Əsli və Kərəm
Əsli və Kərəm – məhəbbət dastanlarımız arasında orijinallığı və qeyri-adi sonluğu ilə seçilən "Əsli və Kərəm" dastanı da əsasən məzmun və mahiyyət etibarilə yad təsirə məruz qalmış Azərbaycanın xalq ədəbiyyatı nümunələrimizdən sayıla bilər. Tədqiqatçıların rəyinə görə, "Əsli və Kərəm" dastanı əsasən XVI əsrin əvvəllərində yaranmış və həmin əsrdə də formalaşmağa başlamışdır. "Əsli və Kərəm"in Orta Asiya, Kiçik Asiya və Yaxın Şərqdə orijinal variantları mövcuddur.
H.Araslı, M.Təhmasib, X.Koroğlu, N.Boratav və başqa tədqiqatçılar dastanın Azərbaycanda yarandığını göstərmişlər. Anadolu türk alimlərindən M.F.Köprülü, V.M.Qocatürk, V.C.Aşkun, habelə, Azərbaycanda S.Mümtaz, M.H.Təhmasib və digərləri Kərəmi tarixi şəxsiyyət hesab etmişlər. Amma Kərəmin tarixi şəxsiyyət olmaması haqqında da fikirlər mövcuddur.
[redaktə] "ƏSLİ-KƏRƏM" DASTANI VƏ ALBAN MƏDƏNİYYƏTİ
Tədqiqatçı Elnur Heydərov "ƏSLİ-KƏRƏM DASTANI VƏ ALBAN MƏDƏNİYYƏTİ" kitabında "Əsli və Kərəm" dastanının məzmunca XVI-XVII əsrləri əhatə etməsi barədə fikirlərdən yan keçərək onu erkən orta əsrlər dövrünə – Qafqaz Albaniyası dönəminə aid edən fikirlərlə çıxış edir. Məhz bu dövrdə Albaniyada və ümumən Qafqazda dini inanclar sahəsində dəyişikliklər müşahidə olunurdu. Eyni millətin – Qafqaz oğuzlarının (Azərbaycan türklərinin yaxud alpanların) nümayəndələri arasında dini inanc fərqləri özünü kəskin şəkildə olmasa da, hər halda müəyyən dərəcədə biruzə verirdi. Bu dəyişikliklər və fərqlənmələr, alpanların bir hissəsinin xristianlığa sadiq qalması və yeni dini qəbul etmək istəməməsi də bir növ "Əsli və Kərəm" dastanında əks olunmuşdur. E.Heydərovun fikrincə, "Əsli və Kərəm" dastanının anaxronizmə məruz qalması obrazlara təsirsiz ötüşməmiş, nəticədə alpan keşişinin qızı sonradan "erməni keşişinin" qızına çevrilmişdir.
Sözügedən fikrin əsaslandırılması üçün tədqiqatçı prof. M.H.Təhmasibin dastanı XII əsr və ya daha əvvəlin məhsulu hesab etməsi faktını xatırladır. Əsərdəki Ziyad Xan obrazının prototipinin müəyyən olunması ilə bağlı araşdırmaçı M.F.Minorskinin Bizans tarixçilərinə istinadən söylədiklərini yada salaraq bu adda şəxsiyyətin məhz VII əsrdə yaşamasından bəhs edir. Məsələ burasındadır ki, dastanın XVI-XVII əsrlərə aid edilməsi məhz Ziyadoğullarının bu dövrdə Gəncə hakimi olması faktı ilə əsaslandırılır. Əslində orta əsrlər tariximizdə bu isimlə bağlı yalnız bir fakt vardır – Səfəvi şahı I Təhmasibin dövründə Şahverdi Sultan Ziyadoğlu Qarabağ (Gəncə) bəylərbəyliyinin hakimi təyin olunmuşdur (bax: ASE, V cild, Bakı, 1981, səh. 398). Gəncə də bu dövrdə sözügedən bəylərbəyliyin mərkəzi idi. Lakin bu fakt Kərəmin (Mahmudun) atasının həmin dövrdə Gəncə xanı olması barədə qəti fikir yürütməyə imkan vermir, belə ki, Şah Təhmasib tərəfindən Gəncə bəylərbəyi təyin olunmuş Şahverdi Sultanın atası Ziyadın da eyni vəzifəni daşıması haqda fakt yoxdur. Ziyadoğullarının Gəncə hakimliyi bu dövrdən, məhz Şahverdi Sultan Ziyadoğlundan başlanır.
