Əhməd Cavad
| ƏHMƏD CAVAD | |
| Cavad Məhəmmədəli oğlu Axundzadə | |
 |
|
| Doğum tarixi: | 5 may 1892-ci il |
|---|---|
| Doğum yeri: | Seyfəli, Şəmkir |
| Vəfatı: | 1937 |
| Vəfat səbəbi: | repressiya edilmişdir |
Axundzadə Cavad Məhəmmədəli oğlu — şair, tərcüməçi, 1934-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, professor (1933).
Mündəricat |
[redaktə] Həyatı
Əhməd Cavad 1892-ci il mayın 5-də Gəncə qəzasının Şəmkir dairəsinin Seyfəli kəndində anadan olmuşdur. Gəncə ruhani seminariyasında (1906-1912), Azərbaycan ali pedaqoji institutunun tarix və filologiya fakültəsində (1922-1927) təhsil almışdır.
Quba Xalq Maarif şöbəsinin müdiri (1920-1922), Gəncədə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda Azərbaycan və rus dilləri kafedrasında müəllim, dosent, kafedra müdiri (1930-1933), Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatının tərcümə şöbəsində redaktor (1934), "Azərbaycanfilm" studiyasında sənədli filmlər şöbəsinin müdiri (1935-1936) işləmişdir.
Şeirləri 1913-cü ildən çap edilmişdir. Yaradıcılığa lirik şeirlə başlayan şairin 1916-cı ildə "Qoşma" adlı ilk kitabı çapdan çıxmışdır. 1919-cu ildə isə "Dalğa" adlı kitabı nəşr olunmuşdur. Onun məşhur "İstiqlal uğrunda şeirlər" kitabı isə 1928-ci ildə İstanbulda buraxılmışdır.
Əsrin əvvəllərində Türkiyənin düşdüyü ağır vəziyyət bir türk övladı kimi Əhməd Cavadı ciddi narahat etmişdir. O,klassik ədib və şair pedaqoq Abdulla Şaiqlə birlikdə könüllü əsgər kimi İstanbulda qurulan "Qafqaz könüllü hissəsi" sıralarına qatılır. Trakiya cəbhəsində Türkiyənin müstəqilliyi uğrunda türk qardaşları ilə çiyin-çiyinə vuruşmuşdur.
1914-cü il, birinci dünya müharibəsi zamanı Türkiyənin şərq cəbhəsindəki döyüşləri "Sarıqamış" uğursuzluğu ilə nəticələnmişdi. Türkiyənin şərq hissəsi rus ordusunun işğalına, Qars və Ərzurum əhalisi rus və ermənilərin qırğınına məruz qalmışdı. Bakıda yerləşən "Azərbaycan xeyriyyə cəmiyyəti" Türkiyənin şərq vilayətlərindəki əhaliyə yardım etməkdə idi. Bu işdə Əhməd Cavad da yaxından iştirak edir, Bakı ilə Qars arasında rusların törətdikləri maneələrə baxmayaraq gedib-gəlir, yardım işlərində yorulmadan çalışırdı. Qardaş xalqın bu bədbəxt günündə Qarsda qarşılaşdığı ürək parçalayan mənzərəni bədii şəkildə "Nə gördümsə" şerində dilə gətirir:
.jpg)
Armağanım yaslı nəğmə,
Bir quş oldum, çıxdım yola.
Getdim gördüm dost elində
Nə bir səs var, nə bir layla.
Sordum qərib minarədən:
"Axşam olmuş, əzan hanı?
Bayquş qonmuş minbərlərə,
Deyən hanı, duyan hanı?"
Vicdan mənə əmr edər ki:
"Belə gündə bayram etmə".
Quran mənə yol göstərir:
"Yoxsulları məyus etmə".
Son bənddə Əhməd Cavad bayramdan söz açır. Şer 1915-ci il martın 22-də yazılmışdır. Martın 22-si "Novruz" bayramıdır. Beləliklə, Əhməd Cavad belə bir gündə bayram etmir, Qarsdakı qardaşlarının yasını saxlayır. Çünki Qars rus orduları tərəfindən işğal edildiyi zaman oradakı türk soydaşları ruslar və ermənilər tərəfindən qılıncdan keçirilmiş, Qars xarabazarlığa çevrilmişdi. Yaradılışından şair doğulan Əhməd Cavadın bu hadisədən həyəcanlanmaması mümkün deyildi. Çünki 1914-cü ildə Osmanlı dövlətinin müharibədə iştirak etməsindən həyəcanlanan Əhməd Cavad illərdən bəri adı-sanı anılmadan Türkiyə radiolarında mahnı kimi oxunan "Qara dəniz" şerini yazmışdı və böyük ümidlərlə yaşamışdı. "Qara dəniz" şerinin son bəndi belə bitir:
Dost elindən əsən yellər
Mənə şer... salam söylər.
