Açıq Cəmiyyət

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Açıq cəmiyyət siyasətin, iqtisadiyyatın, sosial sferanın və (ya) mədəniyyətin liberallığından ibarət idarəçilik üsuludur. Burada hamının taleyinə birlikdə aid olan ümumi qərarlar hamının, əksəriyyətin və ya nisbi çoxluğun birgə razılığı əsasında qəbul edilir.

Karl Popper tərifi[redaktə]

Popper tərəfindən verilən tərifə görə, açıq cəmiyyət – həqiqət üzərində heç kimin monopoliyasının tanınmadığı, fərqli insanların fərqli baxış və maraqlara malik ola bilməsinin qəbul edildiyi və bütün insanların sülh şəraitində yaşaya bilməsi üçün hakimiyyət institutlarının hamının hüquqlarını bərabər qoruduğu ictimai modeldir.

Açıq cəmiyyətin qapalı cəmiyyətdən fərqi[redaktə]

  • Qapalı cəmiyyətlə müqayisədə açıq cəmiyyət təbiətlə harmonikliyə daha yaxındır. Belə ki, bu ikincidə cəmiyyətin təkamül yolu çoxsaylı yasaq və qadağalar vasitəsilə süni müəyyənləşdirilib, ona diqtə edildiyindən, son nəticədə bu inkişaf ümumi dünya harmoniyasından təcrid şəkildə baş verir və, buna görə də, cəmiyyətin deqradasiyası ilə nəticələnirsə, əksinə, açıq cəmiyyətdə təkamül, bütün hallarda ətraf dünya ilə harmoniya, adaptasiya şəraitində baş verir ki, bu da ümumi təkamül və təbii seçmə nəzəriyyələri ilə mütabiqdir;
  • Ən optimal variantın axtarılıb tapılması zamanı məhdud qrupun intellekt potensialına söykənən qapalı cəmiyyətdə çeşidli götür-qoy imkanının mövcud olmaması səbəbindən, burada «təsadüfi» qərarların qəbul edilməsi ehtimalı maksimumdursa, əksinə, çoxsaylı variantların generasiyası və inteqrasiyasına hüdudsuz imkanların mövcud olduğu, hər şeyin yüz ölçülüb, bir biçildiyi açıq cəmiyyətdə belə risk minimumdur;
  • Qapalı modeldə inkişaf yalnız xarici rəqabət tərəfindən birtərəfli stimullaşdırılırsa, açıq cəmiyyətdə daxili rəqabət də, daxil olmaqla, bu cür stimul ikitərəflidir;
  • Monoton qapalı cəmiyyətdən fərqli olaraq, rəngarəng açıq cəmiyyətdə hər kəsin öz tələbatlarını (zövqünü, marağını, ehtiyacını...) ödəməsi üçün seçim imkanı, təkliflər assortimenti ifrat böyükdür;
  • Qapalı modeldə hər kəsin öz əqidə və marağını reallaşdırması üçün vasitələri həddən artıq məhduddursa (cəmiyyətdən təcrid olmaq və ya onu tərk etmək kimi variantlar çərçivəsində), açıq cəmiyyətdə belə vasitələr hüdudsuzdur (mətbu müzakirəsi açmaqdan tutmuş, mitinq, nümayiş, boykot və s. qədər);
  • Qapalı modeldə bütün hallarda konkret azlığın marağı ilə hesablaşılırsa, açıq cəmiyyətdə ədalət prinsipinə uyğun olaraq, həmişə əksəriyyətin marağının təmin olunması ön planda durur;
  • İnersial qapalı cəmiyyətlə müqayisədə çevik açıq cəmiyyət xarici embarqolara qarşı daha dözümlüdür. İrak, Kuba, İran və Yaponiya dövlətləri buna nümunə ola bilər ki, bunlardan əvvəlinci ikisi xarici sanksiyalardan iflic vəziyyətinə düşdüsə, sonuncu ikisində reaksiya o qədər də ciddi olmadı (Yaponiya, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra sanksiyalara məruz qalmışdı) və s...