Tədqiqatçı Elnur Heydərov da elə bu səbəbdən dastanda adı keçən şəxsiyyətlərin prototiplərini VI-VII əsrlər tarixində arayır. Onun araşdırmaları nəticəsində aydın olur ki, həmin dövrdə Sasanilərə qarşı birgə mübarizə aparmaq haqda Xəzər Xaqanlığı və Bizans İmperiyası arasında müqavilə imzalanmışdır, Bizans tarixçiləri bundan bir qədər sonra çar İraklinin Tiflis divarları yanında Xəzər xaqanının qardaşı oğlu Ziya bəylə görüşdüyünü qeyd edirlər. Bizans tarixçisi Feofanın Xəzərlərin Azərbaycana Ziya bəyin başçılığı altında daxil olmasını, bu şəxsin xaqandan sonra ikinci adam olduğunu yada salması və xəzərlərin farslardan çoxlu əsir götürmələrini xatırlatması Ziya bəyin tarixi şəxsiyyət kimi rolunu daha qabarıq şəkildə üzə çıxarmağa kömək edir.
"Əsli və Kərəm" dastannda Ziyad Xanın həyat yoldaşı kimi qeyd olunan Qəmərbanu surətinin adının açmasını tədqiqatçı türk panteonçuluğu ilə (Ayxatun ismi ilə) əlaqələndirir, Mahmudun Kərəmə çevrilməsini müvafiq olaraq ozanlarımızın islami düşüncə tərzinə üstünlük verməsi kimi qiymətləndirir, Əsli adının qədim türk dilində mənasını ciddi bir şəkildə incələyir və bu qızın nədən əvvəldə Məryəm kimi adlandırılması səbəblərini dini kontekstdə açıqlayır, hətta əsərdə mənfi obraz kimi canlandırılmış Qara Keşişin (Qara Məlikin) adındakı "qara" sözünün qədim türk dilində "böyük" mənasında işləndiyini də qəti şəkildə söyləyir. E.Heydərovun fikrincə, "aşıqlar bu gözəl məhəbbət hekayətinin gələcək nəsillərə çatmasını təmin etmək üçün dastanda Mahmud-Kərəm, Məryəm-Əsli əvəzləməsi etmişlər" ("Folklorşünaslıq məsələləri", Bakı Dövlət Universiteti Folklor kafedrasının nəşri, V buraxılış, Bakı, 2002, səh.211).
"Əsli və Kərəm" dastanındakı hadisələrin bölgədə dini inancların dəyişikliyə məruz qaldığı VII-VIII əsrləri əhatə etməsi ilə bağlı tədqiqatçının həqiqətəuyğun fərziyyəsi filologiya e.d., professor Qara Namazovun dilindən də eşidilir. Q.Namazov "Dədə Qorqud və Dədə Kərəm" adlı yazısında qeyd edir ki, Əsli-Kərəm oğuz mifik anlamı olaraq köhnə dini təfəkkürlə yeni islami düşüncələr arasındakı mübarizənin bədii təzahürüdür. Belə ki, Mahmud – mah-işıq, anası Məhinbanu – mah-işıq, atası Ziyad – işıq yəni yeni işıqlı, nurlu duyğuları ehtiva etdiyi kimi, qara Keşiş də qaranlıq səltənəti – şər qüvvəni təmsil edir. Bütün bunlar oğuz dünyasının yeni bir dövrə – islam dünyasına qovuşduğundan xəbər verir" ("Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər", VIII kitab, Bakı, 1999, səh. 94).
Sözügedən məsələ ilə əlaqədar maraqlı müqayisələr aparan alimlər sonda qəti bir şəkildə söyləyir: "Araşdırmalar göstərir ki, Əsli-Kərəm motivi oğuzların islama keçdikləri dövrlərin dini-etik anlayışlarının bədii ifadəsidir" (həmin mənbə, səh.98).
Elnur Heydərovun "Əsli-Kərəm dastanı və Alban mədəniyyəti" kitabı Azərbaycan folklorşünaslığının çox aktual bir probleminə – Azərbaycanın məşhur "Əsli-Kərəm" dastanının və ümumiyyətlə folklorumuzun genezisi və tarixi semantikası məsələsinə həsr olunmuşdur. Əsər indiyə qədər cəmiyyətimizə erməni kimi təlqin olunmuş Qara Keşiş və Əslinin qədim albanlarla bağlılığından, Alban-türk mədəniyyətinin qarşılıqlı əlaqəsindən bəhs edir.
[redaktə] Mənbə
- Əsli-Kərəm dastanı və Alban mədəniyyəti : monoqrafiya / E. İ. Heydərov ; red. N. Q. Cəfərov ; AMEA Folklor İnstitutu. – Bakı : Səda, 2007.
- Ceyhun Bayramlı, "Dastanlarımıza edilən yad təsirlər", Kitab, Bakı, 2007-ci il. [1]
- Elnur Heydeydərov "Folklorşünaslıq məsələləri", BDU Folklor kafedrasının nəşri, V buraxılış, Bakı, 2002
