəy Oğuz boyu Türkmənlərindən başda Varsaq,Turqutlu,Bayburtlu tayfaları və o müddətdə onun yanında xidmətdə olan Qara tatarlardan böyük bir ordu yaradaraq 1390-cı ildə Osmanlılara itirmiş olduğu əraziləri almağa hazırlaşırdı. Qaramanlılar və Osmanlılar arasında baş verən Konya Ovası müharibəsi I Bəyazidin qəti qalibiyyəti ilə bitdi. Qaramanoğlu Ələddin bəy döyüş meydanından qaçıb Konya qalasına sığındı. I Bəyazid tərəfindən Konya on bir gün mühasirədə saxlanıldı. Konya əhalisi can və mallarına toxunmamaq şərti ilə şəhəri Bəyazidə təslim edə biləcəklərini gizli yolla bildirdilər. Düşünülmüş plan üzrə şəhər Osmanlılara təslim oldu. Qaladan çıxaraq Osmanlılarla müqaviməti davam etdirən Ələddin bəy burdada məğlub olacağını başa düşərək ata minib qaçdı. Lakin qaçarkən atdan yıxılaraq tutuldu. Tutulan kimi dərhal Bəyazidin hüzuruna gətirildi. Sultan kürəkəninə nəyə görə tabe olmadığın soruşanda Ələddin bəy belə cavab verdi:"Niyə mən sənə itaət etməliyəm? Məndə sənin kimi hökümdaram". Bu sözdən qəzəblənən Bəyazid onu Ankarada əsir aldığı Sarı Timurtaş Paşaya təslim etdi. Timurtaş Paşada dərhal onu öldürdü. Osmanlılar Qaraman (Larəndə) qalasını da aldılar. Ələddin Əli bəyin ölümü ilə Qaramanlılara aid digər şəhərlərdə Osmanlılara keçdi. I Bəyazid bacısı Qaramanlı Ələddin bəyin arvadı olan Mələk Xatunu və bacısı uşaqlarını Bursaya göndərdi. 1398-ci ilin yazında I Bəyazid Samsun və ətrafından ibarət Cənik bölgəsinə bir səfər etdi. Bu bölgədə olan kiçik bəylərin müstəqilliyinə son qoydu və yaz aylarında təkrar Bursaya geri qayıtdı. Anadoludakı bu qələbələr nəticəsində Bəyazid Qazi Bürhanəddinin şimal,qərb və cənub-qərb ərazilərini ələ keçirmişdi. Ancaq Sivas mərkəz olmaq üzrə Anadolunun böyük qismi hələdə Qazi Bürhanəddinin hakimiyəti altında idi. İldırım Bəyazid qələbəyə bu qədər yaxınlaşmışkən ortaq düşmənə qarşı birgə mübarizədən çəkinmədi və Qazi Bürhanəddin ilə ittifaq yaratdı. Bu təhlükə şərqdən gələn və daha sonra Anadolunu yıxıb dağıdan Teymur təhlükəsi idi. Lakin o, yaz ayında Qazi Bürhanəddin Ağqoyunlu hökmdarı Qara Yuluq Osman Bəy ilə döyüşə girişmiş bu döyüşdə məğlub olmuş və əsir düşmüşdü. Sonra Ağqoyunlular tərəfindən öldürülmüşdü. Sivas xalqının qərarı ilə Qazi Bürhanəddinin oğlu Ələddin Əli bəy (Zeynalabdin) hökümdar oldu. Ancaq Qara Yuluq Osman bəy Sivası tabe etmək istəyirdi. Bu səbəbdən Qazi Bürhanəddinin ümərası I Bəyazidə çağırış göndərib bu dövlət ərazilərini