Əfqanıstan

Əfqanıstan Respublikası
جمهوری اسلامی افغانستان
Jomhūrī-ye Eslāmī-ye Afġānistān

(Bayraq)
Şüar:
Paytaxt	Kabil
Prezident	Həmid Kərzai
Ərazi  - Ümumi  - % Su	41-cı yer 645,807 km² 0%
Əhali  - Ümumi  - Əhali sıxlığı	38-ci yer 24,485,600 43/km²
Pul	Əfqani
Saat qurşağı	UTC +4:30
İnternet	.af
Telefon kodu	93

Əfqanıstan İslam Respublikası — Asiyada dövlət. Paytaxtı Kabil şəhəridir. Orta Asiyada yerləşməsinə baxmayaraq etnik və mədəni əlaqələri nəzərə alınaraq bəzi qaynaqlar tərəfindən Yaxın Şərq ölkəsi hesab edilir. Şərqdə və cənubda Pakistan, qərbdə İran, şimalda Türkmənistan, Özbəkistan və Tacikistan, şimali-şərqdə Çin ilə həmsərhəddir.

Qərb və şərq arasındakı yolların kəsişmə nöqtəsində yerləşən Əfqanıstan, etnik qrup və mədəniyyətlər mozaikasıdır. Ticarətin mərkəz nöqtələrindən birində olan Əfqanıstan, bu strateji mövqeyi səbəbilə tarix boyunca farslar, yunanlar, ərəblər, türklər, monqollar, ingilislər və ruslar kimi müxtəlif xalqların istilasına uğramışdır.

Əhalisi

Paytaxt Kabil ölkənin ən böyük şəhəridir; digər əhəmiyyətli şəhərlər qərbdə Herat, cənubda Qəndəhar və şimalda Məzar-i Şərifdir. Yerli və milli səviyyədə inteqrasiyanın zəif olduğu Əfqanıstanda coğrafi maneələrdən əlavə ictimai həyatda da bir sıra əhəmiyyətli problemlər qalmaqdadır. Oxuma-yazma nisbəti təxminən 36% olan Əfqanıstan, adam başına düşən gəlir baxımından da dünyanın ən yoxsul ölkələri arasındadır. Əfqanıstan İslam Respublikasının Mərkəzi Statistika Təşkilatının məlumatlarına əsasən 2011 – ci ilin əvvəlinə ölkə əhalisinin cəmi sayının 24485.6 min nəfər olduğu ehtimal edilir .

Əfqanıstanda yeganə siyahıya alma 1979 – cu ildə aparılmış və bu zaman ölkə əhalisi 15.551.358 nəfər olmuşdur .

Etnik tərkibi

Əsas məqalə: Əfqanıstan əhalisinin etnik tərkibi

Əfqanıstan çoxmillətli ölkədir . Bununla bərabər heç bir etnik qrup əksəriyyəti və ya çoxluğu (yarıdan çox) təşkil etmir , ölkədə yalnız qarşılıqlı nisbətdə üstünlüyə sahib beş böyük etnik qrup vardır (puştunlar , farsivanlar , özbəklər , həzaralar və türkmənlər) və onların hər birinin sayı 1 milyondan yuxarıdır .

Din

Mezar i Şarifdə göy məscid

Əfqanıstan ərazisində islam VI əsrin sonu, VII əsrin əvvəllərində yayılmağa başlamışdı. Hal-hazırda ölkə əhalisinin əksəriyyəti müsəlmanlardır. Əfqanıstanda müsəlman əhaliyin 80-90%-ni təşkil edən sünnülüyün hənəfi məzhəbi daha çox yayılmışdır. Sünnülər əsasən əfqanların böyük bir hissəsi, taciklər, özbəklər, türkmənlər, bəluclar, çaray-makların böyük hissəsi (cəmşidilər, xazarai-kalayiau, firuzkuxlar, taymanlar), nuristanlar(sonuncular hələ 19-cu əsrdə yerli qəbilələrin inanclarına tapınırdılar və onlar qonşu müsəlmanlar tərəfindən kafir adlanırdılar, islam onların arasında təzyiqlə yayılıb). Əfqanıstada bir sıra sünnü ordenləri fəaliyyət göstərir- qədiriyyə, nəqşbədiyə, qələndəriyyə. Əhalinin çox az hissəsi (0,5 %) əhmədiyyə təriqətinə münsubdur. Ölkədə əhəmiyyətli sayda şiələr var. Bunlar xəzər-bərbərlər, eləcə də teymurlar, qızılbaşlar və əfqan-dzadzlar, Sistada nisbətən qarışmış əfqan-farsqrupu və farslardır. Şiələrə həm də Kabul, Herat, Qəznə ərazisində də rast gəlmək olar. Bədəxşan xalqı və tacikləri bir hissəsi ismailiyə təriqətinə ibadət edirlər(ismaililər ölkə əhalisinin təqribən 3 %-ni təşkil edirlər). Bundan başqa, Əfqanıstanda induistlər (20min nəfər), eləcə də siqxlər, zərdüştilər və iudaistlər (0,2 min nəfər) yaşayır.

