Şəki rayonu
 |
Bu məqalə Şəki rayonu haqqındadır. Şəhər üçün Şəki (şəhər) səhifəsinə baxın. |
| Şəki | |
 |
|
| İqtisadi rayon | Şəki-Zaqatala |
|---|---|
| Ərazi | 2397 km² |
| Əhali | 117 195 (2009) nəfər |
| Nəqliyyat vas. kodu | 55 |
| Telefon kodu | 177 |
| Poçt kodu (Mərkəzi PŞ) | AZ 5500 |
| Yaşayış məntəqələrinin sayı | 65 |
| İcra başçısı | Elxan Usubov |
| İnternet saytı | http://sheki-ih.gov.az |
Şəki – Azərbaycan Respublikasında rayon. Prezident səviyyəsində imzalanmış bəzi rəsmi sənədlərə əsasən, Şəki rayonunun ərazisi inzibati cəhətdən Şəki şəhərinin tərkibindədir[1].
Mündəricat |
Tarixi [redaktə]
Şəki rayonu (1968-ci ilədək Nuxa) 1930-cu ildə təşkil olunmuş, 1963-cü ildə ləğv edilərək ərazisi Vartaşen (indiki Oğuz) rayonuna verilmiş, 1965-ci ildə yenidən ayrıca rayon olmuşdur.
Coğrafi mövqeyi [redaktə]
Şəki şimal-şərqdə Dağıstanla həmsərhəddir. Yevlax-Balakən dəmiryol və avtomobil yolları Şəkinin ərazisindən keçir.
Relyefi [redaktə]
Şəki dəniz səviyyəsindən 500-850 m hündürlükdə yerləşir. Baş Qafqaz silsiləsinin qarlı zirvələrinin yüksəkliyi bəzi yerlərdə 3000-3500 m-ə çatır. Dağlarda Yura, Təbaşir, dağ ətəklərində Neogen və Antropogen çöküntüləri yayılmışdır.
Təbiəti [redaktə]
Şəkinin təbiəti çox rəngarəngdir
İqlimi [redaktə]
Günəşli saatların illik miqdarı 2350 saatdır. Günəşli saatların 40 %-i yay aylarının payına düşür. İl ərzində 1 kvadrat santimetr yer səthinə 122 kkal günəş radiasiyası düşür. Şəkinin iqliminə siklon və antisiklonlar, müxtəlif hava kütlələri və yerli küləklər təsir edir. Qışda arktik və mülayim hava kütlələrinin əraziyə daxil olması havanın isti keçməsinə səbəb olur. Yayda Şəkidə dağ-dərə yerli küləkləri əmələ gəlir. Buna səbəb dağ ilə dərə arasında təzyiq fərqinin yaranmasıdır. Böyük Qafqaz silsiləsi şimaldan gələn soyuq küləklərin qarşısını kəsir. Buna görə Şəkidə yanvar temperaturu 0,5 C olur. Şəkidə orta illik temperatur 12 C-dir. İyun, avqust aylarında orta temperatur 20-25 C arasında dəyişir.
Güclü küləklər (sürəti 15 m/san çox) Şəkidə seyrək hallarda əsir, il ərzində cəmi 10-12 gün güclü külək olur. Sürəti saniyədə 1 metrdən az olan külək Şəkidə tez-tez müşahidə olunur. Yağıntının miqdarı ilə 730 mm-dir. Bunun yarısı may, iyun, sentyabr, oktyabr aylarında yağır. Ən azı yağıntı avqust (35 mm), yanvar (29 mm) və fevralda (36 mm) olur. Kiş kəndində 775 mm, Xan yaylağında 1000 mm-dən artıq yağıntı düşür. Sel, tufan, güclü dolu kimi təbiət hadisələri Şəkidə və onu əhatə edən dağ və düzənliklər üçün səciyyəvidir.
Sel hadisəsi daha tez-tez müşahidə edilir. Yatağı şəhərin qərb hissəsində yaxın olan Kiş çayı hövzəsi dünyanın ən güclü sel gedən yerlərindən biri sayılır. Quruçay adlanan yerdə Kiş çayının gətirmə konusuna uzun illər boyu dağlardan qum, daş, palçıq toplanmış olduğundan onun mərkəzi hissəsi şəhərin Dodu məhəlləsinə nisbətən hündürdür.Tufan və dolu atmosfer hadisələrinin burada sıx əlaqəsi vardır. Dağlıq relyef, yay aylarında güclü qızma və yüksək buxarlanma Şəkidə dolu hadisələrinin əsas amilləridir. Şəkidə dolu olan günlərin orta illik sayı 1,4-dür, yəni 10 ildə 14 dəfə dolu yağır.
