Bakı Kommunası

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(26 Bakı komissarı səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
26 Bakı kommisarlarının güllələnməsi, İssak Borodskinin rəsm əsəri (1925)

26 Bakı komissarı — Bakı komunnasının inqilabçı xadimləri. Onların çoxu 20 sentyabr 1918-ci ildə indiki Türkmənistanın ərazisində Ağcaqum və Peraval stansiyaları arasında güllələnmişlər.

Tarixi[redaktə]

Tərkibində bolşeviklər və solçular olan "Xalq Komissarları Soveti (XKS) 1918-ci ildə Bakıda mart soyqırımından sonra hakimiyyətə gəlirlər. Bu sovet 25 aprel 1918-ci ildə yaradılmışdır. Sovetin sədri o vaxt Qafqaz fövqəladə işləri üzrə icraçı və Bakı şurasının sədri olan Stepan Şaumyan idi.

XKS 1918-ci ildə şəhərin rus və erməni mənşəli əhalisinin köməyi ilə Qafqaz ordusu yaradaraq Bakı şəhərinin müdafiəsini təşkil etməyə cəhd göstərirlər. O vaxt azərbaycanlılar şəhərdə ən böyük etnik qrup sayılsa da, rus və ermənilər bilikdə sayca onlardan çox idi. XKS-in məqsədi Bakını şəhərə tərəf irəliləyən Azərbaycan və türk ordusundan mudafiə etmək və şəhərdə öz hakimiyyətlərini qorumaq idi. Ancaq əsasən erməni və ruslardan ibarət olan xalq komissarları türk-Azərbaycan ordusu qarşısında məğlubiyyətə uğrayaraq şəhərdən qaçırlar. Şəhər menşeviklərdən ibarət "Mərkəzi Kaspi diktaturası" və müvəqqəti icra komitəsinin əlində qalır. "Mərkəzi Kaspi diktaturası" qaçan komissarların ardınca qoşun göndərir, onlardan 30 nəfəri həbs edilərək Bakıya gətirilir. Onalara qarşı satqınçılıq, hərbi mülkiyyətin qaçırılması, pulların hesabatlarının düzgün aparılmaması kimi iddialar irəli sürülərək, hərbi məhkəməyə verilirlər. Ancaq şəhərə türk-Azərbaycan ordusu daxil olduqdan sonra menşeviklər komissarları azad buraxırlar. Komissarlar "Türkmən" buxar gəmisi ilə Bakını Türkmənistan istiqamətində tərk edirlər. Yanacağın azlığı ucbatından buxar gəmisi Həştərxan yox, Krasnovodska yan almalı olur. Orada Bakı komissarları yerli hökümət tərəfindən həbs olunaraq Bakını verdikləri üçün Zakaspiya dəmir yolunun kənarında güllələnirlər.

1920-ci ildə Bakı komissarları təntənəli şəkildə Bakıda dəfn olunurlar. Güllələnənlər arasında komissar olmayanlar da komissar kimi 26-lara daxil edilir.

Ancaq bu komissarlara qarşı hətta keçmiş bolşeviklər arasında da münasibət birmənalı olmamışdır. Şepilovanın xatirələrinə əsasən Stalin komissarların fəaliyyətini belə qiymətləndirmişdir:

"Bakı komissarları heç bir müsbət rəyə layiq deyillər. Onları afişa etmək lazım deyil. Onlar hakimiyyəti atmış, onu düşmənə döyüşmədən təhvil vermişlər. Onlar buxar gəmisinə oturaraq getmişlər. Biz onların xatirələrini yad edirik. Ancaq onlar kəskin tənqidə layiqdirlər. Onlar özlərini pis siyasətçi kimi göstərmişlər. Tarix yazılan zaman isə həqiqəti demək lazımdır. Bir iş onların xatirəsini yad etməkdir. Bunu biz edirik. Digər iş isə bu fakta tarixi qiymət verməkdir"[1].

