شهرییار
محمد حسین بهجت (شهریار) (۱۲۸۵ - ۱۳۶۷), گونئی آزربایجانین آدلیم شاعیری، آزربایجان تورکجهسینده و فارس دیلینده بویوک اثرلر یارادیب. شهریار 1285 اینجی ایلده خشگناب کندینده دونیایا گلدی و ۱۳۶۷ گونش ایلده وفات اتدی و اوز وصیتینه گوره تبریزین مقبرةالشعرا مزارلقیندا دفن اولدو. اونون وفات گونو (شهریور آیینین 27-سی) ایراندا میللی شعر و ادب گونو آدلانیب. [1]
Mündəricat |
یاشاییش [redaktə]
شهریار ۱۲۸۵ گونش ایلینده تبریزده آنادان اولدو آتاسی حاج میر آقا خشگنابی تبریز ده وکالت ایشینه باخیردی. بو ایللرده، تبریز و دیگر آزربایجان یئرلری چئتین بیر دورومدا یاشاییردیلار. آغیر دونیا موحاربهلری بیر طرفدن و آزربایجانین باشینا یاغان بلالار هر بیر طرفدن، او ایللرده مینلر آزربایجانلینی یوردونو ترک ائتمهیه مجبور ائدیردی. محمد حسین بهجت بئله بیر دورومدا عاییلهسیله تبریزدن خشگناب کندینه کوچوب و اورادا اوشاقلیق گونلرین سووماغا مجبور قالیر. آنجاق بو گونلر اونون یارادیجیلیغینا ان بویوک بیر تمل کیمی اولور و سنهلر سونرا اونون ایزی شهریار آدلی بیر شاعیر اثرلرینده آیدین جا گورونور.
تئهراندا یاشادیغی گونلرده ابوالحسن خان شیدا، شمس العلما، ملک الشعرا بهار، محمد علی ترقی، فرخی یزدی، عشقی، صادق هدایت، رضاخان هندی، درویش، نیما، سالار معتمد، کمالالملک، حبیب سماعی.... و اونلار دیگر بئله آدلیم صنعتکار صنعت کارلار جمعینده، بهجت شاعیر، شهریار شاعیره آد دئیشیر آمما دوغروسو هئلهده بیر اوزهللیک و یئنیلیک مالیکی دئییل و دیگر یازیچی و شاعیرلر کیمی نه تک گئییمده، داورانیشدا، سوژهلرده بئله، بیر گلیشه دولوسو فورمادا یاشاییر و گونو گوندن آتا بابادان قالدیغی آغیر وارلیق لاری ایتیرمک یولوندا داهادا ایتی گئدیر. آنجاق بو یول آزقینلیغی گئرچک حایاتیندا اولسادا، شاعیر یوخو و غیب عالملرده یئنهده ایتیردیی یولو دوشونور و دیله گلیر
- سر دو راه رسیدیم و سرنوشت این بود ____ برو پدر تو از آن سوی و من از این سویم
- برس به دادم و این بند زانوان بگشای ____ به روز وعده که جان میرسد به زانویم
- به شهر خویش اگر شهریار شیرین کار ____ به شهر غریب همان سائل سر کویم
بو آزقینلیق و یا دیگرگینلیک 1331 ایلینه کیمی داوام ائدیر . شهریارین آناسی بو ایلده وفات ائدیر. اونون وفاتی شهریارا آغیر بیر حوزون و غم یارادیر. آنجاق بو حوزون هامولار کیمی آنا اولوموندن دئییلمیش. شهریار اؤز کؤکونو دونیادان و یئر اوزوندن قیریلمیش و قورتولموش گورور. اونو بیر دهشت چولقاییر: (من کیمم؟) سوزونو دونه – دونه دیله گلیر. آنادان آیریلماغی، عینی وطندن – دیلدن – مدنیت و کولتوروندن – بیرجه سوزده (کوتوک دن) قیریلماق گورور. الی و آیاغی هر یئردن اوزولوب، اوزونو یئر ایله گوی آراسیندا آغیر بیر بوشلوقدا گورور. بئله بیر دوشونجهلر اونو اوزونه گئتیریر. نئچه ایل غفلت یوخوسوندان آیریلانلار کیمی بیر ایلدن آرتیق هئچ نه یازیب و دئمهییر. بیر ایلدن سونرا تئهرانین پاییزلی بیر گئجهسینده آناسینی یوخودا گورور و اوندان حلاللیق ایستهییر. همین گئجه شهریار حیدربابایه سلام پوئماسینین ایلک بولومون اصیل بیر عاشیقلارین قوشما وزنینده و اصیل بیر تورک دیلینده یارادیر.