Osmanlılara təslim etmək üçün onları bura dəvət etdilər. Bu təklifi qəbul edən Bəyazid oğlu Süeyman Çələbinin rəhbərliyi altında Sivas üstünə 20,000 süvari və 4,000 piyada əsgər göndərdi. Bu ordu Qara Yuluq Osman bəyi məğlub edərək Sivası xilas etdi. Süleyman Çələbi Sivası özü tutmayaraq atasın dəvət etdi və 1398-ci ilin yazında Bəyazid böyük ordu ilə səfərə çıxdı. Bu səfər nəticəində İldırım Bəyazid Qırşəhərdən Sivasa qədər uzanan böyük bir bölgəni Osmanlı dövlətinin tərkibinə qatdı. Qazi Bürhanəddin oğlu Zeynalabdini kürəkəni olan Dülqədiroğlu Nəsirəddin bəyin yanına göndərdi. Beləliklə Qazi Bürhanəddinin ölkəsi yəni, Orta Anadolunun şərq hissəsi də Anadolu siyasi birliyinə qatılmış oldu. İldırım Bəyazidin Qərbi və İç Anadolunu tamamilə hakimiyəi ltına alması və şərqə tərəf genişlənmə siyasəti izləməsi Osmanlı dövləti ilə Teymur İmperiyasını qarşı-qarşıya gətirdi. İldırım Bəyazid Qazi Bürhanəddin ölkəsini lhaq etdikdən sonra Bursaya qayıtmışdı. Bunnan qısa müddət sonra 20 iyun 1399-cu ildə vəfat edən Məmlük Sultanı Bərqoqun bu ani vəfatı həm ölkəsində həm də xaricdə bəzi təsirlərin meydana gəlməsinə səbəb oldu. Teymurun Bərqoqun ölümünə sevindiyi anlaşılmaqdadır. İbn Xatib əl Nəsiriyə görə Bərqoqun ölüm xəbərin gətirən qasidə 15,000 dinar vermişdir. Məmlük Sultanı Bərqoqun ölümündən sonra yerinə keçən Fərəcin kiçik və təcrübəsiz olmağı ilə bərabər əmirlər arasında meydana gələn ixtilaflar da İldırım Bəyazidə sərf edirdi. Fərəcin kiçik və təcrübəsiz olmağı eyni zamanda Teymurun Hindistanda böyük işğalla məşğul olmağı İldırım Bəyazidə Məmlüklərin hələ Anadolu Səlcuq dövləti zamanı tutduqları Anadolu ərazisinin işğalına başlamağa imkan verdi. Bunun üçün əvvəlcədən Qazi Bürhanəddinə aid oduğunu iddia etdiyi Malatyanın Osmanlılara verilməsini tələb edərək Nüsrəddin Fərəcə elçi göndərdi. Rədd cavabı aldıqdan sonra Sivasdan Malatyaya getdi və şəhərin müdafiə olunduğunu görəndə Malatyanı mühasirəyə aldı. Bu mühasirənin onlara ziyan verəcəyini başa düşən Malatyalılar təslim oldular. Bu səbəbdən Məmlüklərlə illər boyu sürən sülhü təmin edən qarşılıqlı razılaşmalar pozulmuş oldu. Lakin I Bəyazid Misir Məmlük Sultanı Bərqoqun ölməsi səbəbiylə Osmanlılar və Məmlüklər arasındakı razılaşmanın da qüvvədə qalmadığı tezisini ortaya atıb bu hərbi hərəkatını müdafiə etdi. Misirin sərhəd qalaları olan Malatya, Darəndə və Divrik qalalarını əlinə keçirdi. Dulqədiroğulları torpaqlarına girdi.