Olsun bizim bütün ellər
Qurban Türkün bayrağına.
- (914-cü il 15 noyabr, Gəncə: "Dalğa", səh. 26, Bakı, 1919).
Birinci Dünya müharibəsi zamanı, 1915-ci ildə Türkiyədə rus və erməni istilasına, özbaşnalığına qarşı çıxaraq "Azərbaycan xeyriyyə cəmiyyəti" vasitəsilə vaxtaşırı türk xalqına kömək göstərmişdir. Azərbaycan Cümhuriyyətinin qurulmasını sevinclə qarşılayan Ə.Cavad gecə-gündüz çalışmış, əməli işi, bədii yaradıcılığı ilə xalqının xoşbəxtliyi, azadlığı üçün əlindən gələni əsirgəməmişdir. Birinci Dünya müharibəsinin axırlarında Qafqaz cəbhəsində türk ordusu müvəffəqiyyət qazanır. Türk ordusu qardaş Azərbaycan birlikləri ilə Bakıya qədər gəlir. Əhməd Cavad yenə "Müqəddəs Məhmədcik" və azəri əsgər yoldaşları ilə Bakının Yasamal dağındakı səngərlərdə düşmənlə vuruşur. Beləliklə, bu döyüş meydanında Əhməd Cavadın yazdığı "Bismillah" şeri milli həyəcana malik olan dəyərli lirik əsərlərindən biridir:
Atıldı dağlardan zəfər topları,
Yürüdü irəli əsgər, Bismillah.
O, Xan sarayında çiçəkli bir qız,
Bəkliyor bizləri zəfər, Bismillah.
Ey hərbin taleyi bizə yol ver, yol.
Sən ey coşan dəniz gəl Türkə ram ol,
Sən ey sağa, sola qılınc vuran qol
Qollarına qüvvət gəlir, Bismillah.
Azərbaycan höküməti Bakıda döyüş zamanı şəhid olan "məhmədciklərə" şəhidlər abidəsi qoydurur. Abidənin təməl qoyma mərasimində Əhməd Cavad "Qalx" adlı şerini oxuyur:
Qalx, qalx sarmaşıqlı məzar altından
Gəlmiş ziyarətə qızlar, gəlinlər.
Ey karvan keçidi, yollar üstündə
Hər gələn yolçuya yol soran əsgər.
Qovduqların sənin yabançı xanlar
Qurtardı ölkəmi tökdüyün qanlar.
Bax, nasıl öpməkdə tozlar, dumanlar
Qərib məzarını, mənlə bərabər.
(İstiqlal uğrunda şerlər. İstanbul, 1928, səh. 89).
"Şeirlər" (1958), "Sən ağlama, mən ağlaram" (1991) kitablarının, Fransua Rablenin "Qarqantua və Pantaqruel" (1961), Vilyam Şekspirin "Otello", "Romeo və Cülyetta" (1962), Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" (1978) tərcümə kitablarının müəllifi olmuşdur. Şeirləri Xəzər Universiteti Nəşriyyatı tərəfindən çap olunan Azərbaycan Sevgi Poeziyası toplusunun Birinci kitabına (Bakı, 2008) daxil edilmişdir (Tərtibçi: Hamlet İsaxanlı).
Əhməd Cavadın həbs edilməsindən sonra mətbuatda onun əleyhinə verilmiş yazıların mahiyyətinni başa düşmək üçün... materialların yalnız sərlövhələrini burada xatırlamaq kifayətdir: "Sonadək ifşa etməli" (Abdulla Faruq), "Sıralarımızda düşmənlərə yer yoxdur" (Ağahüseyn Rəsulzadə), "Sıralarımızı təmizləyəlim!" (Cəfər Xəndan), "Təmizliyə başlanmalıdır!" (Məmməd Səid Ordubadi), "Amansız olmalı!" (Mir Cəlal), "Səhvlərimiz haqqında" (Səməd Vurğun), "Sayıqlığın kütləşdiyi yerdə" (Seyfulla Şamilov) və i.a. (Akademik Bəkir Nəbiyevin "Əhməd Cavad" adlı əsərindən Bakı: "Ozan" nəşriyyatı, 2004. – səh. 29).