آزربایجان خالقینین بو پوئمایا گوستردیی ماراق و ایستک بیر او قدر یوخاری و غریبه دیرکی شهریار اوزوده اونا حیرت قالیر. ائل قوجاغینا دونموش بیر سورگون کیمی، شهریار بو ایللرده تبریزه دونور و اوزو دئمیشکن: یئنی بیر حیاتی ساعاتین ضربهلریله باشلاییر. (تبریزین بلدیه ساعاتی ضربهلری). آنجاق اوز وطنینده یازیب و یارادان شاعیر و یازیچی دا هئچ آز دئیلمیش! اونلار سهند کیمی باشینی بولوتلاردان آییرماییب و هر آن اوجا باش ایله و آچیق آنل ایله وطن قایغیسینا قالیب و اوز آنا دیللری کئشینده دایانمیشلار. شهریار بو سئرایا قوشولماقدا ایتیردیی کوکونو تاپیر و حیدر بابانین ایکینجی حیصه سینی تبریزده یازیر ( 1332).
بو شاه اثر شهریاری دوغروسو ائلینه بیر شهریار ائدیر و آنا دیلینین معجزهسی بوردا گورونور. حیدربابااثری مینلر کس واسطهسیله ازبرلنیر، اوخونور، اونلار دیگر دیله چئوریلیر، نومایشه یازیلیر و آذربایجان تورکجهسینده بیر دونوم نوقطهسی کیمی یئر آلیر. بو تاریخ دن سونرا شهریارین یازدیغی تورکجه شعرلر بیری بیریندن گوزل و معنالیدیر. بو، شهریارین روحونون آلدیغی صیقلی گوستریر تا نهایت اونو دوغولدوغو گون کیمی اصیل بیر آذربایجانلی گوروروک.
گؤرکملی عالیم ایواز طاها "شعر وارلیغین ائویدیر" کیتابیندا [2] شهریار بارهسینده یازیر: "شهریاردان باشلایاراق عرصهیه گلمیش گونئی آزربایجان چاغداش شعری، ایکی یول آیریجیندا دایاندی: یا نوستالژیک یولا گئتمهلی، یا دا سییاسی مؤوضوعلارا توخونمالی ایدی. باشقا سئچیم، عروض گلهنهییندن گلمه شعری سوردورمک، یادا چاغداش دونیانین بهیهندییی «اینجهصنعت، اینجهصنعت اوچون» آدلانان ائستئتیک یولا گئتمک ایدی. آنجاق واختیله آزربایجان توپلوموندا بونون نه آنلامی وار ایدی، نه ده بونا گرهک. گؤزونون قاباغیندا قالاق قالاق درسلیک کیتابلاری یاندیریلمیش بیر خالق، تارلادا یون آیاققابیلارلا اویناقلایان دووشان¬لارلا ماراقلانا بیلمزدی. شهریار ازلی خاطیرهلردن اویانان نوستالگییایا قاپیلدی، بیرینجی یولا گئتدی. شهریارین آنلاتیم [بیان] طرزی تاریخیلیک باخیمیندان هئچ ده باشقالارینین سئچدییی سییاسی آنلاتیم طرزیندن اؤنمسیز دئییلدی. ائله بیر آنلاتیم، سییاسی گئدیشلرین یاراتدیغی دورومدان گئریده قالمیردی هئچ، بلکه آزربایجان دیلینین رونئسانسی باخیمیندان ایکی قات اؤنم داشیییردی. چونکی کوتلهنین تاریخی یادداشی ایله اویغون گلهرک شیفاهی تحکیه ادبییاتینین اؤرنکلری کیمی قولایلیقلا منیمسهنیله بیلیردی. تصادوفی دئییل کی، تکجه "کوراوغلو" داستانی کوتلویلیک باخیمیندان «حئیدربابایا سالام»لا یاریشا بیلردی. شهریارین شعری ائستئتیکادان قیراقدا اولان ائلئمئنتلردن گوج آلدیغینا گؤره ایندی آرتیق بایاغی گؤرونور. منجه شاعیر بونو بیلهرکدن ائتدی. شاعیر، اؤز زامانیندا گؤزهللیک دونیاسیندان ادراک و اخلاق دونیاسینا