Komissarların siyahısı[redaktə]

  1. Baqdasar Avakyan — Bakı şəhərinin komendantı.
  2. Məşədi Əzizbəyov — Bakı quberniyasının komissarı.
  3. Tatevos Əmirov — kovaler dəstəsinin komandiri.
  4. Arsen Əmiryan — "Bakı fəhləsi" qəzetinin redaktoru.
  5. Meer Basin — hərbi-inqilab komitəsinin üzvü.
  6. Eyjen Berq — matros.
  7. Anatoli Boqdanov — xidmətçi.
  8. Solomon Boqdanov — hərbi-inqilab komitəsinin üzvü.
  9. Armenak Boryan — jurnalist.
  10. Mir Həsən Vəzirov — torpaqbölmə üzrə xalq komissarı.
  11. İvan Qabışev — briqada komissarı.
  12. Prokofiy Caparidze — Bakı fəhlə, kəndli, əsgər və matroslar şurasının sədri,
  13. Yakov Zevin — əmək üzrə xalq komissarı.
  14. Mark Koqanov — hərbi-inqilab komitəsinin üzvü.
  15. Qriqori Korqanov — Bakı xalq komitəsinin hərbi-dəniz işləri üzrə komissarı.
  16. Aram Kostandyan — ərzaq üzrə xalq komissarının müavini.
  17. İvan Malıqin — Kavkaz ordusunun hərbi-inqilab komitəsinin sədri.
  18. İrakliy Metaksa — Şaumyanın şəxsi cangüdəni.
  19. İsay Mişne — hərbi-inqilab komitəsinin işçisi.
  20. İvan Nokolayşvili — Caparidzenin şəxsi cangüdəni.
  21. Suren Osepyan — "Bakı şurasın xəbərləri" qəzetinin redaktoru.
  22. Qriqori Petrov — Bakı şəhər mərkəzi hərbi hakimiyyətinin sədri, qırmızı dəstənin komandiri.
  23. Vladimir Poluxin — hərbi-dəniz işləri üzrə komissar.
  24. Fyodr Solntsev — hərbi işçi.
  25. İvan Fioletov — xalq təsərrüfatı şurasının sədri.
  26. Stepan Şaumyan — Qafqaz üzrə fövqəladə komissar, Bakı xalq komissarları şurasının sədri.

Yaddaşlarda[redaktə]

26 Bakı komissarlarının qətlinin 50 illiyi ilə bağlı olaraq Moskvada bir küçəyə ad verilir. Küçənin baş tərəfində komissarların azərbaycanlı heykəltaraş Zeynalovun hazırladığı heykəli qoyulur.

Rus şairi Serqey Yesenin Bakı komissarlarına həsr olunmuş "26-lar haqqında ballada" yazmışdır.

1958-ci ildə Bakıda komissarların dəfn olunduğu yerdə heykəl qoyulur. 1968-ci ildə onların "qəhrəmanlığı"nı o dövrdəki respublika rəhbərliyinin səyi ilə daha da əbədilşdirmək üçün heykəlin ətrafında panteon tikilir.

SSRİ dağıldıqdan, Azərbaycan öz müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra "26 Bakı komissarları"nın fəaliyyətinə yenidən qiymət vermək mümkün olur və beləliklə, erməni-rus komissarlarının Azərbaycan tarixindəki rolu aydın olur.