Azərbaycanı müstəqil, doğma xalqını xoşbəxt görmək istəyən Əhməd Cavad, haqsız olaraq həbs edilmiş, dəhşətli işgəncələrə məruz qalmış, 1937-ci il cəza tədbirlərinin qurbanı olmuşdur.
“Nə qədər ki, hakimlik var, məhkumluq var, mən varam. Zülmə qarşı üsyankaram, əzilsəm də, susmaram!”
“Cumhuriyyet” deyəndə yada hamıdan əvvəl Əhməd Cavad düşür. Üçrənqli bayraq emblemi var Azərbaycan tarixində. Üçrənqli poeziya bədii yaddaşa hamıdan əvvəl Əhməd Cavadın qələmi ilə həkk olunmuşdur.
Amansız 37-ci ildə güllələnmiş Əhməd Cavad ötən əsrin 50-ci illərinin ortalarında “yox”dan var olaraq, “isinmə”nin müjdəçisi kimi yeni nəsildə milli dirçəliş ruhunun oyanmasına səbəb oldu. Durğunluğun uzun illər boyu “unutdurduğu” şair, bütün ömrü boyu xidmətində durduğu, ən yaxşı əsərlərində vəsf etdiyi, qazanılması üçün xalqını son nəfəsədək mübarizəyə səslədiyi ideyaların öz Vətənində bayraqdarı olmaq üçün 90-cı illərdə yenidən xatırlandı.
Yer üzündə çox az şair var ki, əsəri xalq kütlələrinin tələbi ilə rəsmi himn elan edilsin. XX əsrin əvvəlində - Azərbaycanın oyanışı ərəfəsində yaranmış Əhməd Cavadın bir şeiri, tarixin möhtəşəm hadisəsinin tamamlanması anında – əsrin sonlarında, xalqın Azadlıq, Ədalət, Bərabərlik və Qardaşlıq kimi əbədi dəyərlərə sədaqətinin əlaməti kimi Respublikanın elan edilməsi zamanı vətəndaş manifesti olaraq, yenidən səsləndi. Tək elə bu zirvə əsəri ilə şair müasir Azərbaycan ədəbiyyatında, öz ölkəsinin tarixində müstəsna yer tuta bildi.
Tarix özünün sərt döngələrində şair-inqilabçı, şair-siyasətçi və şair-şəhid Əhməd Cavadın poeziyasının mərhələlərinə və onun şəxsiyyətinə yeni, fərqli bir işıq salır. O, ədəbi simalarla zəngin olan çoxəsrlik Azərbaycan ədəbiyyatında, özünün sarsılmaz iradəsi və aydın siyasi mövqeyi, çox yüksək mətanət və geniş miqyaslı düşüncə tərzi ilə parlaq bir şair-təbliğatçı nümunəsi kimi qalmaqdadır. O, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə milli inqilabi poeziyanın banisi kimi daxil olmuş və bu günədək həmin ədəbi prosesin təkrarsız nümayəndəsi kimi yaşamaqdadır.
Onu turançılığın banisi hesab edənlərlə də razılaşmamaq olmur. Əhməd Cavadın ölməz “Çırpınırdın, Qara dəniz” şeiri, bir növ, Türk Ana Yurdunun, Türk Dünyasının vəhdəti və əbədilik himni oldu. Onun simasında iki ədəbiyyatın- Türkiyə və Azərbaycan ədəbiyyatının şairini görmək mümkündür. Təsadüfi deyil ki, Türkiyənin tanınmış müasir tədqiqatçıları Əhməd Cavadın yaradıcılığı, ədəbi axtarışları və ideya-siyasi mirasında türk ulusunun və Azərbaycan xalqının ölməz ruhunun vəhdətini görürlər.
Şübhəsiz ki, Əhməd Cavadın Türkiyə və Azərbaycan xalqları, onların dövlətlərinin vəhdəti haqqında ideyaları bu gün - qlobal fəlakətlərin yeni təhlükələri və təhdidləri ilə sınağa çəkildikləri dövrdə də aktual olaraq qalır. Hazırda şairin bu siyasi uzaqgörənliyi iki müttəfiq türk dövlətinin - Azərbaycan və Türkiyənin səmərəli münasibətlər qurması naminə xələflərinə axtarışda olmaq və çıxış yolları aramaq üçün vəsiyyət kimi qəbul edilir. Şairin şəhidliyi gələcək nəsillərə bunu xatırladır ki, ayrı ayrılıqda götürülmüş hər bir vətəndaşın azadlığı təmin edilmədən güclü dövlət anlayışı mümkün deyil. Düşmən qüvvələrin məkrlərinə, dünyanı cənginə almış müharibələrə baxmayaraq, dağılmaqda olan imperiyanın xarabalıqlarında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini yaradanlar tərəfindən bizə miras qoyulmuş torpaqların, dövlətin varisləri olmaq əsl xoşbəxtlikdir və vətəndaş azadlıqlarının müdafiəsi onların gorunması qədər müqəddəsdir.
