Şabran rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Şabran rayonu haqqındadır. Şəhər üçün Şabran səhifəsinə baxın.
Şabran
A-Davaci.PNG
İqtisadi rayon Quba-Xaçmaz
Ərazi 1 088,2 km²
Əhali 54 666 nəfər
Əhali sıxlığı 50,2 nəfər/km²
Nəqliyyat vas. kodu 17
Telefon kodu 994 23
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ) AZ 1700
Yaşayış məntəqələrinin sayı 69
İcra başçısı Novruz Novruzov
İnternet saytı shabran-ih.gov.az

ŞabranAzərbaycan Respublikasında rayon. İnzibati mərkəzi Şabran şəhəridir.

Tarixi[redaktə]

Dəvəçi rayonu 1930-cu ildə təşkil edilmiş,1940-ci ilin fevral ayında onun ərazisinin bir hissəsində Siyəzən rayonu təşkil edilmlş və 4.12.1959-cu ildə Siyəzən rayonu ləğv edilərək yenidən ona birləşdirilmişdir (1992 -ci ildən yenidən ayrılmışdır).1963-cü ildə ləğv edilərək ərazisi Abşeron rayonuna verilmiş ( Dəvəçi və Siyəzən şəhərləri respublika tabeliyində şəhər kimi qalmışlar), 1965-ci ildə yenidən Dəvəçi adı ilə müstəqil rayon olmuşdur.

2010-cu ildə Azərbaycan Milli Məclisinin qərarı ilə Dəvəçi rayonunun adı dəyişdirilərək Şabran adlandırılmışdır. Bu vaxt Şabranın tarixi şəhər olduğu, 5-ci əsrdə Sasani hökmdarlığı tərəfindən yaradıldığı, sovet hakimiyyəti dövründə isə həmin ərazidə yaradılan rayonun Dəvəçi adlandırıldığı əsas götürülmüşdür.

Rayonda tarixi-arxeoloji abidələr sayılan qədim şəhər yerləri var. Padar kəndindəki «Gülüstani – İrəm» və Şahnəzərli kəndindəki Şabran şəhər yerləri daha çox məşhurdur. Əsası V əsrdə qoyulmuş Şabran şəhər yeri dünyanın ən mühüm tarixi abidələri sırasına daxil edilmişdir. Rayon mərkəzi Dəvəçi şəhərində diyrşünaslıq muzeyi var. Qalaaltı kurortu Böyük Qafqazın ətəklərində yerləşir. Müalicəvi əhəmiyyətə malik olan Qalaaltı suyu çıxan bulağın ətrafında «Çıraqqala» uroloci sanatoriyası tikilmişdir. Burada müalicə olunanlar və sadəcə istirahətə gələnlər qədim Çıraqqala qalasının xarabalıqları yerləşən dağın zirvəsinə dırmaşırlar. Həmin zirvədən ətraf kəndlərə və vadilərə açılan mənzərə adamı valeh edir. Rayonda ənənəvi xalq sənəti olan xalçalığın ənənələrini qoruyub saxlayırlar. «Pirəbədil», «Qollu Çiçi», «Heyratı» tipli yerli xalçalar geniş şöhrət qazanmışdır. Məşhur Qalaaltı kurortu Şabran rayonunun ərazisindədir.

Coğrafi mövqeyi[redaktə]

Şabran (Dəvəçi) rayonu Bakıdan şimalda Quba-Xaçmaz iqtisadi rayonunda yerləşir. Rayonun ərazisi şərq tərəfdən Xəzər dənizinin sahillərinə qovuşur. Quba, Xaçmaz və Siyəzən rayonu ilə həmsərhəddir. Bakı-Moskva dəmir yolu,Bakı-Rostov avtomobil yolu,Bakı-Novorosiysk neft kəməri,Samur-Abşeron kanalı,1914-cü və Sovet dövründə çəkilmiş Şollar-Bakı su kəmərləri rayonun ərazisindən keçir.

Relyefi[redaktə]

Şabran rayonu Böyük Qafqazın şimal-şərqində yerləşir. Relyefi çox müxtlifdir. Dəniz sahillərindən başlanan düzənliklər tədricən təpəliklərə, daha sonra meşələrə, qayalara və dağlara çevrilir. Ərazi neft-qaz(Zağlı-Zeyvə neft yataqları), çınqıl, qum, gil və digər faydalı qazıntılar ilə zəngindir. Rayonda, həmçinin palçıq vulkanları var.