12 yanvar 2009-ci il tarixində uzun müddət baxımsız qalan 26 bakı komissarı heykəli Bakı şəhəri icra hakimiyyətinin qərarı ilə sökülür. Komissarların qalıqlarının başqa yerı köçürülməsi zamanı qəbrdə yalnız 23 nəfərin cəsədinin olması aşkarlanır[2][3]. Ekspertlərin apardıqları araşdırmalar zamanı cəsəd qalıqlarının yaşının 20-50 arasında olması təsdiq olunmuşdur. Onlar 3 qrupa bölünmüşdür. I qrupa aid olanların sayı 11-dir. O qədər də şəxs 30-39 yaş arasında olmuşlar. Cəsəd qalıqlarından yalnız birinin 40-49 yaş arasında olması bəlli olmuşdur. 26 komissar kimi güllələndiyi iddia edilən şəxslər arasında sonuncu qrupa düşənlərin sayı 3 olmalı idi. Bunlar Stepan Şaumyan (40 yaş), Məşədi Əzizbəyov (42 yaş) və Tatevos Amiryan (45 yaş) olmalı idilər. Anatomik tədqiqatlar isə qəbirdən çıxan sümük qalıqarının böyük dəqiqliklə Əzizbəyova aid olmasını sübut etmişdir. Belə ki, cəsədlər arasında Şaumyan və Əmiryanın, həmçinin Avakyanın qalıqları tapılmamışdır. Bu isə həmin şəxslərin qaçması haqqında məlum olan şaiyələrin heç də əsassız olmadığını deməyə imkan verir.

26-lar məzarlığı[redaktə]

26 yanvar 2009-cu ildə komissarların cəsədlərinin qalıqları müsəlman, xristian və iyud dini icmalarının iştirakı ilə Hövsan qəsəbəsində dəfn edilmişdir[4].

Suraxanı rayonunun Hövsan qəsəbəsində yerləşən bu qəbiristanlığın giriş qapısından təxminən 100 metr irəlidə kiçik ölçülü hasarda 23 qəbir var. Qəbirlərin hərəsinin üzərinə başdaşı olaraq yalnız bir tikinti daşı ("kubik") qoyulub. Qəbirlərin üzərində nəinki ad, heç sıra nömrəsi də yazılmayıb.

Başqa sahibsiz qəbirlərdə müsəlmanlar başı qibləyə, xristianlar isə əks istiqamətdə basdırılıb. Lakin azərbaycanlı, rus, erməni və s. millətlərdən olan "26-lar"ın hamısı eyni istiqamətdə dəfn edilib. Bu istiqamətin təxminən qiblə tərəf olduğunu müəyyən etmək mümkündür.

Hövsandakı "Şəhər qəbiristanlığı"nın bir tərəfində kimsəsizlərin, bir tərəfində isə sahibi olan şəxslərin meyiti basdırılıb. "26-lar"ın basdırıldığı ərazi daha çox sahibli qəbirlərə yaxın ərazidədir. [5]

İstinadlar[redaktə]

  1. Д. Т. Шепилов. Непримкнувший. Воспоминания. М., Издательство "Вагриус", 2001.
  2. Day.Az — Во время раскопок могилы 26 бакинских комиссаров в Баку не были обнаружены останки трех человек
  3. Ъ — Бакинцы недосчитались комиссаров
  4. Новости NEWSru.com: В Азербайджане недосчитались бакинских комиссаров: в их могиле нашли останки только 23-х, а не 26-ти человек
  5. 23 cəsədin dəfn olunduğu "26-lar" məzarlığı

Xarici keçidlər[redaktə]

VikiAnbarda Bakı Kommunası ilə əlaqəli mediafayllar var.

Poçt markaları[redaktə]

Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının bayrağı 26 Bakı komissarı Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının gerbi

Baqdasar AvakyanMəşədi ƏzizbəyovTatevos ƏmirovArsen ƏmiryanMeer BasinEyjen BerqAnatoli BoqdanovSolomon BoqdanovArmenak BoryanMir Həsən Vəzirovİvan QabışevProkofiy CaparidzeYakov ZevinMark KoqanovQriqori KorqanovAram Kostandyanİvan Malıqinİrakliy Metaksaİsay Mişneİvan NokolayşviliSuren OsepyanQriqori PetrovVladimir PoluxinFyodr Solntsevİvan FioletovStepan Şaumyan