صفوی‌لر

صفوی‌لر دئولتینین یاییلدیغی اراضی‌لر.

صفویلر - آذربایجان صفویلر دؤولتینین اساسینی قویموش آذربایجانلی حاکیم سولاله.

1501-1736-جی ایللرده حاکیمیییتده اولموش بو سولاله اورتا عصرلرده آذربایجان‌ی، شرقی گورجوستان‌ی، ایران‌ی، جنوبی تورکمنیستان‌ی و افقانیستان‌ی، بعضی دؤورلرده ایراق‌ی و س. اراضیلری احاطه ائتمیش نهنگ بیت ایمپئرییا قورا بیلمیشدیر. صفویلر آغ‌قویونلولار و شیروان‌شاه‌لار دؤولتلرینه سون قویموش، شئیبانی‌لر، عثمانلی‌لار و افقان‌لارلا موحاریبه‌لر آپارمیشلار.

صفوی‌لر دؤولتی معاصیر آذربایجان دؤولت‌چی‌لیگینین فورمالاشماسینا مهم تأثیر گؤسترمیشدیر. تاریخده ایلک دفعه آذربایجان تورکجه‌سی محض صفوی‌لر زامانیندا آذربایجاندا و ایراندا رسمی دؤولت دیلی سویییسینده ایشلنمیشدیر. شاه ایسماییل عینی زاماندا اختای لقبی ایله آذربایجان تورکجه‌سینده شعرلر یازمیشدیر. ماراقلیدیر کی، صفوی دؤولتینه قارشی دینی موحاریبه آپاران عثمانلی سولطان سلیم شاه ایسماعیلا مکتوبلارینی فارس دیلینده یازدیغی حالدا، شاه ایسماعیل جاواب مکتوبلارینی یالنیز آذربایجان تورکجه‌سینده یازمیشدیر. ایلک زامان‌لاردا صفویلر دؤولتینده ان مهم وکیل وظیفه‌لرینه قیزیلباش تورک حاکیم‌لری تعیین ائدیلمیشدیر. 16-اینجی عصرین اورتالاریندا 74 امیرین 68-ی آذربایجانلی ایدی.

پایتاختی موختلیف واختلاردا تبریز، قزوین و اصفهان اولموشدور. مهم شهرلریندن تبریز، گنجه، ناخچیوان، اردبیل، شاماخی، باکی، دربند، ماراغا، قزوین، اصفهان، همدان، شیراز، مشهد، هرات، یزد، کرمان و س. اولموشدور.

صفوی شاه‌لاری

• 1-اینجی ایسماییل 1501–1524
• 2-اینجی طهماسیب 1524–1576
• 2-اینجی ایسماییل 1576–1578
• محمد خدابنده 1578–1587
• 1-اینجی عباس 1587–1629
• صافی 1629–1642
• 2-اینجی عباس 1642–1666
• 1-اینجی سولئیمان 1666–1694
• 1-اینجی سولطان حوسین 1694–1722
• 2-اینجی طهماسیب 1722–1732
• 3-اونجو عباس صفوی 1732–1736
• ‌2-اینجی سولئیمان 1749–1750
• 3-اونجو ایسماعیل 1750–1760

صفوی سولاله‌سینین منشیی حاققیندا

شاه ایسماییل ختایی صفوی سلاله‌سینین ایلک نماینده‌سی

صفوی سولاله‌سینین منشیی حاققیندا موباحیث‌لر هئچ‌ده سون زامانلار مئیدانا گلمه‌میشدیر.

بو باره‌ده یگانه تاریخی منبع ایسماعیل ابن بزارین "صیفت الصفا" ("صافلیغین صافلیغی") عصری حساب اولونور. بو عصره گؤره صفوی منشیی 7-جی شیعه ایمامی موسی کاظیمه چاتیر. باشقا سؤزله بو عصره گؤره صفویلر منشأجه عربدیرلر. لاکین اکثر تدقیقات‌چی‌لار (مس. احمد کسروی تبریزی، و.و.بارتولد) بو بارده بئله فیکیرلری واردیر کی، صفوی‌لرین اجدادلار هئچ‌ده سیدلر (محمد پئیغمبرین نسلی) نسلیندن دئییلدیر. ساده‌جه اولاراق صفوی تاریخ‌شوناس‌لاری صفوی نسلینین معتبرلیگینی گؤسترمک اوچون نسیل شجره‌سی سونرادان اویدورولموش و ابن-بزارین عصرینین متنینه داخیل ائدیلمیشدیر.