Təbiəti[redaktə]

Meşələrin sahəsi 21500 hektardır. Bu meşələrin heyvanat aləmində canavar, ayı, tülkü, çaqqal,porsuq, qaban və ceyran, quşlardan isə qırqovul və kəlik daha geniş yayılmışdır. Respublikamızda ən böyük şirin sulu Ağzıbirçala (liman) gölü bu rayonun ərazisindədir.Göldə ov quşlarindan qaz,yaşılbaş ördək və qaşqaldaq qışlayır. Nohurlar kəndindən bir qədər aralıda isə bir-birindən gözəl 7 dağ gölü yerləşir. Bir qədər arxaik ada malik olan Dəvəçi şəhəri Camal dağının (təpənin) ətəyində, yaşıllıqlar qoynunda yerləşir.Məşhur Neft (nöyüt) dağı rayonun ərazisindədir.

İqlimi[redaktə]

Düzənlik ərazilərdə əsasən isti yarımsəhra və quru çöl iqlimi, dağətəyi ərazilərdə mülayim isti, orta və yüksək dağlıq ərazilərdə rütubətli soyuq və dağ tundra iqlimi yayılmışdır. Orta illik temperatur 8-10°-dir. Ən isti aylarda temperatur 20°-yə, mütləq maksimum isə 37-39°-yə çatır. Şaxtasız günlərin sayı 185-235 gün təşkil edir. Yay fəsli nisbətən sərindir, iyulun orta aylıq temperaturu 19-24° təşkil edir. Ən soyuq ayın (yanvar) orta aylıq dağlıq ərazilərdə 2-3° şaxta, aranda isə təxminən 1° isti təşkil edir. Soyuq hava kütlələrinin təsiri daha çox olduğu üçün qış burada cənub yamaclara nisbətən sərin keçir.

Mütləq minimum temperatur bəzən -20°-dək düşə bilir. Ərazi davamlı qar örtüyü ilə səciyyələnir: dağlıq ərazilərdə 50-80 gün, aranda isə 20 gündən artıqdır. Fəal temperatur cəmi 2500-4000° arasında tərəddüd edir. Ərazinin dağlıq sahələrində 0-600°, düzənlik və ovalıqlarda isə 4400° təşkil edir. Ümumi atmosfer yağıntıları 200-600 mm-dir. Sahil boyunca yağıntıların miqdarı cənub-şərqdən şimal-qərbə tərəf artır (250-400 mm). Şərqdən-qərbə hündürlük yüksəldikcə (təqribən 1000 metr) yağıntıların miqdarı da çoxalır.

İnzibati-ərazi bölgüsü[redaktə]

AzStat-ın 2013-cü ilə olan məlumatına əsasən rayon ərazisində 1 şəhər və 68 kənd olmaqla 69 yaşayış məntəqəsi yerləşir.[1] Onlar 1 şəhər və 16 kənd izibati ərazi dairəsi olmaqla 17 inzibati ərazi dairəsinə daxildirlər.[1]

Əhalisi[redaktə]

İl 2009
Şəhər əhalisi 22235
Kənd əhalisi 28945
Ümumi əhali 51180
Hesablama növü Rəsmi siyahıyaalınma

Milli tərkibi[redaktə]

Milli tərkib
Etnik qrup 2009[2] sa.
Cəmi 51 533
azərbaycanlı 48 254
tat 1 766
türk 1 390
ləzgi 65
rus 31
tatar 8
ukraynalı 2
digər 17

Görkəmli və tanınmış şəxsləri[redaktə]

