İnternet

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

İnternet

İnternet, bir neçə kompüterler sisteminin bir birinə bağlı olduğu, dünya səviyyəsində yayımlanan və daimi olaraq inkişaf edən əlaqə şəbəkəsidir.

İnternet istifadəçilərin “məlumatın saxlanması, paylaşması və rahat əldə olunması” istəkləri nəticəsində yaranmış bir texnologiyadır. Bu texnologiyanın köməyi ilə insanlar məlumatları rahat şəkildə əldə edə bilirlər. İnterneti bir məlumat dənizinə yaxud çox böyük kitabxanaya bənzədə bilərik.

Bu gün İnternet demək olar ki, dünyanın bütün ölkələrini əhatə edir və onun istifadəçilərinin sayı getdikcə artır.

İnternetdə vahid idarəetmə mərkəzi yaxud vahid müdiriyyət yoxdur. Buna baxmayaraq şəbəkənin belə təşkili əslində dərindən düşünülmüş struktur deməkdir. Bu struktur 1969-cu ildə Amerika Birləşmiş Ştatları Təhlükəsizlik nazirliyi tərəfindən işlənmiş ARPAnet layihəsi çərçivəsində qurulmuş və on minlərlə dünya proqramçılarının kollektiv şüuru ilə getdikcə inkişaf etdirilmiş və mükəmməlləşdirilmişdir. Gələcək şəbəkənin strukturuna ilk addımlardan başlayaraq informasiyanın nəqlinin etibarlılığı və yuksək səviyyəli qəzaya qarşı müqavimət.

İnternetin əsas xidmətləri Elektron poçt ( e-mail ), Telekonfranslar və nəhayət WWW - informasiya-sorğu verilənlər bazaları, hökümət sənədləri, kitabxana kataloqları və sair kimi çoxsaylı müxtəlif sənədlərdən ibarət olan hipermətn mühiti.

— İki və ya bir neçə kompüter verilənlər mübadiləsi məqsədi ilə bir birinə qoşulduqda kompüter şəbəkəsi yaranır.

— Bir təşkilatın kompüterlərini birləşdirən şəbəkəyə Lokal şəbəkə və ya LAN (Local Area Network) deyilir.

— Lokal şəbəkələri və fərdi istifadəçiləri birləşdirən şəbəkə Qlobal şəbəkə və ya WAN (Wide Area Network) adlanır.

— Lokal şəbəkəni (LAN) qlobal şəbəkə (WAN) ilə birləşdirənkompüter və bu kompüterdəki proqram təminatı şlyuz (Gateway) adlanır.

Qlobal şəbəkələri birləşdirən daha yüksək səviyyəli şəbəkə də mövcuddur. Bu şəbəkə İnternet adlanır. İnternet bütün dünya üzrə müxtəlif kompüterlər arasında ünsiyyət üçün imkan yaradan və informasiya mübadiləsini təmin edən şəbəkələr şəbəkəsidir.

Müxtəlif tipli, müxtəlif əməliyyat sistemli kompüterlərin belə bir ünsiyəti nəticəsində ortaya üyğunluq problemi çıxır. Bu problemi aradan qaldırmaq məqsədi ilə informasiya mübadiləsinin təşkili üçün vahid qaydalar, yəni vahid standart (protokol) işlənmişdir. Bu protokol - [[TCP/IP']] (Transmission Control Protocol / Internet Protocol) - verilənlərin nəqlinə nəzarət/İnternet protokoludur.

İnternetə qoşulma ayrılmış kanal vasitəsi ilə və ya zəng etmə yolu ilə, yəni telefon xətti ilə həyata keçirilir. Ayrı-ayrı kompüterlərin ayrılmış kanal vasitəsi ilə və ya telefon xətti ilə şəbəkəyə qoşulması üçün nəzərdə tutulmuş qurğuya Modem (modulyator- demodulyator) deyilir.

