باکی
باکی،(Bakı)، قوزئی آزربایجانین پایتختی دیر وقافقاز بؤلگه سینده ان بؤیوک تیجارت، مدنیت و علم مرکزی ساییلیر.
Mündəricat |
[redaktə] تاریخ
باکینین آبشئرون اراضیسینده تاپیلمیش آرخئولوژی (باستانشناسي) ماتئریاللار بورانین قدیم یاشاییش مسکنی اولدوغونو ثوبوت ائدیر. آرتیوم، زیغ گؤلو اطرافی، شوولان، مرداکان، بینگهدی، میرجان و س. یئرلرده ائ.ه. 3-1 جی مینایللیکلره عایید آرخئولوژی ماتئریاللار تاپیلمیشدیر.
باکینین سالیندیغی تاریخ دقیق معلوم دئییلدیر. بعضی تدقیقاتچیلار باکینی قایتارا (قانقارا)، آلبانا، باروکا و س. ایله عئینیلشدیریرلر. باکیدا تاپیلمیش 5-7 عصرلره عايید ساسانی دفینهسی او دؤورده بورانین یاشاییش منطقه سی اولدوغونو گؤستریر. 5-6 عصر منبعلرینده باغاوان و آتش-ای باقوان آدلاندیریرلار. عرب منبعلرینده (10 عصر) " باکویه " ، " باکوه " ، " باکو " ، روس مأخذلرینده (15 عصر) " باکا " ، صفویلر دؤورو فارس دیللی منبعلرده " بادکوبه " کیمی قئید ائدیلیر.
باکی هله اورتا شرقین ایری شهرلریندن ایدی. ایقتیصادیاتیندا نئفت و دوز اساس یئر توتوردو. عرب سيیاحی ابودولفین (10 عصر) معلوماتینا گؤره، باکیداکی ایکی نئفت منبعییندن ایلده تقريبن 720 مین دیرهم (درهم) گلیر گؤتورولوردو. فئودال موناسیبتلرینین، تیجارت و صنعتکارلیغین اینکیشافی شهرین ترققی ائتمهسینه ایمکان یارادیردی. بینالخالق تیجارت یوللاری آییریجیندا اولان باکی شرق و قرب (غرب) اؤلکهلری آراسینداکی تیجارتده موهوم اهمیيته مالیک ایدی. باکییا خزر، سلاویان، بیزانس، چین، عیراق، سورییا، ژئنو، وئنئسییا، ایران، هیندیستان تاجیرلری گلیردی. باکیدان ایران، عیراق و س. اؤلکهلره نئفت ایخراج اولونوردو.
9-اونجو عصرین 2-اينجی یاريسیندا عابباسیلر خیلافتی نین ضعیفلهمهسی و مرکزی حاکیميیتدن اوزاقلاشماق مئیللرینین قوووتلنمهسی خیلافته تابع اؤلکهلرده بیر سیرا موستقیل دؤولتلرین یارانماسینا سبب اولدو. بئله دؤولتلردن بیریده شیروانشاهلار دؤولتیایدی. باکی 10 عصرین آخیرلاریندا شیروانین اساس شهرلریندن بیرینه چئوریلدی. اهالی صنعتکارلیق، تیجارت، باغچیلیق، بوستانچیچیق، اوزومچولوک، باراماچیلیق، اکینچیلیک، نئفتچیخارما، بالیقچیلیق و س. ایله مشغول اولوردو. زعفراندا اکیلیردی.
باکی 10 عصردن لیمان شهری (بندري شهر) کیمی مشهور ایدی. 11 عصرین سونو-13 عصرین اوللرینده باکی ترققی دؤورو کئچیریردی. 1191 ایلده قیزیل ارسلان شاماخینی توتدوقدا شیروانشاه 1 آخسیتان مووققتی اولاراق پایتاختی باکییا کؤچورموشدو. شیروانشاهلار شهرین مؤحکملندیریلمهسینه خوصوصی دیققت وئریردیلر. 12 عصرده باکی ایکیجرکهلی قالا دیواری و خندقله ايحاطه اولوندو.
قیز قالاسیدا شهرین مودافیعه سیستئمینه داخیل ایدی. 1232-1235 ایللرده باکینی دنیز طرفدن قوروماق مقصدی ایله بوختا (گيريش يئري) داخیلینده مؤحکملندیریلمیش قالا تیکیلدی. شیروانشاهلار خزر دنیزینده گوجلو دونانما (ناوگان) یاراتدیلار.
