Əfqanıstan

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Keçid et: naviqasiya, axtar
Əfqanıstan Respublikası
د افغانستان اسلامي دولت
Da Afghanistan Islami Dawlat
Əfqanıstan bayrağı Coat of arms of Afghanistan.svg
(Bayraq)
Şüar:
LocationAfghanistan.png
Paytaxt Kabul
Prezident Həmid Kərzai
Ərazi
 - Ümumi
 - % Su		 40-cı yer
645,807 km²[1]
0%
Əhali
 - Ümumi
 - Əhali sıxlığı		 38-ci yer
22,097,900
43/km²
Pul Əfqani
Saat qurşağı UTC +4:30
İnternet .af
Telefon kodu 93

Əfqanıstan İslam Respublikası - Asiyada dövlət. Paytaxtı Kabil şəhəridir. Orta Asiyada yerləşməsinə baxmayaraq etnik və mədəni əlaqələri nəzərə alınaraq bəzi qaynaqlar tərəfindən Yaxın Şərq ölkəsi hesab edilir. Şərqdə və cənubda Pakistan, qərbdə İran, şimalda Türkmənistan, Özbəkistan və Tacikistan ilə həmsərhəddir.

Qərb və şərq arasındakı yolların kəsişmə nöqtəsində yerləşən Əfqanıstan, etnik qrup və mədəniyyətlər mozaikasıdır. Ticarətin mərkəz nöqtələrindən birində olan Əfqanıstan, bu strateji mövqeyi səbəbilə tarix boyunca farslar, yunanlar, ərəblər, türklər, monqollar, ingilislər və ruslar kimi müxtəlif xalqların istilasına uğramışdır.

Mündəricat

[redaktə / تحریر] Demoqrafik məlumat

Paytaxt Kabil ölkənin ən böyük şəhəridir; digər əhəmiyyətli şəhərlər qərbdə Herat, cənubda Qəndəhar və şimalda Məzar-i Şərifdir. Yerli və milli səviyyədə inteqrasiyanın zəif olduğu Əfqanıstanda coğrafi maneələrdən əlavə ictimai həyatda da bir sıra əhəmiyyətli problemlər qalmaqdadır. Oxuma-yazma nisbəti təxminən 36% olan Əfqanıstan, adam başına düşən gəlir baxımından da dünyanın ən yoxsul ölkələri arasındadır. Əfqanıstan İslam Respublikasının Mərkəzi Statistika Komitəsinin məlumatlarına əsasən 2005-2006-cı illər üçün ölkə əhalisinin cəmi sayının 22097,9 min nəfər olduğu ehtimal edilir. [2]

Əfqanıstanda yeganə siyahıya alma 1979 - cu ildə aparılmış və bu zaman ölkə əhalisi 15.551.358 nəfər olmuşdur .[3]

Əhalinin etnik tərkibi: puştunlar 40%[4] , taciklər 25%[5] , xəzərilər 20%[6] , özbəklər 9%[7] , türkmənlər 3 %[8][9] və digərləri 3 % (aymaqlar[10][11][12][13][14][15] , bəluclar[16][17] , qızılbaşlar[18] , nuristanilər , paşayilər və sairə) .

  • Rəsmi dil: paştun və dari (fars dili). Əhalinin 30%-i paştun, 50%-i fars (dari), 12%-i özbək və türkmən, 4%-i bəluc tərəfindən və digər azlıqların dillərində danışır.

[redaktə / تحریر] Dini vəziyyət

Əfqanıstan ərazisində islam VI əsrin sonu, VII əsrin əvvəllərində yayılmağa başlamışdı. Hal-hazırda ölkə əhalisinin əksəriyyəti müsəlmanlardır. Əfqanıstanda müsəlman əhaliyin 80-90%-ni təşkil edən sünnülüyün hənəfi məzhəbi daha çox yayılmışdır. Sünnülər əsasən əfqanların böyük bir hissəsi, taciklər, özbəklər, türkmənlər, bəluclar, çaray-makların böyük hissəsi (cəmşidilər, xazarai-kalayiau, firuzkuxlar, taymanlar), nuristanlar(sonuncular hələ 19-cu əsrdə yerli qəbilələrin inanclarına tapınırdılar və onlar qonşu müsəlmanlar tərəfindən kafir adlanırdılar, islam onların arasında təzyiqlə yayılıb). Əfqanıstada bir sıra sünnü ordenləri fəaliyyət göstərir- qədiriyyə, nəqşbədiyə, qələndəriyyə. Əhalinin çox az hissəsi (0,5 %) əhmədiyyə təriqətinə münsubdur. Ölkədə əhəmiyyətli sayda şiələr var. Bunlar xəzər-bərbərlər, eləcə də teymurlar, qızılbaşlar və əfqan-dzadzlar, Sistada nisbətən qarışmış əfqan-farsqrupu və farslardır. Şiələrə həm də Kabul, Herat, Qəznə ərazisində də rast gəlmək olar. Bədəxşan xalqı və tacikləri bir hissəsi ismailiyə təriqətinə ibadət edirlər(ismaililər ölkə əhalisinin təqribən 3 %-ni təşkil edirlər). Bundan başqa, Əfqanıstanda induistlər (20min nəfər), eləcə də siqxlər, zərdüştilər və iudaistlər (0,2 min nəfər) yaşayır.