Əhməd Cavad elə bir şair, elə bir tarixi şəxsiyyətdir ki, həyatı və yaradıcılığı bu mənada xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu gün, Azərbaycan xalqının milli varlığının və gələcəyinin həll edildiyi zaman milli ideologiyanın tükənməz mənbəyi kimi Əhməd Cavada, onun mirasına doğru uzanan xalq cığırlarını açmaq zəruridir. Çünki Əhməd Cavadın sözləri milli oyanışa, öz milli “mən”liyinin əldə edilməsinə, tarixdə layiqli yer tutmağa, gələcək mövcudluğun təmin edilməsinə çağırış kimi səslənir.
Əhməd Cavadın həyatı kəskin süjetli serialları, taleyi insanı vəcdə gətirən romanı, poeziyası isə məhəbbət və sədaqət çeşməsini xatırladır. Yer üzərində öz həyatı ilə məhəbbət nəğməsi oxuyan şairlər o qədər də çox olmayıbdır. Onun Şükriyyəsi heç də poetik obraz deyil. “Sibir çöllərində həlak olmağı Əhməd Cavaddan intina etməkdən qat-qat üstün tuturam. Bu ona atılacak güllədən daha da amansız olardı.” Acar bəy nəslinin mətanətli qızının, şairin vəfalı ömür yoldaşının cəlladlarının sifətlərinə çırpdığı bu sözlər Cavad və Şükriyyəni faciəli həyat həqiqətlərindən poetik-romantik əbədi bir aləmə üz tutdurdu.
[redaktə] Əsərləri
- Seçilmiş əsərləri. – B.: "Şərq-Qərb", 2005. – 295 s.
- Seçilmiş əsərləri: 2 C-də. – B.: Azərnəşr, 1992.- C.Iş. 326 s.; C.II. – 236 s.
- Sən ağlama, mən ağlaram... (Şerlər buklet; poemalar).-B.: Yazıçı, 1991. – 208 s.
- Haqq bağıran səs / Tərt. və ön söz A.Əliyevanındır. – B.: Nicat, 1991.- 31 s.
- Çırpınırdı Qara dəniz: (Şer) // Yeni Azərbaycan.- 2001. – sent. – s.4
- Azərbaycan marşı / Musiqisi Ü.Hacıbəyovundur // Xalq qəzeti. – 1992. – 4 iyul.-s.3.
- Gəlmə Bismillah: Şerlər // Azərbaycan.- 1994.- 6 der.-s.4.
- Едва на свет явилось чудо…; Гейгель: Стихи//Вышка.-1992.-23 апрель.-С.3.
- Однажды: Стихи//Юрддаш.-1992.-12 февр.–С.2.
- Что значит. разлука…; Не плачь: Стихи/ Пер. В.Кафарова//Бакин.рабочий.-1992.-30 июня.-С.3.
eslinde bilirem burdan baxacaq insa ucun hahayy
[redaktə] Haqqında olan əsərlər
- Salmanlı R. İstiqlal şairi Əhməd Cavad haqqında // Azərbaycan.- 2003.- 28 may.- s.6.
- Rzalı R. Altunlar yurdudur bu kasıb ölkə. – Azərbaycan himninin müəlliflərindən biri // Azərbaycan. – 2002.- 28 may.- s.8.
- Rzayeva M. Əhməd Cavadın haqqını tanıyan Türkiyə oldu // Şərq.- 2006.- 28 fevr.- s.6.
- Mustafayeva G. Müstəqil Azərbaycan respublikasının Əhməd Cavad yaradıcılığında rolu // Ədalət.- 2006.- 10 mart.- s.7.
- Qusarda ilk dünyəvi məktəbi Əhməd Cavad təşkil edib: (Qabaqcıl maarif xadimi, müharibə və əmək veteranı Sabir Piroğlanovun Əhməd Cavad haqqında xatirələri) // Azərbaycan. – 2005.- 28 may.- s.16.
- Гурбанов Ш. Я певец свободы!: Ахмед Джавад-100//Баку.-1993.-6 марта.-С.2.
- Саледдин А. Свет очей моих-Азербайджан!: К 100 летию со дня рождения Ахмеда Джавада//Литературный Азербайджан.-1992.-№4.-С.3-8.