13 عصرین 30-جو ایللرینده مونقوللار باکییا هوجوم ائدیب، اوزون موددتلی موحاصیره دن سونرا شهری آلدیلار. باکیدا نئفت چیخاریلماسی و تیجارت تنززوله اوغرادی. 14 عصرین اورتالارینا دوغرو باکیدا تیجارت (خوصوصیله دنیز تیجارتی) یئنیدن جانلاندی. گیلان و شاماخی ایپگینین بینالخالق تیجارتده اهمیيتینین آرتماسی ایله علاقهدار باکینین ایقتیصادی مؤوقعی یوکسلدی. 14 عصردن باکیدان قیزیل اوردا، موسکوا کنیازلیغی (پاديشاهليغي)، آوروپا اؤلکهلری و س. یئرلره موختلیف ماللار، خوصوصن ایپک، خالچا و س. ایخراج ائدیلیردی. باکیدان هشتارخانا، اورتا آسییایا و خزرین گونئي ساحیللرینه ده مال داشینیردی. 14 عصرین 2-جی یاریسیندا باکینین ایقتیصادی و سیاسی رولونون آرتماسیایله علاقهدار اولاراق خزر دنیزی بعضن باکیدنیزیده آدلانیردی (بو، 1375 ایلده کاتالان دیلینده حاضیرلانمیش اطلسده گؤستریلیر). باکیدا ایندییهدک قالان تاریخی-معمارلیق آبیدهلری – بوخارا کاروانساراسی(14 عصر)، قیزقالاسی یاخینلیغیندا مولتانی (هیند) کاروانساراسی (15-16 عصرلر) و س. شرق اؤلکهلری ایله گئنیش تیجارت علاقهلرینین مؤوجودلوغونو ثوبوت ائدیر. باکیدا هیند تاجیرلری یاشاییردی.
شیروانشاه 1 خلیلاوللاهین دؤورونده (1417-1462) باکیدا موهوم تیکینتی ایشلری آپاریلدی. شیروانشاهلار سارایی کومپلئکسیده بو دؤورده تیکیلمیشدیر. باکیدا تیجارت، صنعتکارلیق اینکیشاف ائدیر، ایقتیصادی و مدنی حیات یوکسهلیردی. 15 عصرین 2-جی یاریسیندا بؤیوک موسکوا کنیازلیغی ایله تیجارت داها دا گئنیشلندی و دیپلوماتیک علاقهلر یارادیلدی. 1501 ایلده شاه ایسماعیل شیروانا هوجوم ائدرک باکینی آلدی.
صفوی حؤکمداری 1 طهماسیب 1538 ایلده باکینیندا داخیل اولدوغو شیروانی صفویلر دؤولتینه بیرلشدیردی. صفوی – عوثمانلی موحاریبهلری زامانی 1578 ایلده عوثمانلی اوردوسو باکینی توتدو. 1607 ایلده شهر یئنیدن صفویلرین حاکیمیيتی آلتینا کئچدی. مرکزی حاکیميیتین قوووتلنمهسی، محصولدار قوووهلرین اینکیشافینی لنگیدن فئودال چکیشلمهلرینه، داغیدیجی موحاریبهلره سون قویولماسی 17 عصرین 40-جی ایللرینده شهرین یوکسلیشینه تکان وئردی. صفویلر دؤورونده باکیدا میس پوللار بوراخیلیردی. باکی و آبشئرون اهالیسینین خئیلی حیصصهسی خالچاچیلیقلا مشغول اولوردو. 16-18 عصرلرده صنعتکارلیق، خوصوصیله خالچاچیلیق داها دا اینکیشاف ائتدی. باکیدا توخوجولوق دا موهوم یئر توتوردو. 17-18 عصرلره عایید تاریخی آبیدهلر بو دؤورده باکیدا معمارلیق، حکاکلیق و ساييرهنین اینکیشاف ائتدیگینی گؤستریر.
باکینین زنگین طبیعی ثروتلری، هابئله موهوم حربی ائستئراتئژی اهمیيتی 18 عصرین اوللریندن اعتیبارن روسییانین دیققتینی جلب ائدیردی. خزرین گونئي-باتي ساحیللرینه ییيهلنمهیه چالیشان 1 پیوتر (پطر) خوصوصی حربی دنیز ائکسپئدیسییاسی (اعزام اوچون خوصوصي حربي نيرولار) یاراتدی. 1723 ایل اییونون 26-دا 1 پیوترون قوشونو باکییا داخیل اولدو. لاکین، روسییا و ایران آراسیندا باغلانان گنجه مقاویلهسینه (1735) گؤره باکی یئنیدن ایرانین حاکیمیتی آلتینا کئچدی.