İldırım Bəyazidin hakimiyəti dövründə Osmanlı dövlətinin sərhədləri.

Teymurlənglə mübarizəsi və Ankara döüşü[redaktə]

Teymur 1400-cü ildə Azərbaycan və Şərqi İraqda yenidən hakimiyyət qurduqdan və Gürcüstanı işğal etdi. Bu sırada uyğur əsilli,Bəyazidin hakimiyətini qəbul etməyən Ərzincan əmiri Mutahhartənlə Bəyazid tərəfindən bəyliklərinə son qoyulan Mentəşəoğlu,Saruhanoğlu Xıdır Şah,Gərmiyanoğlu Yaqub bəy və Aydınoğlu İsa bəyin oğlu Musa bəy Teymura müraciət edəək ona olan tabeliklərini bildirdilər və torpaqlarını geri almaq üçün kömək istədilər. Buna qarşılıq Teymurun əlindən qaçan Qaraqoyunlu Qara Yusif bəy və Bağdadda hökm sürən Sultan Əhməd Celair Osmanlılara sığınmışdı. Onlara böyük münasibət göstərən Bəyazid Sultan Əhmədə Kütahya şəhərin, Qara Yusifə isə Aksaray şəhərin onlara iqmət olaraq təsis etdi və bu şəhərlərdən gələn gəlirlərini də onlara verdi. 1400-cü ilin ilk aylarında I Bəyazid yenə İstanbulu mühasirəyə almaqla məşğul ikən Teymurun Sivasın aldığını orada müqavimət göstərən hər kəsi qılıncdan keçirdiyini, Kayseri yaxınlarında bir Osmanli Anadolu əyalətləri ordusunu məğlub edib payladığını və Malatyaya enib bu qalanı ələ keçirdiyi xəbərlərini aldı. Avqustda İstanbul mühasirəsindən əl çəkdi amma I Bəyazid o il Anadoluya səfər etmədi. Teymur sonra cənub istiqamətində irəliləyərək Suriyanı işğal etdi. Həm Hələb, həm də Suriyanın digər şəhərlərində qətliamlar törətdi. Şamda böyük qətliam törədən Teymur sonda Yezid ibn Müaviyənin qəbrini tapdıraraq açdırmış və sümükləri ilə birlikdə qəbri yandırıb yerinə nəcis doldurtmuşdur. 1401-ci ildə isə Teymurun Bağdada yönəldiyi xəbəri gəldi. I Bəyazid o yaz Ərzincan əmiri Mutahhartən üzərinə bir səfər başlatdı. Osmanlılar və Teymur arasında sıxışan Mutahharrən Osmanlılara bağlılığını təqdim etdi. Ancaq Teymurun Sivasi almasına köməkçi olduğunu bilən və ona güvənməyən I Bəyazid Ərzincan və Kemahı ələ keçirərək Ərzincanlıların istəyi üzərinə Mutahhartənin özünə bağlı olmaq şərti ilə hökmdarlığını tanıdı. Buna baxmayaraq Mutahhartən Teymur ilə olan əlaqəsini davam etdirmiş və I Bəyazidin əlinə keçmiş Kemah qalasını geri almaq üçün Teymurdan dəstək almağa cəhd göstərmişdi. Bir ayağının axsaq olması səbəbilə Osmanlı mənbələrində "Teymurləng" və ya "Axsaq Teymur" adlandırılan Teymur ilə Bəyazid arasında göndərilən məktub və hədiyyələrində bir xeyri olmadı. Teymurun təklifi bir baxımdan Osmanlı hökümdarının diyər bəylər kimi tamamən özünə tabe olmağın əmr edər xarakter daşıyırdı. Teymur o il Qarabağda qışlamışdı. Teymur digər Anadolu bəyliklərinin də qanuni hökmdarlarına geri verilməsini I Bəyaziddən istəyirdi. O il iki hökmdar arasında bir-birini təhrik etmək üçün qarşılıqlı təhqirlərlə dolu bir məktub yazışması başladı. Teymur bir tərəfdən Fransa, Cenoviya və Bizans ilə əlaqələrə başlamışdı, digər tərəfdən də I Bəyazidə göndərdiyi məktublarla sözdə sülh istəyərək Bəyazidi hövsələdən çıxarırdı. I Bəyazid Misir Məmlükləri ilə həmrəylik üçün diplomatik cəhdlər göstərsə də bunda müvəffəqiyyətli olmadı. 1402-ci ildə Teymur böyük bir ordu ilə Anadolu səfərinə başladı. O ilin baharında Kemah qalasını mühasirəyə aldı və Sivas üzərinə getdi. I Bəyazid isə ordusu ilə Tokata gəlmiş və orada ordugah qurmuşdu. Hər iki tərəf də bu bölgədə döyüşə razı olmayaraq biri şimaldan digəri cənubdan Qızılırmağı təqib edərək Ankaraya gəldilər.