İqtisadi göstəricilər

• İqtisadiyyata ümumi baxış: Əfqanıstan dənizə sahili omayan ölkədir, iqtisadiyyatı əkinçiliyə və heyvandarlığa (qoyun və keçi yetişdirməyə) əsaslanır.
• İş qüvvəsi: 15 milyon (2004-cü il məlumatları)
• Sektorlara görə iş qüvvəsi: əkinçilik 80%, sənaye 10%, xidmət 10% (2004 məlumatları)
• Sənaye: Kiçik miqyasda paltar, sabun, mebel, ayaqqabı, gübrə, sement, əl işi xalçalar, təbii qaz, yağ, kömür, mis sexləri.
• Elektrik istehsalı: 905 milyon kWh (2003/təxmini)
• Elektrik istehlakı: 1,042 milyard kWh (2003/təxmini)
• Elektrik ixracatı: 0 kWh (2001/təxmini)
• Elektrik idxalatı: 200 milyon kWh (2003)
• Əkinçilik və heyvandarlıq məhsulları: xaşxaş, buğda, meyvələr, fındıq, yun, dəri
• İxracat məbləği: 471 milyon dollar (2005-ci il məlumatları)
• İxracat məhsulları: xaşxaş, meyvə və fındıq, əl işi xalçalar, yun, pambıq, dəri, qiymətli daş və ləl-cəvahiratlar.
• İxracat ortaqları: Pakistan, İran, Almaniya, Hindistan, Böyük Britaniya, Belçika, Lüksemburq, Çex Respublikası
• İdxalat məbləği: $3,87 milyard (2005-ci il məlumatları)
• İdxalat məhsulları: Xarici investisiya, yeyinti və neft məhsulları, istehlak malları
• İdxalat ortaqları: Pakistan, İran, Yaponiya, Sinqapur, Hindistan, Cənubi Koreya, Almaniya
• Xarici borc məbləği: 8 milyard dollar (2004-cü il məlumatları)
• Pul vahidi: əfqani (ƏHVƏ)
• Pul vahidi kodu: ƏHVƏ
• Maliyyə ili: 21 Mart – 20 Mart

Nəqliyyat və kommunikasiya

• Dəmir yolları: 24,6 km
• Avtomobil yolları: 21 000 km, asfalt: 2 793 km, digər: 18 207 km (1998-ci il/təxmini)
• Kanallar: 1 200 km
• Boru xəttləri: 180 km
• Limanları: Keyrabad, Şir Xan
• Aeroportlar: 45 (2000/təxmini)
• Vertolyot sahələri: 3 (2000/təxmini)

Vilayətlər

Əfqanıstanın 34 vilayəti var.

1 Bədəxşan 2 Badğis 3 Bəğlan 4 Bəlx 5 Bamiyan 6 Cövzcan 7 Daykündi 8 Fərah 9 Fəryab 10 Herat 11 Hilmənd 12 Xust

13 Kabil 14 Kapisa 15 Künduz 16 Künər 17 Qəndəhar 18 Qəzni 19 Qövr 20 Ləğman 21 Lövgər 22 Nəngərhar 23 Nimruz 24 Nuristan

25 Pəktika 26 Pəktiya 27 Pəncşir 28 Pərvan 29 Səri-Pul 30 Səməngan 31 Təxar 32 Uruzgan 33 Vərdək 34 Zabul

Xarici keçidlər

• Güney Türküstan ve ya Afqanistan Türkleri
• Afganistan’da Türk varlığı
• Hazaralar’ın Tarihi ve Etnolojik Yapısı
• Central Intelligence Agency : Afghanistan
• Afghan Network
• Afganistan Online
• The Website of the Ministry of Justice , Government of Afghanistan (in English)
• Ministry of Finance Afghanistan (in English)
• Counter Narcotics Ministry of Afghanistan (in English)
• Afghanistan Ministry of Higher Education (in English)
• Ministry of Rural Rehabilitation and Development of Afghanistan (in English)
• Job Opportunities in Afghanistan (in English)
• Ministry of Foreign Affairs Afghanistan (in English)
• Embassy of the Islamic Republic of Afghanistan, Warsaw (in English)
• Concerned Christians for Afghanistan
• World Wide Afgan Web Sites

بو مقاله، تورک-عرب الیفباسینداکی افقانیستان‎ مقاله سینین قارشیلیغی دیر.