Sizin İnternetə qoşulmanızı, məktublarınızın göndərilməsini, alınmasını və qorunub saxlanmasını təmin edən təşkilat internet-provayder adlanır. İnternet-provayder İnternetlə bağlı başqa xidmətlər də göstərir. İnternetdə sizin kompüterin identifikasiyası, yəni müəyyənləşdirilməsi üçün provayder tərəfindən ona IP-ünvan təyin edilir. IP-ünvan, hər birisi səkkiz ikilik rəqəmdən ibarət olan dörd qrupdan ibarətdir, və çox zaman onluq şəkildə yazılır. Məsələn: 255.255.100.123 . Burada axırıncı (dördüncü) rəqəmlər qrupu şəbəkədə kompüterin nömrəsini, üçüncü qrup isə şəbəkənin nömrəsini göstərir.

Rəqəmli nömrələri yadda saxlamaq çətin olduğundan domen adlarından istifadə olunur. Məsələn, www.elm.az Burada www(world wide web) elm domen .az isə birinci səviyyəli domendir.Internetdə altdomenlər(subdomain) də mövcuddur.Məs.:http://www.firststeps.az. Ünvanın bir şəkildən başqa şəklə çevirilməsi xüsusi Domen Adları xidməti (DNS - domain name service) tərəfindən yerinə yetirilir.

Göstərilən birinci səviyyəli, təşkilat domenləri mövcuddur:

.com kommersiya ilə məşğul olan təşkilatlar
.edu - təhsillə məşğul olan təşkilatlar
.org - kommersiya ilə məşğul olmayan təşkilatlar
.gov - hökumət təşkilatları
.mil - Amerika Birləşmiş Ştatları -ın hərbi təşkilatları
.int - beynəlxalq təşkilatlar
.net - şəbəkə xidmətləri göstərən təşkilatlar

Məsələn: www.azercell.com ; www.wikipedia.org Birinci səviyyəli təşkilat domenlərindən başqa, kompüterin yerini müəyyənlaşdirən coğrafi domenlər də var. Birinci səviyyəli coğrafi domenlər:

Məsələn: www.google.az; yandex.ru İnformasiyanın texniki vasitələrin köməyi ilə nəqli, saxlanması və işlənməsi zamanı, o, ikilik kod da, yəni sıfırlar və birlərin ardıcıllığı kimi təsvir edilir. İnformasiyanın ən kiçik ölçü vahidi bitdir. 1 bit - bir ikilik movqeyin daşıdığı informasiyanın miqdarıdır. 8 bit bir bayta bərabərdir.

1 bit = 1 dərəcə (0 və ya 1);

1 bayt = 8 bit;

1 Kbayt = 1024 bayt;

1 Mbayt = 1024 Kbayt; 1000 000 bayt = 106 bayt

1 Gbayt = 1024 Mbayt; 1000 000 000 bayt = 109 bayt

1 Tbayt = 1024 Gbayt. 1000 000 000 000 bayt = 1012 bayt

İnformasiyanın nəqli zamanı onun sürəti saniyədə bitlə və ya saniyədə impulsla (bod (boud)) ölçülür.

Hər ay İnternet kanalları ilə orta hesabla 30 Terabitdən artıq informasiya nəql edilir. Bu, hərəsi 700 səhifədən ibarət olan 30 million kitaba bərabərdir. Brouzer - Sizin kompüterdə işləyən və İnternet-səhifələrin axtarışına və baxılmasına imkan yaradan bir proqramdır. İnternetdən sizə və sizdən İnternetə informasiya göndərərkən, brouzer müştəri-server sxemindən istifadə edir. Bu sxemdə sizin kompüter - müştəri kimi, uzaqda yerləşən kompüter isə server kimi çıxış edir.