Ankara döyüşü[redaktə]

İldırım Bəyazid Əmir Teymurun əlində əsir olarkən.

Ankara döyüşü olaraq bilinən və Anadoluda Osmanlı hakimiyyəti ilə İstanbulun fəthin yarım əsir gecikdirən bu döyüşün dəqiq tarixi haqqında müxtəlif fikirlər var. Bununla belə doğruya ən yaxın olan fikir 28 iyul 1402-ci il olaraq qəbul edilmişdir. Her iki ordunun sayı dəqiq olaraq mənbələrdə bildirilməsədə bütün mənbələr Teymurun ordusunun daha böyük olduğun (təxminən 160,000) bildirir. Bu böyük gücə qarşı isə Osmanlıların 70,000 civarında olduğu bildirilir. Ankara yaxınlığında Çubuq ova adlanan yerdə baş vermiş ilkin döyüşdə Osmanlılar üstünlüyü ələ aldılar. Amma Qara tatarların xəyanəti və Anadolu bəylərinə bağlı olan timar sipahilərinin Teymur tərəfinə keçməkləri döyüşün Osmanlılar tərəfindən itirilməsinə səbəb oldu. Belə bir təhlükəli vəziyyətin yarandığın görən Osmanlı paşaları İldırım Bəyazidə geri çəkilməyi teklif etsələrdə Bəyazid bu təklifi qəbul etmədi. Döyüşdə məğlub olduğun görən İldırım Bəyazid Baş vəzir Əli Paşa ilə Murad Paşa, Yeniçəri ağası Həsən ağa və Kərəsi zabiti İnə bəyə böyük şəhazdə Süleyman Çələbini döyüş meydanından qaçırmağı əmr etdi. Beləliklə əgər Sultanın başına bir şey gəlsə idi şəhzadələrdən biri qurtulmuş olacaqdı və dövləti yenidən bərpa edəcəkdi. Bu vaxt ehtiyat qüvvələrinin başında olan Çələbi Mehmetdə əmrində olan adamlarla sancaq mərkəzi olan Amasiyaya getmişdi. Bundan başqa Osmanlı ordusunda olan Serb despotu ilə qardaşının omandanlığı altında olan qüvvələrdə qaçmışdı. Bunlara baxmayaraq İldırım Bəyazid yerndə dayanmışdı və Minnət bəyin qaçmaq təklifin rədd edərək şərəfi ilə ölməyi üstün tuturdu. Lakin dayandığı yerin münasib olmadığın fikirləşərək bir qədər geridəki Çataltəpəyə geri çəkildi. Əmrində isə 2,000 və ya 3,000 piyada ilə süvari dəstəsi qalmışdı. Bu qüvvələrə 70,000 Teymur ordusu mərkəzdən hücum eləyirdi. Çataltəpə bir neçə qat Teymur qüvvəsi ilə əhatə olunmuşdu. Bəyazid əlində balta ilə ona hücum edənləri yerə sərirdi. O, bu vəziyyətdən qurtulmaq və Teymurun qat-qat olan səflərin yarmaq üçün havanın qaralmağın gözləyirdi. Bir ara az bir qüvvətlə ilk mühasirə xəttin yarıb keçməyi bacardı. Lakin saysız dairə ilə əhatələnmiş olduğundan hər xətti çətinliklə keçirdi. Bəyazidin qaçdığı xəbəri gələndə onu təqib etmək üçün böyük bir dəstə göndərildi. Bəyazid son müdafiə xəttin yardıqdan sonra atı yerə yıxıldı. Yeni ata minməyə vaxt tapmamış tutuldu. Beləliklə Ankara döyüşündə Osmanlılar şərəflə məğlub oldular. Beləliklə Osmanlı tarixi üçün Fetrət dövrü başladı. Ankara döyüşündə məğlub olmağın Osmanlılar üçün bir neçə mənfi nəticəsi oldu:

  • Anadoluda Türk siyasi birliyi pozuldu.
  • Bəyliklər dövrü yenidən başladı.
  • İstanbulun fəthi 50 il qədər gecikdi.