[redaktə / تحریر] İqtisadi göstəricilər

  • İqtisadiyyata ümumi baxış: Əfqanıstan dənizə sahili omayan ölkədir, iqtisadiyyatı əkinçiliyə və heyvandarlığa (qoyun və keçi yetişdirməyə) əsaslanır.
  • İş qüvvəsi: 15 milyon (2004-cü il məlumatları)
  • Sektorlara görə iş qüvvəsi: əkinçilik 80%, sənaye 10%, xidmət 10% (2004 məlumatları)
  • Sənaye: Kiçik miqyasda paltar, sabun, mebel, ayaqqabı, gübrə, sement, əl işi xalçalar, təbii qaz, yağ, kömür, mis sexləri.
  • Elektrik istehsalı: 905 milyon kWh (2003/təxmini)
  • Elektrik istehlakı: 1,042 milyard kWh (2003/təxmini)
  • Elektrik ixracatı: 0 kWh (2001/təxmini)
  • Elektrik idxalatı: 200 milyon kWh (2003)
  • Əkinçilik və heyvandarlıq məhsulları: xaşxaş, buğda, meyvələr, fındıq, yun, dəri
  • İxracat məbləği: 471 milyon dollar (2005-ci il məlumatları)
  • İxracat məhsulları: xaşxaş, meyvə və fındıq, əl işi xalçalar, yun, pambıq, dəri, qiymətli daş və ləl-cəvahiratlar.
  • İxracat ortaqları: Pakistan, İran, Almaniya, Hindistan, Böyük Britaniya, Belçika, Lüksemburq, Çex Respublikası
  • İdxalat məbləği: $3,87 milyard (2005-ci il məlumatları)
  • İdxalat məhsulları: Xarici investisiya, yeyinti və neft məhsulları, istehlak malları
  • İdxalat ortaqları: Pakistan, İran, Yaponiya, Sinqapur, Hindistan, Cənubi Koreya, Almaniya
  • Xarici borc məbləği: 8 milyard dollar (2004-cü il məlumatları)
  • Pul vahidi: əfqani (ƏHVƏ)
  • Pul vahidi kodu: ƏHVƏ
  • Maliyyə ili: 21 Mart - 20 Mart

[redaktə / تحریر] Nəqliyyat və kommunikasiya

  • Dəmir yolları: 24,6 km
  • Avtomobil yolları: 21 000 km, asfalt: 2 793 km, digər: 18 207 km (1998-ci il/təxmini)
  • Kanallar: 1 200 km
  • Boru xəttləri: 180 km
  • Limanları: Keyrabad, Şir Xan
  • Aeroportlar: 45 (2000/təxmini)
  • Vertolyot sahələri: 3 (2000/təxmini)

[redaktə / تحریر] Vilayətlər

Əfqanıstan vilayətləri.png

Əfqanıstanın 34 vilayəti var.

[redaktə / تحریر] Xarici keçidlər

Latin
بو مقاله، تورک-عرب الیفباسینداکی افقانیستان‎ مقاله سینین قارشیلیغی دیر.


[redaktə / تحریر] Mənbə

  1. ↑ Administrative Divisions of Countries ("Statoids") : Afghanistan
  2. ↑ http://www.cso-af.net/cso/index.php?page=14&language=en&block=2&menutitle=Census
  3. ↑ Afghanistan's Web Site: Afghanistan (The last official census in Afghanistan was in 1979, when the population registered at 15,551,358.)
  4. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Pashtun, Southern, Afghan of Afghanistan
  5. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Tajik, Afghani of Afghanistan
  6. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Hazara of Afghanistan (Now, estimates number the Afghan Hazara at around 2.6 million, about 20% of the country's population.)
  7. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Uzbek, Southern of Afghanistan
  8. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Turkmen, Turkomani of Afghanistan
  9. ↑ Ethnologue: Languages of the World : Turkmen (500,000 in Afghanistan (1995).)
  10. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Aimaq, Char of Afghanistan
  11. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Aimaq, Firozkohi of Afghanistan
  12. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Aimaq, Hazara of Afghanistan
  13. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Aimaq, Jamshidi of Afghanistan
  14. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Aimaq, Taimani of Afghanistan
  15. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Aimaq, Timuri of Afghanistan
  16. ↑ Joshua Project – Unreached Peoples of the World : Baloch, Western of Afghanistan
  17. ↑ Ethnologue: Languages of the World : Balochi, Western (200,000 in Afghanistan (1979).)
  18. ↑ Countries and Their Cultures : Qizilbash
g • m • r
Mərkəzi Asiya ölkələri

Qazaxıstan · Qırğızıstan · Özbəkistan · Tacikistan · Türkmənistan

g • m • r
Əfqanıstan vilayətləri
Vilayətlər
Flag of Afghanistan




Retrieved from "http://az.wikipedia.org/wiki/%C6%8Ffqan%C4%B1stan"
Başqa dillərdə