Siz istifadəçi olduğunuz halda kompüterinizdəki müştəri proqramı (brouzer) server adlanan şəbəkə qovşağına qoşulur və ona informasiya almaq üçün sorğu göndərir. Serverdəki proqram, öz növbəsində, bu informasiyanı sizə göndərir və növbəti sorğunu gözləyir. Belə iş rejiminə On-line iş rejimi deyilir (On-line).

Çoxfunksiyalı bir proqram kimi brouzer avtonom rejimdə - İnternetə qoşulmadan - HTML- sənədlərə və GIF, JPG və ya JPEG formatlı şəkillərə baxmaq üçün istifadə olunur. Bu recim Off-line iş rejimi adlanır.

Müxtəlif şirkətlər tərəfindən yaradılmış bir çox brouzerlər mövcuddur. Lakin bütün dünyada istifadəçilərin əksəriyyəti Microsoft şirkətinin Internet Explorer və yaxud Mozilla şirkətinin Firefox proqramların seçir.

Ümumdünya Torunun (WWW) əsasını lazımi sənədlərin ünvanlarını göstərən əlaqələr sistemi təşkil edir. Əlaqənin yaradılması texnologiyalarından asılılığı aradan qaldırmaq məqsədilə WWW üçün xüsusi ünvan sistemi URL yaradılmışdır. URL( universal ünvangöstəricisi ) sənədin adı ilə birgə ona çatma protokolunu da göstərir.

İstinada, yəni URL-ünvana müraciət etdikdə, sorğunun yerinə yetirilməsi 4 mərhələyə bölünür:

Connection (Qoşulma)
Request (Sorğu)
Response (Cavab)
Close (Əlaqənin kəsilməsi)

Birinci mərhələdə Web-müştəri serverlə əlaqə yaradmağa çalışır. Qoşulduqdan sonra, müştəri verilmiş protokola əsasən serverə axtarılan obyekt barəsində sorğu göndərir. Server sorğuya cavab tapan kimi bu cavabı müştəriyə ötürür. Bundan sonra əlaqə kəsilir və brouzer alınmış sənədləri əks etdirir. Bu prosses HTTP-nin - hipermətnin köçürülməsi protokolunun əsasını təşkil edir.

Klaviaturada Enter düyməsini basın. Göstərilmiş ünvana əsasən Web-səhifə axtarılan zaman pəncərənin aşağısında yerləşən məlumat sətrində yüklənən səhifənin IP-ünvanı, sənədin adı və sair göstərilir. İstəsəniz, F11 düyməsini basmaqla səhifəni bütün ekran boyu aça bilərsiniz.

URL -ünvanlarala yanaşı əlaqə və ya hiperəlaqələrdən də istifadə olunur. Bu istinadlar adətən rəngli mətn, işarə, rəsm şəklində olur, çərçivəyə də alına bilər.

Səhifənin sol tərəfindəki mətnə diqqət yetirin. Şəkil və ya mətnin hiperistinad olub olmadığını yoxlamaq üçün mausun göstəricisini onun üzərinə gətirin. hiperistinadın üzərinə gətirildikdə göstərici görünüşünü dəyişərək, məsələn, əl şəklini ala bilər. Məlumat sətrində bu zaman istinadın URL-ünvanı göstərilir.

İstinaddan istifadə etmək üçün onun üzərində mausun düyməsini bir dəfə basmaq kifayətdir. Bu zaman istinadın işarə etdiyi Web-səhifənin axtarışı başlanır.

Web-səhifə demək olar ki bütün hallarda bir neçə əlaqəli HTML-sənəddən ibarət olur. Hiperəlaqələrlə və eləcədə vahid mövzu, müəllif və sairlə biri birinə bağlı olan bir qrup Web-səhifəyə Sayt (Site) deyilir.

İnternetdə lazımi məlumatın axtarışı, axtarış sistemlərinin köməyi ilə aparılır.

