Şok

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Caduceus.svg
Şok
{{{Latınca}}}
{{{Yunanca}}}
Antishock body position.svg
Şok vəziyyətində (kardiogen şokdan başqa) xəstəyə verilmiş vəziyyət
XBT-10 R57. 57.
XBT-9 785785
DiseasesDB 12013
MedlinePlus 000039
eMedicine med/531  med/285 emerg/533
MeSH D012769

Şok (ing. shock zərdə deməkdir)- orqanizmin fövqaladə xarici qıcığa qarşı həyati vacib üzv və sistemlərin funksiyasını mühafizə etmək üçün vermiş olduğu kəskin kompensator cavab reaksiyası və eyni zamanda nəticə etibarı ilə sinir, qan dövranı, tənəffüs sistemlərində, maddələr mübadiləsində proqressiv pozğunluqlarla muahidə olunan patoloji proses, həyat üçün təhlükəli bir aldır.

Tarixcə[redaktə]

Şok halı ilk dəfə Hippokrat tərəfindən təsvir edilmişdir. Termin kimi isə şok ifadəsi 1731 ci ildə fransız cərrahı Henri Francosi Le Dran tərəfindən işlədilmişdir. XIX əsrin sonlarından etibarən şokun yaranam mexanizmi - patogenezi haqqında mülahizələr meydana çıxmışdır:

  • damarları innervasiya edən sinirlərin iflici;
  • vazomator mərkəzin süstləşməsi;
  • sinir pozğunluğu;
  • toksemiya;
  • daxili sekresiya vəzilərinin funksiyalarının pozulması;
  • dövr edən qanın miqdarının azalması;
  • damar keçiriciliyi pozğunluğu, kapilyar stazı.

Şokun patogenezi[redaktə]

Sel Hansın stress nəzəriyyəsinə əsasən həddən ziyadə qıcıq təsiri orqanizmdə spesifik və qeyri spesifik reaksiyaların inkişafına səbəb olur. Spesifik reaksiyalar qıcığın xarakterindən asılıdır. Qeyri spesifik reaksiyalar qıcığın təsir qüvvəsindən asılıdır. Qeyri spesifik reaksiya ümumi adaptasiya sindromu kimi də adlandırılır. Bu üç mərhələdə cərəyan edir:

  1. səfərbərlik mərhələsi (həyəcan), ilk zədələnməyə qarşı reaksiya;
  2. müqavimət mərhələsi, qoruyucu mexanizmlərin həddsiz gərilməsi ilə xarakterizə olunur;
  3. tükənmə mərhələsi, adaptasiya mexanizmlərin pozulması ilə təzhür edir.

Beləliklə Sel Hansa görə şok orqanizmin həddən ziyadə təsirlərə vermiş olduğu "qeyri spesifik cavab reaksiyasıdır".XIX əsrin ortalarında N.İ. Piroqov şokun patogenezində erektil (oyanıqlıq) və torpid (süstlük) fazalarını müəyyən etmişdir.

Təsnifatı[redaktə]

Klinik[redaktə]

Kliniki olaraq şokun dörd ağırlıq dərəcəsi müəyyən olunur:

  • I dərəcəli şok: xəstənin vəziyyəti kompensasiyalaşmış, huşu aydın, ünsiyyətlidir, bir gədər ləngdir. sistolik təzyiq 90 və artıq, nəbzi 90-100 vurğudur. xoş proqnoza malikdir.
  • II dərəcəli şok: xəstə ləngdir,dəri örtüyü avazımış, ürək tonları karlaşmış, nəbzi tezləşmiş (140 vurğu) və zəif dolğunluqlu, AT 90-80 mm Hg süt., tənəffüsü səthi və tezləşmiş, huşu özündə olur. Proqnozu ciddidir.
  • III dərəcəli şok: xəstə süstləşmiş, ləngimiş, laqeyid, ağrıya, qıcığa arşı reaksiyasızdır, suallar güclə, asta səslə cavab verir, huşu qarışıq ya itmiş olur. Dərisi avazımış, soyuq tərlə örtülmüşdür. Ürək tonları kar, nəbzi sapvari - 130-180 vurğu olur. nəbz ancaq böyük damarlar üzərində əllənə bilinir. AT 70 mm Hg süt. və aşağı, tənəffüsü səthi və tezləşmiş, mərkəzi venoz təzyiq 0 ya mənfi olur. Proqnozu çox ciddidir.
  • IV dərəcəli şok: terminal hal sayılır. Ürək tonları eşidilmir, hüşsuzdur, dəri örtüyü bozararaq mərməri bəzən də meyid ləkələrini xatırladır, dodaqlar göyərmiş olur, AT 50 mmHg süt. və aşağı bəzən müəyyən etmək mümkün olmur, tənəffüs səthi və seyrəkdir, qıcolma, bəbəklərin genəlməsi müşahidə olunur. Demək olar ki, bəd proqnozludur.

Patogenetik[redaktə]

Əksər mənbələrdə[1][2] şok patogenetik mexanizmlərinə görə təsnifləndirilir:


Şokun hemodinamikası[redaktə]

Şok zamanı müalicə tədbirləri[redaktə]

Əsas ümumi müalicə tədbirləri bunlardır:

  1. Şokun yaranma səbəbini müəyyən etmək və aradan qaldırmaq;
  2. İtirilmi qan, maye (qan, plazma və qanəvəzedicilərlə (kolloid, elektrolit məhlullarla)) bərpa edilməli (kardiogen şok zamanı infuzion terapiya ehtiyatla aparılmalıdır.);
  3. Oksigen verilməli (ehtiyac duyulduqda süni tənəffüsə keçirilməlidir.);
  4. Qələvi-turşu müvazinətini normallaşdırmaq üçün asidozu aradan qalırmaq lazımdır;
  5. Müsbət inotrop effekt əldə etmək üçün katexolamin müalicəsinə başlanılmalıdır.

Əlavə olaraq steroid hormon, heparin, tromboza qarşı streptokinaza, sidikqovucu, preparatlarından da istifadə olunur.

İstinadlar[redaktə]

  1. , Şablon:Çapda gizlətŞablon:Ancaq çapda. 
  2. Порядин Г. В. Лекции по патофизиологии (общая часть). М., 1993. С. 152.
  3. , Şablon:Çapda gizlətŞablon:Ancaq çapda. 
  4. , Şablon:Çapda gizlətŞablon:Ancaq çapda. 

Mənbələr[redaktə]

  • Franz Jesch, Klaus Hofmann; Clemens Sirtl (1986). "Anästhesiologisches Notizbuch", pp. 60.3-60.9. ISBN 3-926035-52-8. (alm.)
  • U.v. Hintzenstern, "Notarzt-Leitfaden" , pp. 183-186; ISBN 3-437-22460-3 (alm.)

Həmçinin bax[redaktə]