دؤنمکله، دیلیمیزی عومومی حوزهلره داشیماق ایستهدی. بو باخیمدان او، اؤز صنعتینین گؤزهللییینی قوربان وئرهرک، قوربان وئریلمیش دیلی اؤلومدن قورتاردی. بوتون بونلارا باخمایاراق، شهریار کوتلهنین سایغی بسلهدییی مؤوضوعلاردان سوء ایستیفاده ائدهرک ائستئتیکانی قورماق ایستهمهدی. بونونلا دا اونون شعری، بو گونلر تریبونالاردان سؤیلهنیلن و "هئچ" جیزگیسی ایچهریسینده فیرلانان چفنگیات سوییهسینه ائنمهدی. منجه شهریار اولماسایدی، دیلیمیزین آلین¬یازیسی ایندیکیندن داها فرق¬لی، داها آجیناجاقلی اولاجاقدی." [3]
اثرلر [redaktə]
- حیدربابایه سلام
- تورکجه دیوانی کلیاتی
- فارسجا اشعار کلیاتی
الا تهرانيا انصاف مي كن خر تويي يا من،اي تهرانلي انصافئله اشك سئن سين يا من
الا اي داور دانـــــــــا تــــو مـي دانـي كـه ايـرانــي ، چــه محـنـتها كشيد از دست اين تهران و تهراني
چـــــه طــرفـي بست ازين جمعيت جز پريشاني ، چــــه دانــد رهـبـري سـرگشـته ي صحراي ناداني
چرا مردي كند دعوي كسي كو كمتر است از زن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
تــــــو اي بــيــمار نـاداني چه هذيان و هدر گفتي ، برشتي كله ماهي خور به طوسي كله خر گفتي
قــــــمـــي را بـــد شمـردي اصفهاني را بتر گفتي ، جــوانــمــردان آذربـــايــجــان را تـــرك خـــر گـفتي
تــــرا آتـــش زدنــد و خود بر آن آتش زدي دامن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
تــــو اهــل پـايـتـخـتـي بـايـد اهـل معرفت باشي ، به فــكــر آبــــــرو و افــــتــخــــار مـمـلـكـت بـاشـي
چرا بيچاره مشدي وحشي و بي تربيـت باشي ، به نقص من چه خندي خود سراپا منقصت باشي
مرا اين بس كه مي دانم تميز دوست از دشمن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
تــــو از ايــن كـنـج شـيـرخـانـه و دكـان سـيـرابـــي ، به جز بدمستي و لاتي و الواطي چه دريابي
در اين كولژ كه ندهندت به جز ليسانس تون تابي ، نـخـواهـي بـوعـلـي سينا شد و بونصر فارابي
بــه گاه ادعـا گـويـي كـه ديـپـلم داري از لـندن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
تو عقل و هوش خود ديدي كه در غوغاي شهريور ، كـشيدند ازدوسو همسايگان در خاك مالشگر
بــه نـق و نـال هـم هـر روز حـال بـدكـنـي بـدتــــر ، كـنـون تـركـيـّه بـيـن و نـاز شـسـت تـُركـهـا بنگر
كـه چـون مـانـدنـد بـا آن مـوقـعـيّـت از بلا ايمن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
گمان كردم كه با من همدل و همدين و همدردي ، بـــه مـــردي بـا پـيـوسـتـم نـدانستم كه نامردي
چـــه گـويـم بـر سـرم بـا نـاجـوانـمردي چه آوردي ، اگر مي خواستي عيب زبان هم رفع مي كردي
ولي ما را ندانستي به خود هم كيش و هم ميهن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