[redaktə / تحریر] İnternet Terminleri Rusça-Azərbaycanca-Kırımca-Türkçe Kısa Sözlüğü

Русский	Azərbaycanca	Qırımtatarca	Türkçe
страница	səhifə	saife (саифе)	sayfa
ссылка	kecid	bağlantı (багъланты)	bağlantı
кнопка	düymə	dögme (дёгме)	düğme
нажать (на кнопку), щёлкнуть (мышкой)	düyməni vurmaq	basmaq (басмакъ)	tıklamak
сделать двойной щелчок	ikiqat vurma	çift basmaq (чифт басмакъ)	çift tıklamak
выделить	qaralamaq	saylamaq (сайламакъ)	seçmek
информация, данные	informasiya	malümat (малюмат)	bilgiler, veri
база данных	verilənlər bazası	malümat bazası (малюмат базасы)	veri tabanı
аккаунт, учётная запись	qeydiyyat yazısı	esap (эсап)	hesap
создать аккаунт	qeydiyyatdan keçmək	esap açmaq (эсап ачмакъ)	hesap açmak
пользователь	istifadəçi	qullanıcı (къулланыджы)	kullanıcı
участник, член	aza (аза)	üye
вход	kiriş (кириш)	giriş
выход	çıxış	çıqış (чыкъыш)	çıkış
сеанс, сессия (работы с программой, сайтом)	seans	oturım (отурым)	oturum
войти в систему, залогиниться	sistemə giriş	oturım açmaq (отурым ачмакъ)	oturum açmak
выйти из системы	sistemdən çıxış	oturım qapatmaq (отурым къапатмакъ)	oturum kapatmak
извещать, уведомлять	xəbərdarlıq	haberdar etmek (хабердар этмек)	haberdar etmek
перейти (по ссылке)	keçmək	barmaq (бармакъ)	gitmek
искать	artarış	qıdırmaq (къыдырмакъ)	aramak
отправить, послать	göndərmək	yollamaq, yibermek (ёлламакъ, йибермек)	göndermek
отмена	ləğv	lâğu (лягъу)	iptal
отменить	ləğv etmək	lâğu etmek (лягъу этмек)	iptal etmek
вернуть назад	geri qaytarmaq	keri ketirmek (кери кетирмек)	geri getirmek
регистрация	qeyd	qayd (къайд)	kayıt
регистрироваться	qeydiyyatdan keçmək	qayd olmaq (къайд олмакъ)	kayıt olmak
зарегистрированный	qeydə alinmış	qaydlı (къайдлы)	kayıtlı
корректный, допустимый	qəbul	keçerli (кечерли)	geçerli
некорректный, недопустимый	qəbul edilməz	keçersiz (кечерсиз)	geçersiz
настройки	quraşdırmalar	ayarlar (аярлар)	ayarlar
настраивать	quraşdırmaq	ayarlamaq (аярламакъ)	ayarlamak
проверять	yoxlamaq	teşkermek (тешкермек)	kontrol etmek
размер	Ölçü	büyüklik (буюклик)	boyut
безопасность	təhlükəsizlik	telükesizlik (телюкесизлик)	güvenlik
файл	fayl	fayl (файл)	dosya
расширение	genişlənməsi	uzantı (узанты)	uzantı
тип	tip	çeşit, tür (чешит, тюр)	çeşit, tür
календарь	təqvim	taqvim (такъвим)	takvim
дата	zaman	tarih (тарих)	tarih
общий	ümumi	umumiy (умумий)	genel
утверждение, одобрение	təsdiq	tasdıq (тасдыкъ)	onay
утвердить, одобрить	təsdiq etmək	tasdıqlamaq (тасдыкъламакъ)	onaylamak
восстановить	bərpa	yañıdan tiklemek, ğayrıdan tiklemek, yañıdan yaratmaq (янъыдан тиклемек, гъайрыдан тиклемек, янъыдын яратмакъ)	yeniden yaratmak
сбросить, обнулить, вернуть в начальное состояние	ilkin vəziyyət	sıfırlamaq (сыфырламакъ)	sıfırlamak
