Əlmohadlar

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Əlmohadlar(əl-müvahhidun) — Əlmoraviləri sıxışdıraraq Məğribdə(Şimali Afrika) hakimiyətə yiyələnən berber tayfaları.

Əlmohadların tarix səhnəsinə çıxmaları Məhəmməd bin Əbdullah bin Tumartın adı ilə bağlıdır. İbn Tumart gəncliyində Şərqə gedir(1107) və orada müsəlman dininin bütün incəliklərinə yiyələnir. 1118-ci ildə Məğribə qayıdaraq o Əlmoravilərin dini praktikalarına qarşı çıxaraq onlara qarşı düşmən mövqe sərgiləməyə başlayır. 1124-cü ildə o Əlmoravi suvariləri üçün əlçatmaz olan Atlas dağlarında (Tinmaldaki Nafis vadisi) dağlılardan, əsasən məsmuda tayfasından ibarət icma yaradır. İcmanın yeniliyi onun dini səciyyəsində idi: bu ilahi birlik idi (əl-müvahhidun). Keçmiş qarşılıqlı münasibətlərindən asılı olmayaraq, bu şüar altında, müxtəlif milliyətlərdən olan ayrı -ayrı insanlar və bütöv qruplar birləşirdi. Onlar Mehdi İbn Tumartın və onun yaratdığı strukturu, yeri gəlmişkən tayfa quruluşu bu struktura yad deyildi; müxtəlif tayfalar onu qəbul edirdilər, tanıdılar. Bundan başqa icmada ciddi iyererxiya vardi. Bu şilx cəmiyyətinin daxilində çox ciddi islahatlar idi. Beləliklə İbn Tumartın yaratdığı icma sadəcə tayfa quruluşu çərçivəsindən kənara çıxırdı, eyni zamanda tayfa strukturunun bəzi cəhətlərini özündə ehtiva edərək. Buradan İbn Tumart hər tərəfə öz təbliğatını yaymağa başladı. Əlmoravilər onu öldürmək istəyirdilər. Onlar İbn Tumartın icmasını dağlara sıxışdırdılar və Mərakeş vadisinə yollunu bağladılar. Əvvəlcə İbn Tumart cənuba Atlas dağlarına bitişik Böyük Səhraya doğru hərəkət etdi, lakin qurtuluş burada deyildi. Buna görə bir çox dağlı tayfalarını öz ətrafında birləşdirən İbn Tumart Mərakeşə qarşı hucuma keçir(1130), lakin məğlub olur. Çox keçməmiş İbn Tumart ölür. Tafna rayonundan olan berber Əbd əl Mömin bin Əli onun varisi olur. Tinmal vadisinə sıxışdırılan Əlmohadlar Atlas dağlarının daxili massivində, Sus və Dra vadilərində, öz hakimiyyətlərini yaymaqla məşğul olurlar. Nəhayət onlar 1141-ci ildə özlərini, hucum üçün yetərincə güclü hiss edirlər. Lakin 1130-ci ilin məğlubiyyətini unutmayaraq onlar düzənliyə enməyə tələsmirlər və asanlıqla dağları tabe etməyi davam edərək, Mərkəzi, Orta Atlası və Rifi özlərini tabe edirlər. Ancaq Tlemsen -Oran rayonunda 1145-ci ildə onlar Əlmoravilərə qarşı açıq hucum etmək qərarına gəlirlər. İki il ərzində onlar dağlıq Mərakeşə yiyələnərək, düzənlik Mərakeşini ələ keçirməkdə çətinlik çəkirlər və ancaq 1149-cu ildə Mərakeşi tamamilə ələ keçirirlər.

Şərqə hərəkəti davam edərək Əbd əl Mömin burada, İfrikiyyənin sahil şəhərlərini ələ keçirən, II Rocer Siciliyalının normanları ilə qarşılaşır.

1152-ci ildə o Yürüş təşkil edir, ehtimal ki, bu məsmuda tayfasına qarşı olan neqativ münasibəti, xarici düşmənə qarşı yönəltmək məqsədi güdürdü, eyni zamanda Əbd əl Möminin ətraf əraziləri tabe etmək niyyəti də var idi. Əlcəzair, Buji və Qabil massivi asanlıqla ələ keçirildi. Lakin Əlmoravilər bununla kifayətlənmədilər, onlar qüvvələrini darmadağın etdikləri Xəmmadit xilafətinin bütün ərazisini yiyələnmək niyyətində idilər. Qalat bəni Həmadı və Konstantinanı işğal edib, burada ərəb tayfaları ilə qarşılaşırlar. Ərəblər məğlub oldular. Məğlub olmuş ərəb tayfalarının bir neçəsini Əbd əl Mömin Mərakeş ərazisinə köçürtdü. Burada əvvəllər breaqvata tayfasının geniş sahələri vardı. Əbd əl Mömin onları burada İspaniyaya gələcək mümkün yürüşlər üçün yerləşdirirdi, oradan əski rəqiblərin-xristianların- təhdidi vardı. 1150-ci ildə bu ərəb tayfaları Əlmohad dövlətinin yaranmasında rol oynadılar. Bununla Əbd əl Mömin berber ənənəsinə qarşı gedirdi. Və bəzi berber tayfaları buna qarşı çıxış etdilər. Əbd əl Mömin buna cavab olaraq öz oğullarını dövlətin əsas şəhərlərinə vali təyin etdi. Eyni zamanda İfrikiyyə hələ də müstəqil olaraq qalırdı, və burada əsas təhdid kimi bədəvi-ərəblərdən başqa siciliyalı normannlar da çıxış edirdilər. 1154-cü ildən sonra sahilboyunun bir çox şəhərləri xristian-normannalrın kralı I Vilhelm Siciliyalıya qarşı çıxdılar. 1158-ci ildə Zəvilə müsəlmanları Əlmohadlardan kömək istədilər. 1159-cu ildə Tunisə Əlmohadların qoşunları gəlir, buradan hərəkət edərək, onlar, siciliyalı-normanların əldə saxladıqları Mehdiyyəni mühasirəyə alırlar, onların başqa dəstələri Tunisin və Tripolitaniyanın başqa ərazilərində müqavimətlə qarşılaşmırlar. Təminatsız qalan normannlar 21 yanvar 1160-cı ildə təslim olurlar. Beləliklə 1160-cı ilə qədər bütün Şimali Afrika Əlmohadlara tabe olur.

Mənbə[redaktə]

  • Мусульманский мир 950-1050. Издательство"Наука" Главная редакция восточной литературы. Москва 1981.Новые ориентации берберов в Северной Африке (950-1150) Р.Ле Турно səh. 160-166.