صفوی‌لرین کورد منشألی اولماسی باره‌ده

بو بارده زکی ولیدی توقانین فیکیرلری اولدوقجا ماراقلیدیر. توقای اکثر تدقیقات‌چی‌لارین اویدورما حساب ائتدیک‌لری "صفات الصفا"دان کورد قوشونلارینین آذربایجانا گلمه‌سی حاقدا روایته اساسلاناراق بونو 1025-جی ایلده روادی‌لرین آذربایجانی توتماسی ایله علاقه‌لندیریر. شیخ صفینین اجدادلاری اولان شئیخ زاهیدین اجدادلاریدا "روادیلیرین حربی عملیات‌لاری زامانی گیلان و اردبیله گلمیش، موغان و آراز ویلایت‌لرینده ایسلامی یایمیشلار". اونون فیکرینجه "اردبیل کورد شیخینین" نسلی "تامامیله تورکلشمیشدیر". اونون فیکرینجه 1-اینجی شاه ایسماییل و 1-اینجی شاه طهماسیب اؤز کورد منشیینی تاریخدن سیلمک اوچون الیندن گلنی ائتمیشدیر.

صفوی‌لرین فارس منشألی اولماسی باره‌ده

ایران تاریخ‌چی‌لری شاه ایسماعیلی تورک حؤکمداری کیمی دئییل، خصوصی شرایط اوجباتیندان تورکجه دانیشماغا و شئرلر یازماغا "مجبور اولان" ایرانلی کیمی قبول ائدیر. اونلارین فیکرینجه - "ایران تورکلری تورکمن و تاتار عیرقینین محصولودور. آذربایجان تاتارلاری تورکجه دانیشسالاردا فعلاً ایرانلیدیرلار، اونلار صاف ایرانلی‌لارین منشأجه تورکمن، یاخود تاتار عیرقی ایله قاریشیغینی تشکیل ائدیرلر."

صفویلرین تورک منشألی اولماسی باره‌ده

اکثر غیری-تورک تدقیقات‌چی‌لار "صفات الصفا" عصرینده شیخ صفی‌الدینین ائتنیک منسوبیتی حاقداکی معلوماتلارین اوزرینده سوکوتلا کئچیرلر.

بو عصرده دفعه‌لرله شیخ صفی‌نین سفرلری زامانی اونا "پیر تورک" ("تورکون پیری") دئییلمه‌سی گؤستریلیر. همچنین شیرازدا (فارس تورپاغی) موریدلر اونا بو جور موراجعت ائدرمیشلر. حیکایت‌ده بئله بیر مقام دیقته لاییقدیر: "یوکسک منسب صاحیبی اولان و بوتون فارسدا جسارتی ایله تانینان امیر عبدالله" (صفیه موراجیعت‌له) دئدی: "ای تورکون پیری..."

مؤولانه احمد و مؤولانه ایبراهیم تبریزی سرئوی قئید ائدیردی‌لر کی، "(بیز) اردبیله گلدیک. شئیخین یانیندا (ائوینده)، قوی (آللاه) اونون روهونو عزیز توتسون، بیزه قارا چؤرک و سو گتیردی‌لر. غفلتاً بیر نئچه تورک داخیل اولدو. اونلارا آغ چؤرک و بال گتیردی‌لر". بو حکایت تورکلرین شیخ صفینین ائوینده اوستونلوک وئریلدیگینی گؤستریر.

توکل ابن بزار همچنین شیخین "تورک کندینده" ("ده تورک") اولماسیندان یازماسی اردبیل اراضیسینده تورک اهالیسینه ایشاره‌دیر.

تاریخی

صفوی دولتینین سرحدی 1512اینجی ایلده

صفویلرین اردبیلده فعالیتی

13-اونجو عصرده آذربایجاندا باش وئرمیش مونقول استیلاسی خالقین وضعیتینین حددن آرتیق پیسلشمه‌سینه سبب اولموشدو. بئله بیر شرایط‌ده کورتبیی صورتده صوفی-درویش اوردئنلری مئیدانا گلدی. اهالینین دوشدوگو وضعیت بو اوردئنلرین اونلارین آراسیندا چوخ صورتله یاییلماسینا سبب اولدو. بو طریقت‌لرین باشچی‌لاری اؤز اطراف‌لاریندا اینسانلاری بیرلشدیرمگه باشلادی. طریقت باشچیلاریندان بیری‌ده شیخ صفی‌الدین اسحاق الموسوی الاردبیلی(1252-1334) اولموشدور. شیخ صفی‌الدینین یئددینجی شیعه ایمامی موسی کاظمین نسیلیندن اولدوغو دئییلیردی. شئیخ صفی‌الدین چوخ بؤیوک نفوذ صاحیبی اولموشدور.