  1. Ayna Sultanova — ictimai-siyasi xadim, Azərbaycan SSR-nin maarif üzrə xalq komissarı, "Şərq qadını" jurnalının redaktoru, maarifçi, Azərbaycan tarixinin ilk qadın kabinet naziri, Xalq Ədliyyə Komissarı və Ali Məhkəmə sədri.
  2. Qəzənfər Musabəyov - SSRİ, ZSFSR və Azərbaycan SSR-də yüksək dövlət vəzifələri tutmuş dövlət xadimi.
  3. Tofiq Quliyev – bəstəkar, pianoçu, dirijor, bir çox simfonik əsərlərin, kantataların, fortepiano əsərlərinin müəllifi, Azərbaycan SSR-in xalq artisti (1964), Azərbaycan caz və estrada musiqisinin banilərindən biri.
  4. Nurulla Xəlilov Əmrulla oğlu - SSRİ maarif əlaçısı, Azərbaycan SSR qabaqcıl maarif xadimi, Dəvəçi rayon maarif şöbəsinin müdüri, pedoqoji elmlər namizədi, pedaqoq.
  5. Məmməd Səfa Qasımov — Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti, Azərbaycan Dövlət İncəsənət Unversitetinin dosenti.
  6. Ariz Xəlilov — tibb elmləri doktoru, kordioloq.
  7. Əjdər Həmidov — Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti. Akademik Milli Dram Teatrının artistidir.
  8. Kamran Ağayev — Azərbaycan futbolçusu, Azərbaycan milli futbol komandasının və Bakı FK-nın qapıçısı.
  9. Ağalar Mirzə — şair, 1988-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1982), Əməkdar incəsənət xadimi (1998), "Qızıl qələm" mükafatı laureatı (1996).
  10. Mübariz Əmirov — pedaqogika üzrə elmlər doktoru. 1986-cı ildən hal-hazıra kimi Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin "Türk,Şərqi Avropa xalqları tarixi və tarixin tədrisi metodikası" kafedrasında dosent vəzifəsində işləyir. O,tarix fakültəsinin və ADPU-da fəaliyyət göstərən Müdafiə Şuralarının üzvüdür. Təhsil Nazirliyinin elmi-metodik şurasının tarix bölməsinin üzvüdür.
  11. Natiq Əmirov — Azərbaycan Respublikası Vergilər nazirinin birinci müavini, 3-cü dərəcəli dövlət vergi xidməti müşaviri.

İqtisadi xarakteristikası[redaktə]

Şabranın sənayesində neftçıxarma mühüm yer tutur. Burada xalça fabriki, şərab emalı müəssisələri vardır. Kənd təsərrüfatının əsas sahəsi tərəvəzçilik, meyvəçilik, üzümçülük, taxılçılıq və heyvandarlıqdır. Hazırda rayonda 2 iri müəssisə fəaliyyət göstərir. "Dəvəçi Broyler" Quşçuluq fabriki və Taxıl Kombinatı. Bakı-Rostov magistiral yolu və Bakı-Moskva dəmiryolu da rayonun iqtisadiyyatının inkişafında mühüm yer tutur.

Mədəniyyət, təhsil və səhiyyə müəssisələri[redaktə]

Rayon ərazisində 3 məktəbəqədər uşaq müəssisəsi, 20 tam orta, 17 ümumi orta,12ibtidai ümumtəhsil və 5 sahələr üzrə (şahmat,...)məktəbi, ölkəşünaslıq muzeyi, 49 kitabxana, mədəniyyət evi, 41 klub var.

İdman[redaktə]

Rayonda boks, karate, sambo, cüdo, sərbəst güləş, respublika rayonlarında yeganə olan akrobatika və trodblinq bölmələri fəaliyyət göstərir. Azərbaycan çempionları Şirinbala Xəlilov (1961, 1962 sərbəst güləş), Müşfiq Cəfərov və Müqəddəs Cəfərov (sambo), Rövşən Fərzəliyev, Ömər İlyasov və Taleh Həbibov (karate), Rövşən Günəşov (boks), dünya kubokunun sahibi İlham Umayev (yunan-roma güləşi) yetişib.

Azərbaycan Mİlli futbol komandasinin qapıcısi Kamran Ağayev Şabran torpağının yetirməsidir. Karate üzrə dəfələrlə Azərbaycan çempionu,beynəlxalq yarışların qalibi və avropa çempionu, kinboks üzrə dünya çempionu Aqşin Xəlilov Dəvəçi şəhərində anadan olmuşdur. Boks üzrə dünya çempionu Ağası Məmmədov da bu rayonda doğulmuşdur.

Maddi-mədəni irsi[redaktə]

Rayonda qədim memarlıq abidələrindən Çaraq kəndində Çıraqqala mühafizə olunur. Gilgilçay səddi, Qədim Şabran şəhəri Şahnəzərli kəndinin və Gülüstani-İrəm şəhərinin xarabalıqlarıda ( Padar Kəndi) burada yerləşir.

Yerli media[redaktə]

Şabran rayonunda "Şabran" qəzeti nəşr olunur.

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsi: İnzibati ərazi bölgüsü təsnifatının qüvvədə olan variantı (30.05.2013-tarixli nəşri):Şabran rayonu—30400001
  2. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi :Şabran rayonu

Xarici keçidlər[redaktə]

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: يارديملى