Əlcəzair

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Əlcəzair Xalq Demokratik Respublikası
الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشّعبية
... Seal of Algeria.svg
(Bayraq)
Şüar: " بالشّعب وللشّعب "
Algeria (orthographic projection).svg
Rəsmi dil Ərəb dili
Paytaxt Əlcəzair
Ərazi
 - Ümumi
 - % Su
10-ci yer
2 381 741 km²
Əhali
 - Ümumi
 - Əhali sıxlığı
36-ci yer
38 296 862[1]
16.08/km²
Pul Əlcəzair dinar دج (ərəbcə)
Saat qurşağı UTC +1
Internet TLD .dz
Telefon kodu +213

Əlcəzair (ərəbcə: الجزائر), Əlcəzair Xalq Demokratik Respublikası (ərəbcə: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية; Al-Jumhūrīyah al-Jazā’irīyah ad-Dīmuqrāţīyah ash-Sha’bīyah), Şimali Afrikada bir dövlət. Paytaxtı Əlcəzair şəhəridir . Ölkənin ərazisi 2.381.741 km² , 2008-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən əhalisi 34.459.729 nəfərdir .[2]

Coğrafiyası[redaktə]

Əlcəzair 6 ölkə ilə həmsərhəddir - Tunis, Liviya, Niger, Mali, Mavritaniya, Qərbi SaharaMərakeş ilə.

Tarixi[redaktə]

Əlmoravilər[redaktə]

Əsas məqalə: Əlmoravilər

Əlmohadlar[redaktə]

Əsas məqalə: Əlmohadlar

Əlcəzair 20-ci əsrdə[redaktə]

Əlcəzair xalqının XX əsrin 50-ci illərindən etibarən istiqlaliyyət uğrunda mübarizəsi başlandı. Əlcəzair xalqı 1954-cü il noyabrın 1-də üsyana qalxdı. Bu üsyana Milli Qurtuluş Cəbhəsi başçılıq edirdi. Milli Qurtuluş Cəbhəsi milli-azadlıq mübarizəsinin məqsədlərini belə müəyyənləşdirmişdi: ölkənin fransız müstəmləkə zülmündən azad edilməsi, Əlcəzair respublikasının yaradılması. 1962-ci ilin martında Fransa atəşin dayandırılması haqqında Evian sazişini imzaladı və Əlcəzairin müstəqilliyini tanımalı oldu. 1962-ci ilin sentyabrında Əlcəzair Xalq Demokratik Respublikası elan edildi. Konstitusiyaya görə "milli dəyərlər və islam hüdudlarında sosializm qurmaq" xalqın məqsədi elan olundu. Mstəmləkəçilərlə əlbir olan iri feodalların torpaqları, banklar, sığorta şirkətləri, nəqliyyat vasitələri, elektrik stansiyaları milliləşdirildi. Bununla yanaşı, ticarətdə, yeyinti sənayesində, sənətkarlıq və xidmət sahəsində xüsusi kapitalın mövqeləri saxlandı. 1971-ci ildə keçirilən aqrar islahatlar nəticəsində öz-özünü idarə edən fermerlər, kəndli şirkətləri yaradıldı. 80-ci illərdə vəziyyət pisləşdi. Ərzaqla əlaqədar problemlər meydana çıxdı. 1978-ci ildə ölkənin rəhbərliyində dəyişiklik oldu. Ben Bella Şədli Bencədid əvəz etdi. Yeganə partiya olaraq ölkəni idarə edən Milli Qurtuluş Cəbhəsi həmin adla ictimai təşkilata çevrildi. 1989-cu ildə qəbul edilmiş konstitusiyada çoxpartiyalılığa icazə verildi. Sol təmayüllü partiyalarla yanaşı, təməlçi təşkilatlar meydana çıxdı. Onlardan biri də İslam Qurtuluş Cəbhəsi idi. O, 1991-ci il parlament seçkilərində qələbə qazandı. Lakin buna baxmayaraq Qərb ölkələrinin təzyiqi ilə seçkilərin nəticəsi ləğv edildi. Ordu rəhbərliyinin təzyiqi nəticəsində Şədli Bencədid istefa verdi. Ölkənin idarə edilməsi üçün Məhəmməd Budiafın rəhbərliyi ilə Ali Dövlət Komitəsi təşkil edildi. Lakin 1992-ci ildə o sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. 1995-ci ilin noyabrında keçirilmiş seçkilərdə general Lamin Zerual qələbə çalaraq ölkə prezidenti seçildi. 1997-ci ilin 15 iyun parlament seçkilərində də Zerualın arxalandığı Milli Demokratik Birliyi qələbə qazandı.