بـــه شـهريــور مـه پـاريـن كـه طـيــّارات با تعجيل ، فرو مي ريخت چون طيرابابيلم به سرِسجّيل
چـه گويم اي همه سازِ تو بي قانون و هر دمبيل ، تــو را يكشـب نشد ساز و نوا در راديو تعطيل
تــرا تـنـــبـور و تنبك بر فلك مي شد مرا شيون
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
بــــه قـفـقـازم بــرادر خوانـد با خود مـردم قـفـقـاز ، چون در تُركيُه رفتم وه چه حرمت ديدم و اعزاز
بـــه تــهــران آمــدم نشــنـاخــتي از دشمنانم باز ، مــن آخـــر سـالـها سرباز ايران بودم و جانباز
چرا پس روز را شب خواني و افرشته اهريمـن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
بــــه دسـتـم تــا سلاحي بود راه دشمنان بستم ، عـدو را تا كه ننشاندم به جاي از پا ننشستم
بـــه كـــام دشــمنــان آخـر گــرفتـي تيغ از دستـم ، چــنــان پــيـوند بگسستي كه پيوند نيارستم
كنون تنها علي مانده است و حوضش چشم ما روشن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
چــــو اســتاد دغـل سنگ محك بر سكه ي مـا زد ، تـــرا تــنــهـا پــذيــرفــت و مـــرا از امتـحان وازد
سـپس در چشم تو تهران به جاي مملكت جـا زد ، چــو تــهــران نـيز تنها ديد با جمعي به تنها زد
تــــو اين درس خيانت را روان بودي و من كودن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
چـــــو خـواهـنـد دشمني بنياد قومي را برانــدازد ، نخست آن جمع را از هم پريشان و جدا سازد
چــــو تـــنـــها كـــرد هـريـك را بـه تنهايي بدو تازد ، چـــنـان انــدازش از پــا كــه ديـــگر سـر نيفرازد
تو بودي آنكه دشمن را ندانستي فريــب و فن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
چـرا با دوستارانـت عــنــاد و كيــن و لــج باشـــد ، چــرا بــيـچــاره آذربــايــجـــان عـضــو فلج باشد
مگر پنداشتي ايـــران ز تــهـران تــا كــرج باشــد ، هـــنــوز از مــاســت ايرانرا اگر روزي فرج باشد
تو گل را خار مي بيني و گلشن را همه گلخن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
تـرا تـا تــــــرك آذربــايجـان بــــــود خراســان بود ، كجا بارت بدين سنگيني و كارت بدينسان بود
چه شد كردولر ياغي كزو هر مشكل آسان بود ، كجا شد ايل قشقاقي كزو دشمن هراسان بود
كنون اي پهلوان چوني تيري ماندوني جوشن
الا تـهـرانيا انصاف مـي كـن خـر تـويـي يـا مـن
كنون گندم نه از سمنان فراز آيد نه از زنجان ، نــه مـاهـي و بـرنج از رشت و چايي ر لاهيجان
از ايـن قحـط و غلا مـشكل توانـي وارهـاندن ، جان مگر در قصه ها خواني حديث زيره و كرمان
دگر انبانه از گندم تهي شد ديزي از بنشن
الا تهرانيا انصاف مي كن خر تويي يا من
خاریجی کئچیدلر [redaktə]
قایناق [redaktə]
بو مقالهنین آزربایجان دیلی الیفباسینین لاتین قرافیکاسی ایله قارشیلیغی واردیر. باخ: Şəhriyar
