İran tarixi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Qədim tarixi[redaktə]

Əhəmənilər[redaktə]

Sasanilər[redaktə]

Əsas məqalə: Sasanilər İmperiyası

Orta Əsrlər[redaktə]

Yeni dövr[redaktə]

İngiltərə və Fransa XIX əsrin əvvəllərində İranın daxili işlərinə fəal surətdə müdaxilə etməklə Yaxın Şərqdə öz təcavüzkarlıq məqsədləri üçün onun ərazisini əməliyyat meydanına çevirməyə çalışırdılar. 1804-1813-cü illər Rusiya-İran müharibəsinin gedişi zamanı İran şahı İngiltərənin köməyinə ümid bağlayırdı. Lakin 1805-ci ildə İngiltərə Napoleona qarşı bir neçə dövlətin İttifaqında Rusiyanın müttəfiqi olduğuna görə İrana açıq kömək etməkdən çəkinirdi. Bu, İngiltərə-İran münasibətlərinin pisləşməsinə səbəb olmuş və Napoleon dərhal bundan istifadə etmişdi. Napoleon Rusiyaya qarşı Fransa, Türkiyə və İrandan ibarət Üçlər ittifaqı yaratmağı təklif etmişdi. 1807-ci il mayın 9-da Fingenşteyndə bağlanmış Fransa-İran müqaviləsinə görə Fransa İrana fəal hərbi yardım göstərməyə başlamışdı. Ancaq Fransa və Rusiya arasında bağlanmış Tilzit sülhündən sonra Fransa da İrana kömək etməkdən imtina etdi. Belə bir vəziyyət İngiltərənin İrana yenidən yaxınlaşmasına şərait yaratdı. 1810-cu ilin avqustunda İran ilə Türkiyə arasında Rusiyaya qarşı hərbi ittifaq bağlansa da, bunun İrana real köməyi olmadı. Rusiya-İran müharibəsi nəticəsində Gülüstan müqaviləsinin bağlanması, İranı özünə tabe etməyə çalışan İngiltərənin planlarını demək olar ki, pozdu. İranda Rusiya təsirinin güclənməsindən ehtiyat edən ingilislər İranı Rusiyaya qarşı qoymağa çalışırdılar. 1814-cü il noyabrın 25-də İngiltərə ilə İran arasında bağlanmış Tehran müqaviləsindən sonra İngiltərənin İranda mövqeyi xeyli möhkəmləndi. Bu müqavilə hər şeydən əvvəl, İranı Rusiyaya qarşı yeni müharibəyə təhrik etmək məqsədi güdürdü. Həmin müqavilənin imzalanması İranın yuxarı dairələrində Rusiyadan qisas almaq əhval-ruhiyyəsini qızışdırırdı. Lakin 1826-1828-ci illər Rusiya-İran müharibəsində İranın yenidən məğlub olması İngiltərənin Cənubi Qafqaza dair planlarını alt-üst etdi.

Müasir tarix[redaktə]

Birinci Dünya müharibəsindən sonra İran Böyük Britaniyanın yarımmüstəmləkəsi olan aqrar ölkə kimi qalırdı. Ölkənin iqtisadiyyatı dağılmış, maliyyə sistemi iflasa uğramış, daxili və xarici ticarət, əkin sahələri, mal-qaranın sayı kəskin şəkildə azalmışdı. Çörəyin və ərzaq məhsullarının qiyməti durmadan artır, möhtəkirlik tüğyan edir, epidemiyalar əhaliyə amansızcasına əziyyət verirdi. Bu dövrdə İranın əhalisi 10-12 milyon nəfər idi. Onların yarısını əkinçi-kəndlilər, 1/4 hissəsini əsasən köçəri maldarlıqla məşğul olan tayfalar, 1/5 hissəsini şəhər əhalisi təşkil edirdi. İran kəndlərində feodal münasibətlərinin hökmranlığı davam edirdi. Torpaq və suvarma sistemləri üzərində şahın, feodalların, mülkədarların və ruhanilərin hakimiyyəti hökm sürürdü. Köçəri tayfalar içərisində feodal-patriarxal münasibətlər saxlanılırdı. Böyük bir hissəsi torpaqsız olan kəndlilər mülkədarlardan ağır şərtlərlə icarəyə götürdükləri torpaqları becərir, əldə olunan məhsulun yarıdan çoxunu onlara verirdilər. Şəhərlərdə sənətkarlıq geniş yayılsa da, fabrik-zavod sənayesi demək olar ki, yox idi. Xarici inhisarçılara məxsus müəssisələrdən başqa (cənub-qərbin neft sənayesi, Xəzər dənizində balıq sənayesi və s.), İran milli burjuaziyasına məxsus çox da böyük olmayan elektrik stansiyaları, toxuculuq, qab-qacaq və dəri emalı fabrikləri də fəaliyyət göstərirdi. Onlardan çoxusu xarici rəqabətə və iqtisadi çətinliklərə tab gətirməyərək bağlanırdı.