ایلکین دؤورلرده صفوی‌لر حاکیمیته شیعه‌لیک طریقتینین گوجو ایله گلمک ایستییردیلر، لاکین 14-اونجو یوزیللیکدن اعتیباراً اونلارین اللرینده ایری تورپاق ساحه‌لری کئچدی. ایلک صفوی-فئودال شیخ صدرالدین(1334-1392) اولموشدور.

اؤلکده باش وئرن پروسئس‌لردن اونلار چوخ مهارت‌له ایستیفاده ائدیب خالق کوتل‌لرینی موختلیف وعده‌لرله اؤز طرف‌لرینه چکیردیلر. تدریجاً شیخ خواجه علی(1392-1427) و شیخ ابراهیم(1427-1447) (شیخ‌شاه آدی ایله مشهور اولموشدور) اردبیل ویلایتینین ایره‌سی فئودال حاکیمی کیمی چیخیش ائتمگه باشلادیلار، باشقا سؤزله اردبیل آرتیق صفویلره تابع اولان حربی-سیاسی و روحانی بیر ولایت ایدی. شیخ جنیدین (1447-1460) دؤورونده آرتیق دیگر ویلایت‌لره غنیمت اله کئچیرمک اوچون هجوم ائدیردیلر. تدریجاً قاراباغ و تالیش داغلارینا قدر اولان شرق تورپاقلاری صفویلره تابع اولماغا باشلادی.

صفویلرین آرتان حربی-سیاسی چکیسی قاراقویونلو حؤکمداری جاهان‌شاهی مجبور ائتدی کی، شیخ جنیدی اردبیلدن چیخارتسین. شیخ جنید میصری، سورییانی، مئسوپاتامییانی گزیر و سوندا دییاربکیره گلیر. بورادا دا آغ‌قویونلولارلا قاراقویونلولارا قارشی اتفاق یارانیر. شیخ جنید اوزون حسنین باجیسی خدیجه بگیم‌له ائولنیر.

شیخ جنیدین اردبیلدن کناردا اولماسینا باخمایاراق بورادا دا اونا یئنی موریدلر و طایفالار قوشولورلار. 1459-جو ایلده شیخ جعفرین اردبیله قاییتماق ایستگی شیخ جعفر (شیخ ایبراهیمین اوغلو) طرفیندن انگللندی (شیخ جعفر سوننی‌لیگی تبلیغ ائدیردی) 1460-جی ایلده شئیخ جفرین داغیستان یوروشو زامانی صفویلر ای خلیلوللاه و جاهانشاهاین قوشونلارینا قارشی دؤیوشده مغلوب اولور. شیخ جنید اؤلور. اونو اوغلو شیخ حیدر(1460-1488) اوز ائدیر. شیخ حیدر داییسی اوزون حسنین قیزی عالمشاه بگیم‌له ائولنیر. صفوی-آغ‌قویونلو اتفاقی برپا اولونور.

اؤلکه‌ده باش وئرن پروسئس‌لر نتیجه‌سینده 1470-جی ایلده اردبیله گلن اوزون حسن شیخ جعفری قیوم ساخلاماقلا شیخ حیدری "صفوییی" اوردئنینین ایره‌سی تاختیندا اوتورتدوردو.

