Şirvanşahlar
 |
Bu məqalə Şirvanşahlar sülaləsi haqqındadır. Digər mənalar üçün Şirvanşahlar (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın. |
Bu məqalə Şirvanşahlar sülaləsi məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.
Şirvanşahlar – Şirvanşahlar dövlətində hakim sülalə. Ərəb işğalına qədərki şirvan hakimləri ilk Şirvanşahlar adlanır. 9-cu əsrdən hakimiyyətə gələn Şirvanşahların isə elmi ədəbiyyat son zamanlardək Məzyədilər, Kəsiranilər və Dərbədilər adı ilə ayrı-ayrı sülalərdən ibarət olduğunu göstərilirdi, ancaq son tədqiqatlar hər üç sülalənin vahid xanədana mənsub olduğunu sübut edir.[1] Ərəb istilasına qədərki erkən Şirvanşahlar haqqında məlumat yoxdur. Sara Aşurbəyliyə görə[2], çox güman ki, bu ilk Şirvanşahlar yerli əhalidən deyil, Sasani şahlarına qohum olub, onlara tabe olan və sonuncuların ölkənin şimal sərhədlərinin qorunmasını etibar etdikləri adamlar idilər. Beləliklə onların İran məşəli olmaları gümün edilir. Sonrakı Şirvanşahlar Ərəb əsilli sonradan farslaşmış hakim sülalə idi. Məzyədi ərəblərdən idilər və V.F.Minorskinin fikrincə, bu sülalə fasiləsiz olaraq 1000 ilə yaxın hakimiyyət sürmüşdür[3].
Şirvanşahlar sülaləsinin banisi Yezid ibn Məzyəddir. O, ərəblərin Əş-Şeyban tayfasındandır. Əş-Şeyban tayfası Məhəmməd Peyğəmbərin ulu babası olan Mudarın qardaşı Rəbiə bin Nizarın qurduğu Rabia qəbiləsindəndir.[4] Şirvanşahların əslən İbrahim peyğəmbərin oğlu İsmayıl peyğəmbərin övladları olduğunu hesab edənlər də var.[Mənbə göstərin]
Rəbiə tayfasıdan olan Salman ibn Rəbiə xəlifə Osmanın (644-656) zamanında Aranı işğal etdi. Rəbiə tayfasının Şeybanilər nəslindən olan Məzyədilər də bu vaxtdan bölgədə yerləşməyə başladılar. Məzyədilərin nümayəndəsi sərkərdə Yezid ibn Məzyəd 799—801-ci illərdə Aran, Şirvan, Dərbənd və Ermənistanın hakimi idi. Ərazini idarə edən ərəb canişini Yezid ibn Məzyədin iqamətgahı Bərdədə idi. Onun dövründə çox sayda Rəbiə tayfasından, həmçinin Misirdən və Suriyadan olan ərəblər bölgəyə köçdu. Yezid ibn Məzyəd 801-ci ildə Bərdədə ölmüş və burada da dəfn olunmuşdu.[5]
859-cu ildə Məhəmməd ibn Yezid Gəncə şəhərini bərpa etdirdi və öz iqamətgahını da buraya köçürdü. Bərdə Sacilər tərəfindən işğal olunduqdan sonra ərəblər, əsasən, Şirvan ərazisində cəmləşdilər. 861-ci ildə Məzyədilər sülaləsindən olan Heysam ibn Xalid Şirvanın müstəqilliyini elan edərək ilk "Şirvanşah" titulunu götürdü.
[redaktə] Sülalə üzvləri
Sülalələr: Məzyədilər, Kəsranilər, Dərbəndilər
- 799 – Yezid ibn Məzyəd Arran, Ərməniyyə, Şirvan, Azərbaycan və Dərbənd hakimi (ö. 801).
- 820 – Xalid b. Yezid (ö.843 və ya 845).
- 845 – Məhəmməd b. XƏlid, Arran, Ərməniyyə, Şirvan və Azərbaycan hakimi, Arran hökmdarı (ö.845).
- Heysəm b. Xalid, ilk Şirvanşah.
- Məhəmməd b. Heysəm, Layzan
- Heysəm b. Məhəmməd, Layzan
- 913 – Əli b. Heysəm, Layzan, 917-ci ildə taxtdan endirilib.
- 916 – Yezid b. Məhəmməd b. Yezid, Əbu Tahir, Şirvanda, sonra həm də Bab Əl Əvvab(Darband)
- 948 – Məhəmməd b. Yezid
- 956 – Əhməd b. Məhəmməd
- 981 – Məhəmməd b. Əhməd
- 991 – Yezid b. Əhməd
- 1028 – Mənuçöhr b. Yezid
- 1034 – Əli b. Yezid, Abu Mansur
- 1043 – Qubad b. Yezid
- 1049 – Büxtnəssar Əli b. Əhməd b. Yezid
- 1053 – Sallar b. Yezid
- 1063 – Fəribürz b. Sallar b. Yezid
- 1094 – Fereydun b. Fəribürz, d. 1120
- 1094 – Mənuçöhr II b. Fəribürz
- 1120 – Mənuçöhr III b. Fereydun
- 1160 – Axsitan I ibn Mənuçöhr III, 1197 və 1204 arasında vəfat etib.
- 1179 – Şahənşah b. Mənuçöhr III, əvvəl Axsitanla birgə, təkcə 1204
- 1187 – Fereydun II b. Mənuçöhr III, Şahənşahla birgə, təkcə 1204
- 1187 – Fəribürz II b. Fereydun II,qardaşları və əmiləri ilə birgə.
- 1187 – Fərruxzad I b. Mənuçöhr III, qardaşları ilə birgə, təkcə 1225
- 1204 – Gerşasb I b. Fərruxzad
- 1255 – Axsitan II b. Fəribürz III
- 1258 – Gerşasb II or Güşnasb b. Axsitan II
- 1265 – Fərruxzad II b. Axsitan II
- 1345 – Keyqubad
- 1348 – Keykavus b. Keyqubad
- 1372 və ya 1378 və ya 1382 – Huşəng b. Keykavus
- 1378 – İbrahim I b. Məhəmməd b. Key Qubad
- 1418 – Xəlil b. Ibrahim I
- 1463 – Fərrux Yassar b. Xəlil I
- 1500 – Bayram/Bəhram b. Fərrux Yassar
- 1502 – Qazi b. Fərrux Yassar
- 1503 – Mahmud b. Qazi
- 1503 – İbrahim II Şeyxşah, Mahmud b. Qazi`nin əmisi
- 1524 – Xəlil II b. Ibrahim II
- 1535 – Şahrux b. Fərrux b. Ibrahim II, ö. 1539
- 1538 – Səfəvi işğalı
- 1544 – Burhan b. Əli b. Xəlil II tərəfindən yenidən hakimiyyət, ö. 1551
- 1551 – Səfəvi işğalı
- 1579 – Əbu Bəkr b. Burhan Əli Osmanlı vassalı olaraq
- 1607 – Səfəvi işğalı
[redaktə] Həmçinin bax
[redaktə] Mənbə
- ↑ Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, cild X, məqalə " Şirvanşahlar"
- ↑ Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dövləti. Avrasiya press, Bakı, 2006
- ↑ B.Ф.Mинopcкий. Иcтopия Шиpвaнa и Дepбeндa X-XI вв. M., 1963
- ↑ Süleyman Əliyarlı – Azərbaycan tarixi, Bakı, 2008, səh 267
- ↑ Süleyman Əliyarlı – Azərbaycan tarixi, Bakı, 2008, səh 269