Əhali[redaktə]

MKİ-nin 2014-cü ilə olan təxminlərinə əsasən Əlcəzair əhalisinin sayına görə dünyada 240 ölkə arasında 34-cü yerdə dayanmaqdadır.[3] Əlcəzair Milli Statistika Ofisinin 1 iyul 2013-cü il tarixininə olan rəsmi təxmininə əsasən Əlcəzair əhalisi 38.296.862 nəfərdir.[1]

Dil[redaktə]

Dil 20 mart, 1987-ci il əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən[4]
Danışanların ana dili  %
Toplam 22 600 957 100%
Ərəb diliFransız dili 8 090 597 35.80%
Ərəb dili 2 805 572 12.41%
Fransız dili 265 063 1.17%
Digər 7 613 552 33.69%
Təsnif edilməmiş 3 826 173 16.93%

İqtisadiyyatı[redaktə]

Əlcəzair, Afrika qitəsinin ən zəngin ölkələrindən biridir. İllik 113,6 milyard dollarlıq ümumi milli məhsul nəticəsi ilə qitənin ən böyük beşinci iqtisadiyyatına malikdir. Pul vahidi 'Əlcəzair Dinarı'dır.

Əlcəzair, əhəmiyyətli bir təbii qaz (istehsalda dünya 5-cisi, ixracatda 4-cüsü) və neft (istehsalda 13-cü, ixracatda 9-cu) istehsalçısı və ixracatçısıdır. Ölkənin cənub qərbində dəmir, cənubunda isə uran və sink yataqları var. Bir dövlət şirkəti olan Sonatrach tərəfindən çıxarılan neft və təbii qaz, ölkənin başlıca gəlir qaynağıdır. Əlcəzair, əkinçilik islahatı və ağır sənayenin modernizasiyası yoluyla iqtisadiyyatını canlandırmağı yoxlamışdır, ancaq neft və təbii qaz mənşəli məhsullar hələ ixracatın demək olarki, hamısını meydana gətirir.

Dənizə Yaxın seqmentdə əkinçiliyə əlverişli sahələrdə, başda zeytun kimi Aralıq dənizi iqlimi bitkiləri yetişir. Əlcəzair, paxla əkinçiliyində dünya 1-cisi, əncir əkinçiliyində 5-cisi, xurma əkinçiliyində 6-cısı, ərik əkinçiliyində 9-cusu, badam əkinçiliyində 10-cu yerdə gəlir, bununla belə, kənd təsərrüfatı məhsullarının böyük qisimini ixrac edə bilməz.

Əlcəzairin xarici borcları 2005-ci ildə 17,5 milyard dollar ikən dekabr 2006-4,7 milyard dollara düşmüşdü. Ölkə, xarici borclarını yavaş yavaş bağlamaqda, bunda artan neft qiymətlərindən faydalanmaqdadır. Bir OPEC ölkəsi olan Əlcəzair, möhkəm bir iqtisaddiyyata malikdir. Neft və təbii qaz gəlirləri xarici borcları azaltmaqda istifadə edildiyi kimi əhəmiyyətli infrastruktur layihələrinin reallaşmasını də təmin etməkdədir.

Təhsil[redaktə]

Əlcəzairdə 26 universitet və 67 institut fəaliyyət göstərir. Çox milyonlu Əlcəzir əhalisi və 2008-ci ildə qeydə alınan statistikaya əsasən 80.000 xarici tələbə ölkədə təhsil alır. Bu ali təhsil ocaqlarında ən çox hüquq və iqtisadiyyat fakültələrinə, daha sonra elm və tibb sahələrinə önəm verilir. Təhsil ərəb və tarixi səbəblərə görə fransızca verilir.

Mədəniyyəti[redaktə]

Rəssamlarından məşhur Mohamed Racim-i göstərmək olar.

Maraqlı fakt[redaktə]

1827-ci ildə fransalı səfir Əlcəzair hökmdarından alınan borcları və borc faizini ödəməyi tələb etdi. Bundan qəzəblənən hökmdar isə uzun mübahisələr edir, buna etirazını bildirirdi. Sonda hisslərini cilovlaya bilməyən əlcəzairli monarx səfirin alnından yavaşca şapalaq vurdu. Təhqir olunan səfir buna baxmayaraq heç bir reaksiya vermədi. Yalnız 3 il sonra – 1830-cu ildə Əlcəzairi işğal etməyi planlaşdıran Fransa bəhanə kimi 3 il əvvəlki şapalağı bəhanə göstərdi.

Səhiyyə və tibb[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. 1,0 1,1 Office National des Statistiques de l'Algérie: Démographie Algérienne - Année 2013
  2. GeoHive: Global Statistics
  3. Central Intelligence Agency - CİA - The World Factbook: Country comparison: Population (Algeria population number: 38,813,722 by July 2014 estimation)
  4. Special Census Topic 2000 Round (1995 - 2004): Volume 2b - Ethnocultural characteristics. Table 5. Population by language, sex, urban/rural residence: each census, 1985 - 2003 (released: 26 June 2006)

Həmçinin bax[redaktə]