İnbridinq

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

İnbridinq (ing. in — «içəri» və breeding — «becərmə») —Heyvandarlıqda qohumluq dərəcəsinə görə yaxın olan fərdlərin: qardaş-bacı, ata-qız, ana-oğul, xala və əmi uşaqların bir-biri ilə çarpazlaşması qohum çarpazlaşma və ya inbridinq adlanır.

Bir halda ki, heyvanlar və bitkilər heteroziqot vəziyyətdə mənfi resessiv mutasiyalar daşıyır, təbiidir ki, inbridinq zamanı resessiv vəziyyətində olan mənfi genlər homoziqot halına keçərək özünü büruzə verir, bu da əksər hallarda orqaniz-min həyat qabiliyyətini, məhsuldarlığını, xəstəliklərə davamlılığını və s. aşağı salır. Buna misal qarğıdalı bitkisində bir neçə il ərzində öz-özünə tozlanma apardıq-da məhsulun azalması, həyat qabiliyyətinin aşağı düşməsi, bitkilərin boyunun qısal-ması və digər mənfi əlamətlərin meydana çıxmasını göstərə bilərik. Eyni qanunauyğunluq heyvanlarda da müşahidə olunur. Məsələn, toyuq sürü-sündə əgər bir neçə il ərzində biz məcburi olaraq "qardaş x bacı" fərdlərdən nəsil al-saq, onda gələcək nəsillərdə toyuqların yumurta verməsi azalacaq, həyat qabiliyyə-tinin aşağı düşməsini, tez-tez müxtəlif eybəcərliyin meydana çıxmasını müşahidə edəcəyik. Məsələn, bunun əsasında insan cəmiyyətində qohum nigahların olmasını məsləhət görmürlər. İnbridinq nəticəsində orqanizmlərdə bir qayda olaraq depressiya müşahidə olu-nur. Lakin müxtəlif xətlərdə depressiyanın tezliyi eyni getmir. Belə hal orqanizm-lərin müxtəlif sürətdə homoziqot halına keçməsini sübut edir. Bu da, orqanizmlərdə heteroziqot halda olan genlərin sayından, qohumluğun dərəcəsindən və digər səbəb-lərdən asılıdır. Beləliklə, inbridinq, bir qayda olaraq depressiyaya gətirib çıxarır, lakin mə-lumdur ki, təbiətdə elə növlər var ki, bunlar üçün öz-özünə tozlanma norma kimi qə-bul olunub və bunlar nəinki məhv olmur, hətta inkişafdadırlar. Bunlardan arpa, buğ-da, noxud, lobya və digərlərini saymaq olar. İnbridinqin müsbət və mənfi olmasını nə ilə izah etmək olar? Məlumdur ki, in-bridinq prosesində depressiyanın səbəbi mənfi mutant genlərin homoziqot vəziyyə-tinə düşməsidir, lakin bununla yanaşı məlumdur ki, mənfi mutasiyalarla yanaşı orqa-nizmlərdə həyat qabiliyyətini yüksəldən müsbət mutasiyalar da baş verir. Buradan belə nəticəyə gəlmək olar ki, heyvanlarda və yaxud bitkilərdə qohum çoxalmalar həmişə depressiyaya gətirib çıxarmır, əksinə yüksək həyat qabiliyyətinə malik və yüksək məhsuldar xətlər əldə etmək olar. Məsələn, siçovullar üzərində aparılan təcrübələr göstərmişdir ki, eyni xətt üzə-rində sıx inbridinq nəticəsində 25 nəsil ərzində heyvanların həyat qabiliyyətinin yük-səlməsi, nəsil vermə qabiliyyətinin artması müşahidə olunmuşdur. Təbiətdə təbii seçmə və təsərrüfatda süni seçmə inbridinq əsasında yüksək hə-yat qabiliyyətinə və müsbət kompleks xüsusiyyətlərə malik xətlər seçib artırmağa im-kan verir. Görünür ki, təkamül nəticəsində öz-özünə tozlanan bitkilərdə müsbət geno-tiplərə malik olan və əlverişli uyğunlaşmış genlərin ayrılması və saxlanılması prosesi baş vermişdir. Seleksiya işində bu prosesi idarə etmək olduqca çətindir, çünki mənfi resessiv mutasiyalar müsbət mutasiyalardan olduqca çoxdur. Beləliklə, inbridinqin özü yox, mənfi mutasiyaların homoziqot halına keçməsinin sonrakı təsiri zərərlidir. Belə sual meydana çıxır: uzun çəkən inbridinq zamanı tam homoziqot formalar almaq mümkündürmü? Genetikanın qanunlarına əsaslanaraq bu suala mənfi cavab vermək olar. Məsələ burasındadır ki, hər bir xətdə ardı kəsilmədən bir çox mutasiyalar baş verir və bunlar da orqanizmlərdə homoziqotluluğu daimi pozacaqdır. Bu səbəblərə görə, uzun çəkən inbridinq nəticəsində alınan xətlər nisbi homoziqotluğa malik olacaqlar.

İstinadlar[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]