Ölümü[redaktə]

İldırım Bəyazid ilbəil hərbi səfərə çıxaraq Anadolu Türk siyasi birliyini quran ilk Osmanlı hökmdarı oldu. Bu fəaliyyətləri üzərinə İldırım Bəyazid, Abbasi xəlifəsindən Sultan-ı İqlim-i Rum (Anadolu ölkəsi sultanı) ünvanını aldı. Bu da bir mənada Bəyazidin fəaliyyətin qanuniləşdirirdi. Sultan Bəyazid atından yıxıldıqdan sonra yaxalnmış və onu öldürmək istəyənlərə "Mən Sultan Bəyazidəm,məni sağ olaraq hökümdarınızın yanına aparın"-dedikdən sonra onu əli bağlı şəkildə Teymurun çadırına aparmışlar.Teymur tərəfindən şəxsən Bəyazidin yaxşı qarşılandığı bildirilir. İldırım Bəyazidin oğulları Mustafa Çələbi və Musa Çələbi də eyni döyüşdə əsir düşmüşdülər. Teymur və diviziyası Bursa və İzniki və sonra İzmiri on beş gün kimi qısa bir müddətə ələ keçirmişlər. Geri qayıdarkən hələ də Osmanlılardan aslı olan Uluborlu və Əyridir qalalarını işğal eymişlər. İşğal olunan şəhərlər talan edilib, yandırılıb, dağıdılmışdır. Teymur bu səfərlərində və Anadoluda olduğu sıralarda Bəyazidi davamlı olaraq yanında saxlamış, ayrılmasına icazə verməmişdir. Bəyazidi qaçırmaq üçün bir neçə cəhd ortaya çıxdıqda, Bəyazid və həyat yoldaşı Serb Prensesi Oliveranın (və ya Maria Despina) əsir alınaraq dəmir qəfəsdə saxlanıldıqları da bildirilir. Bəyazid Əyridirin işğalı zamanı xəstələnmiş,Teymur tərəfindən müalicə üçün Akşehirə göndərilmişdir. Müalicəsi üçün İzzəddin Məsud Şirazi və Cəlaləddin Ərabiyə göstəriş verilmişdir. Müalicəsi ilə vəzifələndirlən həkimlərin bütün səylərinə baxmayaraq məğlubiyyət və əsarətə dözməyən İldırım Bəyazid vəfat etmişdir. Teymurla bəzi söhbətləridə sərbəst buraxılacağını və yenidən Osmanlı dövlətinin başına keçiriləcəyi vədlərinə inanmadı və 9 mart 1403-cü ildə müəmmalı şəkildə vəfat etdi. İldırım Bəyazidin ölümü ilə bağlı müxtəlif fikirlər var. İbn Ərəbşah əcəliylə öldüyünü yazır. Bəzi qaynaqlara görə Teymurun özü Orta Asiyaya doğru Xəzər dənizi sahillərindən keçərək aparılmaq istəyirdilər və ən yaxınlarından uğradığı xəyanətə dözə bilməyən I Bəyazid xəstələndiyi üçün buraxılaraq müalicəsi üçün geriyə göndərildisə də vəfat etmişdir. Digər qaynaqlar xəstəliyinin irəliləyən romatizm və bronxit olduğunu, Behişti "qızdırma-i Muhrika (qızdırmalı bir xəstəlik)" olduğunu bildirir. Bizanslı tarixçi Dukas özünü zəhərləndiyini, digərləri isə əsarət altında intihar etdiyini də bildirir. İldırım Bəyazidin nəşi müvəqqəti olaraq Akşehirdə Seyid Mahmud Hyraninin türbəsinə dəfn edilmişdir. Ancaq Səmərqəndə qayıdarkən Əmir Teymura özünü bəyəndirmiş olan Musa Çələbiyə atasının nəşin alıb Bursaya birlikdə aparması buyruğu verilmişdir. Bəzi qaynaqlara görə cənazə Musa Çələbi tərəfindən Bursaya gətirilmiş və İldırım Cami yanındakı türbəsinə basdırılmışdır. Digər qaynaqlar isə Musa Çələbinin atasının nəşin mumiyalanmış olaraq Gərmiyanoğlu Yaqub Bəyə Kütahyaya gətirdiyini, burada cənazənin saxlandığını və 1404-cü ildə Çələbi Mehmed tərəfindən Bursaya gətirilərək türbəsinə basdırıldığı yazılmışdır.