Dəniz səviyyəsindən 500-850 m hündürlük, ətrafında olan dağ meşələri şəhərin qızmasının qarşısını alır. Dağ meşələri şəhərin sellərdən qorunmasına imkan verir, şəhərin mənzərəsini daha da gözəlləşdirir. Çimli dağ-çəmən, qonur dağ meşə, qəhvəyi dağ meşə, çəmən-meşə, boz qonur torpaqlar yayılmışdır. Meşələrdə palıd, fıstıq, vələs ağacları geniş sahə tutur. Heyvanat aləmi zəngindir.
Şəhərin əsas çayları Kiş və Qurcana çaylarıdır. Kiş Əyriçayın çağ qolu olub uzunluğu 33 km, hövzəsinin sahəsi 265 kvadrat kilometrdir. Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacından 2900 metr yüksəklikdən başlayır. Zaqafqaziyanın ən selli çaylarından biridir. Yuxarı axında Damarçın adlanır.
İri yaşayış məntəqələri [redaktə]
Rayonda 1 şəhər tipli qəsəbə və 63 kənd vardır. (Şəki şəhəri Şəki rayonun inzibati mərkəzi olsa da Şəki rayonunun tərkibində deyil)ş Ən böyük kəndi Kiçik Dəhnədir.
Əhalisi (Şəki şəhəri ilə birlikdə) [redaktə]
- azərbaycanlılar: 148862 nəfər;
- ruslar: 231 nəfər;
- ləzgilər: 7469 nəfər;
- avarlar: 15 nəfər;
- ukraynalılar: 128 nəfər;
- türklər: 45 nəfər;
- tatarlar: 61 nəfər;
- gürcülər: 13 nəfər;
- kürdlər: 47 nəfər;
- ermənilər: 7 nəfər;
- digər millətlər: 475 nəfər[2].
Görkəmli şəxsləri [redaktə]
- Molla Cümə — Şair
- Əhmədiyyə Cəbrayılov — II Dünya Müharibəsi iştirakçısı, partizan
- Gülyanaq Məmmədova — müğənni
- Gülyaz Məmmədova — müğənni
- Mikayıl Cəbrayılov - Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı
İqtisadi xarakteristikası [redaktə]
Şəki iri taxılçılıq rayonudur. İqtisadiyyatında üzümçülük, meyvəçilik, baramaçılıq, heyvandarlıq da mühüm yer tutur.
Mədəniyyət, təhsil və səhiyyə müəssisələri [redaktə]
Maddi-mədəni irsi [redaktə]
- Bax:Şəki abidələri
Rayonda Zəyzit məbədi (XI-XII), Kiş kilsəsi, Aydınbulaq qülləsi və s. abidələr var.
Mətbəx [redaktə]
Şəki özünün çox zəngin mətbəxi, ilk növbədə Şəki pitisi, Şəki halvası, Şəki paxlavası və şirniyyatları ilə məşhurdur. Həmçinin "Döyməc"i,"Çığırtmalı plov"u,"Cou"su,"Gülab","Gül suyu" ilə də tanınır.
Şəkillər [redaktə]
Mənbə [redaktə]
İstinadlar [redaktə]
- ↑ Azərbaycan Respublikasının Şəki şəhərinin inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişiklik edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunu
- ↑ |Milli tərkib (2007)
Xarici keçidlər [redaktə]
Həmçinin bax [redaktə]
|
||||||
|
|
||
|---|---|---|
| Şəhərlər | Şəki |
|
| Qəsəbələr | Turan • Çələbixan | |
| Kəndlər | Abbas • Aran • Aşağı Daşağıl • Aşağı Göynük • Aşağı Kəldək • Aşağı Küngüt • Aşağı Layısqı • Aşağı Şabalıd • Aydınbulaq • Babaratma • Baqqal • Baltalı • Baş Göynük • Baş Kəldək • Baş Küngüt • Baş Layısqı • Baş Şabalıd • Baş Zəyzid • Bideyiz • Birinci Biləcik • Bolludərə • Böyük Dəhnə • Cəfərabad • Cəyirli • Cumakənd • Cunud • Çapağan • Çayraqoyunlu • Çeşməli • Daşbulaq • Daşüz • Dərəcənnət • Əliyar • Fazıl • Göybulaq • İbrahimkənd • İkinci Biləcik • İnçə • Kəhrizoba • Kiçik Dəhnə • Kiş • Köbər Zəyzid • Köndələn • Küdürlü • Qaradağlı • Qaratorpaq • Qayabaşı • Qırxbulaq • Qoxmuq • Qozlubulaq • Qudula • Qumux • Oxud • Oraban • Orta Zəyzid • Öryət • Sarıca • Suçma • Şəki • Şıxoba • Şin • Şirinbulaq • Şorsu • Təpəcənnət • Vərəzət • Zunud | |
 |
Azərbaycan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. |