İranın siyasi quruluşu Qacarlar sülaləsinin idarə etdiyi konstitusiyalı monarxiya idi. Dövlət hakimiyyəti feodal xanların və komprador burjuaziyanın əlində idi. 1918-ci ilin əvvəllərində İranı tərk edən rus qoşunlarının yerini ingilislər tutdular. "Türkiyə təhlükəsini" bəhanə edən ingilislər Zəncan, Xoy, MiyanəUrmiyanı işğal etdilər. Onların köməyi ilə Vüsuqqüdövlə yenidən hakimiyyətə qayıtdı. Cənubi Azərbaycanın şimal-qərbində rus və fransız zabitlərinin təhriki ilə ermənilər azərbaycanlılara qarşı soyqırımı törətdilər. Köməyə gələn türk qoşunu noyabra qədər Cənubi Azərbaycanda qaldı. Mudros müqaviləsinə görə onları əvəz edən ingilislər Təbrizi işğal etdilər. 1919-cu il avqustun 9-da Vüsuqqüdövlə höküməti ölkəni siyasi və iqtisadi cəhətdən İngiltərədən asılı vəziyyətə salan İngiltərə-İran sazişini imzalamağa məcbur oldu. Həmin sazişə əsasən İran ordusu, maliyyəsi, yol inşşatı, xarici ticarət və sosial-iqtisadi həyatın bir çox sahələri ingilis müşavirlərinin və təlimatçılarının nəzarəti altına düşdü. Bu isə bütün İranda etiraz nümayişlərinə səbəb oldu. Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin başçılığı ilə 1920-ci il aprelin 7-də Təbrizdə başlanmış silahlı üsyan İranın digər yerlərində də öz əks-sədasını verdi. 1920-ci ilin mayında cəngəlilər adlanan partizanlar Fumen meşələrindən çıxıb Rəşti, sonra bütün Gilanı və Mazandaranın bir hissəsini tutdular. 1920-ci il iyunun 5-də Gilan Respublikası elan edildi. Kiçik xan başda olmaqla müvəqqəti hökümət təşkil olundu. Bu hökümətin tərkibinə ticarət burjuaziyasının və mülkədarların mənafeyini müdafiə edən Ehsanulla xanın başçılıq etdiyi xırda burjua ziyalılarının nümayəndələri və İran kommunistləri daxil idilər. Lakin tezliklə Kiçik xanla komitənin sol kommunist üzvü Heydərxan Əmioğlu və Ehsanulla xan arasında ixtilaf başlandı. Beləliklə, iyul ayında vahid cəbhə dağıldı. Ehsanulla xan sol kommunistlərlə birgə Gilan Sovet Respublikasının yaradıldığını elan etdi. Xalq Komissarları Soveti və İran Qırmızı Ordusu təşkil olundu. Ehsanulla xanın Tehrana hazırlıqsız yürüşü uğursuzluqla nəticələndi. İranı bürümüş hərəkat 1920-ci il iyunun 25-də Vüsuqqüdövlənin istefasına səbəb oldu. Müşirüddövlənin başçılığı ilə təşkil olunmuş yeni kabinet xalqın qəzəbindən qorxaraq 1919-cu il İngiltərə-İran müqaviləsinin həyata keçirilməsinin Məclis tərəfindən təsdiq olunanadək təxirə saldı. 1921-ci ildə isə bu müqavilə ləğv edildi. İngilislərlə əlaqədə olan Seyid Ziyaəddin Təbatəbai, podpolkovnik Rza xan və İnran kazak hissələri birlikdə qəsd təşkil etdilər. 1921-ci il fevralın 21-də Rza xanın başçılığı ilə Tehranda dövlət çevrilişi oldu. Seyid Ziyaəddin Qara kabinet adını almış hökümət təşkil etdi. Rza xan kazak diviziyasının komandanı vəzifəsini ələ keçirdi. 1921-ci ilin mayında Gilanda cəngəlilərin, kommunistlərin və Ehsanulla xan qrupunun daxil olduqları vahid cəbhə yenidən bərpa olundu. Kiçik xanın başçılıq etdiyi yeni inqilabi hökümət yaradıldı. Lakin bu dəfə də vahid cəbhə möhkəm olmadı. İnqilabi komitənin razılığı olmadan Ehsanulla xan iyun ayında Tehrana ikinci dəfə yürüş etdi. Bu yürüş də müvəffəqiyyətsizliklə nəticələndi. Komitə Ehsanulla xanı öz tərkibindən çıxardı. Vahid cəbhənin dağılmasından istifadə edən Rza xan 1921-ci ilin noyabrında Gilan respublikasını dağıtmağa müvəffəq oldu. 1922-ci ilin əvvəli üçün hərbi nazir olmuş Rza xan üsyanı tamamilə yatırdıqdan sonra ordunu yenidən qurmağa başladı. Yaxşı təşkil olunmuş intizamlı ordu yaratdı. İngilislərin köməyi ilə 1923-cü ilin oktyabrında Rza xan baş nazir təyin olundu. Rza xan yaratdığı Taceddod partiyasına arxalanaraq məclisi Qacar sülaləsini devirməyə razı saldı. Məclis 1925-ci il oktyabrın 31-də Qacar sülaləsinin hakimiyyətdən kənar edildiyini elan etdi. Dekabr ayının 8-də isə məclis Rza xanı irsi şah elan etdi. Rza şah 20-ci illərin sonu, 30-cu illərdə iqtisadi, siyasi, sosial və mədəni sahələrdə bir sıra islahatlar keçirdi. Dövlət torpağını satmaq qadağan edildi. 1928-ci ildə İranda Milli Bankın əsası qoyuldu. 1931-ci ildə xarici ticarət inhisara alındı. Dünyəvi məktəblər yaradıldı, icbari ibtidai təhsil haqqında qanun qəbul olundu. Tehran universiteti açıldı, günəş təqviminə keçildi. Nəticədə dövlət xeyli möhkəmləndi, İranın Qərb dövlətlərindən asılılığı zəiflədi. 20-30-cu illərdə 100-ə qədər sənaye müəssisəsi tikildi və dövlət sənaye bölməsi yaradıldı.