обновить	yeniləmək	yañartmaq (янъартмакъ)	yenilmek
успешный	müvəffəqiyyətli	muvafaqiyetli (мувафакъиетли)	başarılı
успешно	müvəffəqiyyətlə	muvafaqiyetnen (мувафакъиетнен)	başarıyla
предупреждение	xəbərdarlıq	tenbi (тенби)	uyarı
задействовать, включить	daxil etmək	işletmek (ишлетмек)	uygulamak
указать, ввести	göstərmək	belgilemek (бельгилемек)	belirtmek
удалить, убрать	silmək	yoq etmek (ёкъ этмек)	silmek
доступ	icazə	irişim (иришим)	erişim
право (доступа и т.д.)	hüquq	yetki, izin (етки, изин)	yetki, izin
статус, состояние	status	al, status (ал, статус)	hal, durum
инструмент	alət	alet (алет)	araç
вклад	əmək	isse (иссе)	katkı
пространство имён (в вики)	adlar fəzası	isim fezası (исим фезасы)	alan adı (vikide)
поле	sahə	satır, pencere (сатыр, пенджере)	alan
частые вопросы (ЧаВо)		sıq berilgen sualler (SBS) (сыкъ берильген суаллер (СБС))	sık sorulan sorular (SSS)
загрузить		yüklemek (юклемек)	yüklemek
добавить, присоединить, приаттачить		eklemek (эклемек)	eklemek
аттачмент		eklenme (экленме)	eklenti
отметить, пометить		işaretlemek (ишаретлемек)	belirtmek
знак, отметка		işaret (ишарет)	simge
символ (буква, цифра, знак)		simvol (символ)	karakter
заполнять		toldurmaq (толдурмакъ)	doldurmak
совпадать		eşleşmek (эшлешмек)	eşleşmek
совпадение, зацепка (при поиске)		ilişki (илишки)	ilişki
приоритет, вес		ağırlıq (агъырлыкъ)	ağırlık
ящик (для писем)		qutu (къуту)	kutu
папка		cüzdan (джузьдан)	klasör
дополнительный		ilâve (иляве)	ek, ilave
изображение		resim, suret (ресим, сурет)	resim
разрешение (графич. файла)		çezinirlik (чезинирлик)	çözünürlük
статья		maqale (макъале)	madde
сообщение		beyanat (беянат)	mesaj
тема		mevzu (мевзу)	konu
заголовок		serleva (серлева)	başlık
автор		müellif (муэллиф)	yazar
текст		metin (метин)	metin
правило		qaide (къаиде)	kaide
содержание		münderice (мундеридже)	içerik
правка, изменение, редактирование		deñişiklik (денъишиклик)	değişiklik
изменять, редактировать		deñiştirmek (денъиштирмек)	değiştirmek
обсуждение		muzakere (музакере)	tartışma
предложение		teklif (теклиф)	teklif
личный		şahsiy (шахсий)	kişisel, şahsi, özel
цитата		alınma (алынма)	alıntı
раздел		bölüm (болюм)	bölüm
подраздел		alt bölüm (алт болюм)	altbölüm
список		cedvel (джедвель)	liste
таблица		cedvel (джедвель)	tablo
предпросмотр		ög baquv (ог бакъув)	önizleme
распечатать		bastırmaq (бастырмакъ)	bastırmak
комментарий		tefsir (тефсир)	yorum
пояснение		izaat (изаат)	açıklama
описание		tarif, tasvir (тариф, тасвир)	tarif, tasvir
голос (при голосовании)		rey (рей)	oy
голосовать		rey bermek (рей бермек)	oylamak
итог, результат		netice (нетидже)	sonuç
жирный (шрифт)		qalın (yazı) (къалын (язы))	kalın (yazı)
подпись		imza (имза)	imza