Makedoniyalı İsgəndər
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
Makedoniyalı İsgəndər (Böyük Aleksandr, İsgəndər Zülqərneyn, e.ə. iyul, 356, Pella-13 iyun, 323, Babil) qədim dünyanın görkəmli sərkərdəsi və dövlət xadimi, 336 ildən Makedoniya padşahı. Aristotelin şagirdi. E.ə. 336 ildə atası Filipp öldürüldükdən sonra hakimiyyətə keçmiş İsgəndər Yunanıstan, Frakiya və İlliriyada Makedoniya hakimiyyətinə qarşı baş vermiş üsyanları yatırmış, Makedoniyada hakimiyyət üğrunda mübarizəyə son qoymuşdu. E.ə. 334 ildə Kiçik Asiya, Əhəmənilərin (Haxamanişilərin) hakimiyyəti altında olan əraziyə hücum etdi. Makedoniyalı İsgəndər qoşunu sayca az olsa da Qranik çayı yaxınlığında Əhəməni ordusunu ağır məğlubiyyətə uğratdı (e.ə. 334, may). E.ə. 333 ildə artıq bütün Kiçik Asiya Makedoniyalı İsgəndərə tabe edildi. E.ə. 333 ilin noyabrında İss yaxınlığındakı növbəti döyüşdə sayca makedoniyalılardan üç dəfə çox olan III Daranın ordusu məğlubiyyətə uğradı. Bu qələbədən sonra Aralıq dənizi sahili şəhərləri Makedoniyalı İsgəndərin hakimiyyətini tanıdılar. E.ə. 332-331 ilin qışında Makedoniyalı İsgəndər Misiri döyüşsüz ələ keçirmiş, İskəndəriyyə şəhərinin əsasını qoymuşdu. E.ə. 331 ilin yazında İsgəndərin işğalçılıq yürüşünün ikinci mərhələsi başladır. Qavqamela vuruşması III Daranın böyük ordusunun məğlubiyyəti ilə qurtardı. İsgəndərin ordusu canuba hərəkət edib Babil, Suz və s. şəhərləri tutdu, Əhəmənilər dövlətinin paytaxtı Persepol müqavimətsiz təslim oldu. Baktriya çanişini Bess III Daranı öldürüb özünü Əhəməni padşahı elan etdi. Lakin tezliklə İsgəndər Bessi tutaraq edam etdi. O, Orta Asiyaya (e.ə. 329) və Hindistana (e.ə. 327) hərbi yürüşlər təşkil etmiş və qələbələr qazanmışdı. E.ə. 326 ildə İsgəndərin on ilə yaxın davam edən Şərq yürüşü başa çatdı. İsgəndərin yürüşləri nəticəsində sərhədləri qərbdə Balkan yarımadasına, sərqdə Hindistana, canubda Misir və Afrikanın bir hissəsinə, şimalda Qara dənizə qədər uzanan böyük bir dövlət yarandı. Lakin onun yaratdığı yeni dövlət Əhəmənilər dövlətinə nisbətən mütərəqqi idi. İsgəndərin ölümündən sonra onun yaratdığı dövlətin ərazisində bir sıra ellin dövlətləri yarandı. İsgəndərin hərbi yürüşləri Qədim Yunanıstan hərb sənətinin yüksək mərhələsi olmuşdur. İsgəndərin falanqanın həmlə qüvvəsini artıraraq sıxlığını çoxaltmış, süvari qoşunu ordunun qəti zərbə və manevr qüvvəsinə çevirmiş, yeni tipli süvaridən (süvari və piyada cərgədə döyüşməyi bacaran) istifadə etmiş və s. mühüm yeniliklər həyata keçirmişdi. İsgəndərin Azərbaycanda olması haqqında müxtəlif rəvayətlər var. Azərbaycan nağıllarında Makedoniyalı İsgəndərin adı çəkilir. Nizami Gəncəvinin "İsgəndərnamə" poemasında İsgəndərin həyatından, hərbi səfərlərindən, fəlsəfi görüşlərindən bəhs edilir, poemada onun Bərdə hakimi Nüşabə ilə görüşü də təsvir olunur.