Ləqəbi[redaktə]

I Bəyazid yumru üzlü, ağ bədənli, qoç burunlu, ala gözlü, qumral saçlı, sıx saqqallı və iri çiyinli idi. "İldırım" ləqəbini necə əldə etdiyi mövzusunda müxtəlif rəvayətlər vardır:

  • Bunlardan ən məşhur olanı Niqbolu Döyüşü səbəbiylə döyüş meydanına heç gözlənilməyəcək bir sürətlə çatdığı üçün aldığıdır. Səlib ordusu tərəfindən əhatə olunan qalanın komandiri Doğan Bəyə gecənin qaranlığında, qala divarlarına qədər gələrək lazımlı təlimatları verəcək qədər qorxmaz bir komandir olduğu, döyüşlərdə əsgərinin qarşısında döyüşdüyü və əsgərlərinin yetişməkdə çətinlik çəkdiyi tarix kitablarında tez-tez yer verilmiş rəvayətlərdəndir.
  • Bir başqa rəvayətdə də bu ləqəbi daha padşah olmadan atası I Muradın hakimiyəti dövründə baş vermiş I Kosovo Döyüşündə, Türk ordusunun çətin vəziyyətə düşdüyü anda, düşmən ordusunu bir qanaddan digər qanada qədər yararaq keçmiş olmasına bağlamaqdadır.
  • Tarixçi Cozef von Hammer-Purgstall isə bu ləqəbin Bəyazidin qardaşı şahzadə Yaqub bəyi öldürtməsindən qaynaqlandığını bildirir.
  • İ.H.Uzunçarşılının Böyük Osmanlı tarixi adıyla toplanan əsərində, ildırım ləqəbinin mənşəyi tam olaraq 1386 (və ya 87) -ci ildə Qaramanoğluna qarşı Konya düzənliyində baş vermiş döyüş göstərilir. Bu döyüşdə Şahzadə Bəyazid, sol qanaddaki sipahilərə əmr etmiş və sürətiylə diqqət çəkmişdir.
  • XVII əsr Osmanlı tarixçilərindən BostanzadƏ Yəhya Əfəndi, Tarix-i Saf (Tuhefetu'l-ahbab) adlı əsərində isə hirsli və qürurlu olduğu üçün ildırıma bənzədildiyini yazmaqdadır.
  • Osmanlı sultanlarının tərcümeyi halın yazan Sakaoğluna görə İldırım ehtimalla öz Türkcə adıdır.
  • Münəccimbaşı Əhməd Dədənin (? - 1702) yazdığı "Müneccimbaşı tarihi" adlı kitabında isə bu ləqəbin yalnız qəhrəmanlıq və şiddətindən ötəri verildiyini bildirir.

İlk üç iddia səhv olması çox böyük ehtimaldır çünki Sultan Murad 1386-cı ildə (hicri 788) Qaramanoğlu Əli Bəyə qarşı qazandığı müvəffəqiyyət üzərinə Əhməd Cəlayirə göndərdiyi məktubda oğlu üçün İldırım ləqəbini istifadə etmişdir. O tarixdə nə Kosovo döyüşü nə də Niqbolu döyüşü baş verməmişdir. Bu vəziyyət ləqəbin Konya Ovası döyüşündə verildiyi tezisini dəstəkləyir.