18 عصرین اورتالاریندا آزربایجاندا بیر سیرا خانلیقلار، او جوملهدن باکی خانلیغی یاراندی. آرا موحاریبهلری بوتون آزربایجاندا اولدوغو کیمی، باکیدا دا ایقتیصادیات و مدنیتین اینکیشافینا مانع اولور، اهالینین وضعيیتینی سون درجه آغیرلاشدیریردی. 18 عصرین 2-جی یاریسیندا باکیدا شهر حیاتی و تیجارت نیسبتن جانلاندی. لاکین آغا محممد شاه قاجارین آزربایجانا هوجوملاری ایقتیصادیياتین و تیجارت علاقهلرینین یئنیدن تنززوله اوغراماسینا سبباولدو. 1796 ایلین یازیندا 2 یئکاتئرینانین امری ایله ژئنئرال و.ا.زوبووون کوماندانلیق ائتدیگی (فرماندهليك ائتديگي-باشچيليق ائتديگي) روس قوشونلاری آزربايجانا یوروش ائتدی. اییونون 13-ده باکی آلیندی. 1797 ایلین اولینده ژئنئرال.پ.د.سیسیانوو باکینین کومئندانتی تعیین اولوندو. 2 یئکاتئرینانین اؤلوموندن سونرا اوغلو 1پاوئل و.ا.زوبووو گئری چاغیردی. چار قوشونلاری 1797 ایلین مارتیندا باکینی ترک ائتدی. 19 عصرین اولینده 1 الئکساندر خزر-ساحیلی ویلايتلری، ایلک نؤوبهده باکینی توتماق پلانی ایله خوصوصی ماراقلانیردی. روسییا-ایران موحاریبهسی (1804-13) بو پلانین حیاتا کئچیریلمهسینی سورعتلندیردی. 1805 ایل آوقوستون 12-ده چار قوشونو باکینی موحاصیرهیه آلدی، لاکین مووفقيیت قازانمایاراق گئری چکیلدی. 1806 ایلین اولینده ژئنئرال. پ.د.سیسیانووون قوشونلاری یئنیدن باکیيا یاخینلاشدی. شهری تسلیم ائتمک حاققیندا باکی خانی حوسئینقولوخانلا دانیشیقلار زامانی ژئنئرال. پ.د. سیسیانوو اؤلدورولدو. 1806 ایل اوکتیابرین 6-دا باکی روسییایا بیرلشدیریلدی. 1807 ایلده باکیدا 500 ائو، 3000 اهالی وار ایدی. 1813 ایلده باغلانمیش گولوستان صولحو ایله قوزئی آزربایجان، او جوملهدن باکینین روسییایا بیرلشدیریلمهسی تصدیق ائدیلدی. آبشئروندا ایللیک نئفت ایستحصالی 200-300 مین پودا چاتیردی. 1847 ایلده باکینین بیبیهئیبت ساحه سینده مئكانیکی اوصوللا ایلک نئفت قویوسو قازیلماسینا تشببوث گؤستریلدی. باکی نئفت صنایعسینه خاریجی کاپیتالین آخینی باشلاندی. 1879 ایلده باکیدا 9 قازما بوروغو (دکل کشتی حفاری) واردیسا، 1900 ایلده اونلارین سایی 1710-آ چاتدی. باکی نئفتی دونیا میقیاسینا چیخدی. نئفت صنایعسی ایله یاناشی، باکیدا باشقا صنايع ساحهلری ده اینکیشافا باشلادی؛ مئكانیکی زاوودلار (فابريكالار، كارخانالار)، اعمالاتخانالار (آموزيشي كارگاهلار)، توتون فابريکالاری بوخار موحرریکلری ایله ایشلهیهن دهییرمانلار و س. یاراندی. یئنی تیکیلیلر، بانکلار، تیجارت و صنايع فیرمالارینین (شيركتلرينين) بینالاریندان عیبارتایدی.
1883 ایل مایین 8-ده باکی-تیفلیس دمير يولو ایشه سالیندی. 1899 ایلده باکیدا ایلک کونکا ایشلهمهیه باشلادی. هله 19 عصرین 40-جی ایللرینده خزرده بوخار گمیلری ایشلهییردی.
[redaktə] موزه لر
- آذربایجان تاریخی موزهی
- مممد سید اوردوبادی نین خاطیره موزه ی
- نیزامی آد. دؤولت آذربایجان ادبیاتی موزه ی
- لتیف کریموو آد. آذربایجان خالچاسی و خالق تطبیقی صنعتی دؤولت موزه ی
- سمد وورغونون ائو-موزه ی
- ر.موستافایئو آد. آذربایجان دؤولت اینجه سنت موزه ی
- نریمان نریمانووون خاطیره موزه ی
- جه لیل مممدقولوزادنین ائو-موزه ی
- هوسئین جاویدین ائو-موزه ی
- جفر جاببارلی نین ائو-موز هی
[redaktə] تئاترلار
- روس درام تئاتری
- آذربایجان کوکلا تئاتری
- آذربایجان گنج تاماشاچیلار تئاتری
- آذربایجان دؤولت موسیقیلی کومئدییا تئاتری
- باکی دؤولت سیرکی
[redaktə] قارداش شهرلر
[redaktə] منبع