شیخ حیدر اوردئنده بیر سیرا ایصلاحات‌لار آپاردی، صفوی‌لر محض اونون دؤورونده "قیزیلباش‌لار" آدلانماغا باشلادیلار. بو ایصلاحات‌لار نتیجه‌سینده شیخ حیدر "ابن آللاه" آدلانماغا باشلادی. شیخ حیدرین رهبرلیگی ایله صفوی‌لر 1483-جو ایلده شیروان و داغیستانا، 1487-جی ایلده شیروانا یوروش ائتدی‌لر-شاماخی توتولدو. بو یوروش‌لر نتیجه‌سینده شیخ حیدره قارشی آغقویونلو-شیروانشاه بیرلیگی یاراندی. 1488-جی ایل 9 اییوندا شاه‌داغین اتگینده تاباساراندا باش وئرمیش دؤیوشون نتیجه‌سی کیمی صفوی‌لر شیخ حیدر باشدا اولماقلا چوخلو ایتکی وئردی. بو دؤیوشده رقیبل‌رده حدسیز چوخ ایتکی وئردیلر.

تاباساران دؤیوشو نتیجه‌سینده اردبیل حاکیم‌لیگی ضعیف‌لیگیر (دئمک اولار کی، یوخا چیخیر). اوچ صفوی شاهزاده‌سی- سولطانلی، ایبراهیم و ایسماعیل شیراز یاخینلیغیندا ایستخر قالاسینا سالینیر. لاکین باش وئرن پروسئس‌لر حاکیمیته گلمیش روستم اونلاری آزاد ائدیر و آغقویونلو داخیلی چکیشمه‌لری آرادان قالدیرماق اوچون سولطانلی ایله موتفق‌لشیر. بایسونقورو مغلوب ائدن سولطانلی تبریزه و اردبیله گلیر. اردبیل و تبریز شیخ حیدرین اولادلارین چوخ گؤزل قارشیلاییر. اردبیله اطرافدان چوخلو مورید آخیشماغا باشلاییر. بو حرکت آغقویونلو روستمه خوش گلمیر، سوی-قصد تشکیل اولونور. سوی-قصدین اوستو آچیلیر. 1494-جو ایلده شمسی دؤیوشو غئیری-برابر کئچیر و سولطانلی اؤلور. دؤیوشدن اول سولطانلی "صفویی" اوردئنینین باشچی‌سی ایسماعیلی تعیین ائدیر. صفویلرین اردبیل مولکلری اله کئچیریلیر.

ایسماعیل حوسین بی لله شاملینین رهبرلیک ائتدیگی 80 نفره یاخین صوفی ایله بیرلیکده اردبیلد، رشتد، کسکره داها سونرا ایسه لاهیجاندا - گیلانین بییئتین ویلایتینده گیزلنیر. بورادا ویلایتین حاکیمی میرزه علینین ساراییندا یئرلشیرلر. ایسماعیلین لاهیجاندا اولدوغو 6 ایل مدتینده او مشهور عالیم شمس‌الدین لاهیجی طرفیندن تحصیل گؤرور.

صفویلر دؤولتینین یارانماسی

[[شکیل:40سوتوون.ژپگ|لئفت|تهومب|270پخ|اصفهاندا 40 سوتون سارایی]] 1499-جو ایلده اردبیل شیخلرینین مصلحتی ایله ایسماعیل لاهیجانی ترک ائدیر و اردبیله اوز توتور. بورادا او قیزیلباش موریدلرینی اؤز اطرافینا توپلاییر. دئیلم‌دن، طاروم‌دان کئچه‌رک خالخال‌ا گلیر. یولبویو ایسماعیل آذربایجانین دیگر اراضی‌لریندن، آنادولودان چوخلو سایدا طرفداشی قوشولور. قیشی ارجیوان‌دا کئچیریر. 1500-جو ایلده جابانی دؤیوشو فرخ یاسارین، 1501-جی ایل شرور دؤیوشو الوند میرزهنین مغلوبیتی ایله نتیجه‌لنیر.

1501-جی ایلده تبریزه داخیل اولان ایسماعیل اؤزونو شاه اعلان ائدیر. 1503-جو ایل 21 اییون آلماقولاغی دؤیوشو مراد میرزهنین مغلوبیتی و صفوی‌لرین تام غلبه‌سی ایله سونا چاتیر.

صفویلر دؤولتینین بین‌الخالق موناسیبت‌لرده ایشتیراکی

ایداره اولونما سیستئمی

صفوی ایمپئرییاسیندا آذربایجانلی-تورک طایفالار

صفوی حوکمرانی شاه عباس-ین 1600'de Dominicus Custos طرفیندن bآکیر اوزینده اویولموش قراوورو

منبع

‌وقتای افندییئو - آذربایجان صفوی دؤولتی

Səfəvilər bu məqalənin Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbası ilə yazılmış qarşılığıdır