İran İslam Respublikası tarixi[redaktə]

1979-cu ilin martında İranın dövlət quruluşunu müəyyən etmək üçün keçirilən referendumda islam dövləti yaratmaq tərəfdarları qələbə çaldılar. Aprelin 1-də İran İslam Respublikası elan olundu. Ölkədəki ABŞ hərbi bazaları ləğv olundu, xarici banklar və şirkətlər bağlandı. Bu, İran və ABŞ arasındakı münasibətləri kəskinləşdirdi. 1979-cu ilin dekabr ayında İranın yeni konstitusiyası qəbul edildi. Konstitusiyaya görə dövlətdə ali vəzifə dini rəhbərə və prezidentə məxsus idi. Ali qanunverici hakimiyyəti 270 deputatdan ibarət birpalatalı Məclis həyata keçirir. Ali icra hakimiyyətinə malik olan prezident baş naziri təyin edir. Prezidentin və hökümətin fəaliyyətinə Ali Dini Şura və onun sədri nəzarət edir. 1980-ci il yanvarın 25-də Əbülhəsən Bənisədr İİR-nın ilk prezidenti seçildi. Hökümətin daxili siyasətində dövlət proqramının əsasını ölkənin iqtisadi dirçəlişinə nail olmaqla İslam Respublikasını qabaqcıl dövlətlər səviyyəsinə yüksəltmək, sosial ədaləti təmin edən bir cəmiyyət qurulması təşkil edirdi. Xarici siyasət sahəsində "nə Qərb, nə Şərq" prinsipini əsas tutan İran, birinci növbədə islam ölkələri ilə əməkdaşlığa üstünlük verir. Qərblə bərabərhüquqlu iqtisadi əməkdaşlığa da xcüsusi diqqət yetirilir. Ölkədə vəziyyəti sabitləşdirmək üçün İran höküməti bir sıra tədbirlər gördü. Xarici kapitala bağlı bütün sənaye müəssisələri İran xalqının milli sərvəti elan edildi. Neft sənayesi milliləşdirildi. Gündəlik neft hasilatı 4 milyon barrelə çatdırıldı. Lakin ölkə daxilində siyasi mübarizə hələ də davam edirdi. Amerika səfirliyinin işçilərinin tələbələr tərəfindən girov götürülməsi 1980-ci il aprelin 7-də ABŞ-ın İranla əlaqələri kəsməsinə səbəb oldu. ABŞ və Avropa Birliyi dövlətləri İrana qarşı siyasi sanksiyalar tətbiq etdilər. 1980-ci il sentyabrın 22-də başlanan İran-İraq müharibəsi ölkənin iqtisadi inkişafına güclü zərbə vurdu. Müharibə hər iki ölkəyə böyük itki və məhrumiyyətlər gətirdi. 80-ci illərin sonunda prezident seçilmiş Əli Əkbər Haşimi Rəfsəncani İranı təcrid vəziyyətindən çıxarmağa müvəffəq oldu. O, qonşu dövlətlərlə münasibətləri nizama saldı. 1997-ci ilin mayında islahatçılar cinahının nümayəndəsi Seyid Məhəmməd Hatəmi prezident seçildi. 2001-ci il prezident seçkilərində Məhəmməd Hatəmi yenidən qələbə qazandı.