Açıq cəmiyyət modelinin çatışmazlıqları[redaktə]

  • Açıq cəmiyyət ictimai rəy üzərində dayanan bir modeldir, ictimai rəysə idarəolunan fenomendir. Başqa sözlə, kütlələrin davranış və düşüncəsi bilavasitə ətraf aləmdən aldığı informasiyadan asılı olub, onunla stimullaşdığından, burada bütün hallarda qəbul edilmiş qərarlar xalqdan daha çox ayrı-ayrı qüvvələrin, daha doğrusu, informasiya və informasiya kanalları ilə (yəni bilavasitə ictimai rəylə) daha yaxşı manipulyasiya etməyi bacarmış qüvvələrin (istər daxili, və istərsə də xarici qüvvələrin) maraqlarına uyğun gəlmiş olur. əcəba, bu halda da, qrup marağını ön plana çəkən qapalı cəmiyyətlə onun nə fərqi?
  • Açıq cəmiyyət modeli dövlətin tənəzzülü mərhələsində işləmir. Belə ki, tərəqqi mərhələsində cəmiyyətin dayanıqlığı (səfərbərliyi) sosial enerjinin ayrı-ayrı güc mərkəzlərində (monopoliyalarda) kondensasiyası hesabına təmin olunduğu halda, tənəzzül mərhələsində bu inhisarlar və deməli, onların doğurduğu rabitələr bir-birinin ardınca zəifləyib sıradan çıxdığından, burada dayanıqlığı təmin etmək üçün güc tətbiqi və azadlıqların məhdudlaşdırılmasından savayı özgə vasitə qalmır;
  • Açıq modeldə mərkəzdənqaçma meyli ifrat böyükdür. Belə ki, ən zidd baxış, zövq və maraqları belə bir araya gətirməyə qabil, təmərküzləşdirici qapalı cəmiyyətdən fərqli olaraq, burada cəmiyyətlə arasında olan hər hansı konflikti həll etmək üçün bu cəmiyyətin istənilən bir subyekti protest növü kimi həm də onu tərk etmək yolunu seçə bilər (Açıq cəmiyyət modelinin imperiyalara dağıdıcı təsir göstərdiyi tarixdən məlumdur);
  • Açıq cəmiyyət modeli dövlətin manevr imkanlarını ifrat daraldır. Belə ki, taktiki və strateji planların faş olması ehtimalının minimum olduğu qapalı cəmiyyətdən fərqli olaraq, burada ikibaşlı siyasət yürütmək, ikili oyun oynamaq qeyri-mümkündür;
  • ələlxüsus dövlət və vətəndaşların maraqlarının qütb təşkil etdiyi məsələlərdə açıq cəmiyyət «axsayır». Məsələn, dövlətin ümumi mənafeyi naminə vətəndaşların mənafeyinin qurban verilməsi (vergilərin artırılması, dotasiyaların azaldılması və s. kimi), daha böyük qazanc xatirinə az qazancın qurban verilməsi (yaxud daha böyük itkidənsə, az itkinin seçilməsi) və b. əks-təbliğat imkanlı müxalifətin mövcudluğu fonunda ictimai rəylə uzlaşdırıla bilinəsi məsələlər deyil (həmin səbəbdən, BVF-nin reseptləri ayrı-ayrı ölkələrdə referendumsuz tətbiq edilir);
  • Açıq modeldə elitar qütblər qarşılıqlı veto və qarşılıqlı kompromis kimi imkanlara malikdirlər ki, bu da həddən artıq çox vaxtda ümummilli maraqlarla daban-dabana zidd olan nəticələrə gətirib çıxara bilir;
  • Açıq modeldə heç vaxt (!) maksimum obyektiv (adekvat) qərarlar qəbul olunmur. Çünki burada qəbul edilmiş qərarlara, bütün hallarda həm də müxtəlif ambisiyalı, səriştəsiz və ya təsirlərə məruz qalmış şəxslərin də mövqeyi («səs»i) təsir göstərmiş olur ki, bunun da nəticəsində, yekun qərarlar heç vaxt orta xəttdən (etidaldan, qızıl kəsikdən...) yuxarı qalxa bilmir. Hansı ki, standartsız inkişaflı qapalı cəmiyyətdə maksimum təsadüfi olduğu kimi, hərdən həm də maksimum obyektiv (adekvat) qərarlar qəbul oluna bilir;
  • Qapalı cəmiyyətdə bütün daxili qüvvələr (siyasi, iqtisadi, sosial, mədəni və s.) müvafiq xarici qüvvələrə qarşı vahid blok, koalisiya, alyans, sindikat kimi müqavimət göstərirlərsə, açıq cəmiyyətdə hər kəs xarici qüvvələrin rəqabət hücumu qarşısında təkbətək qalmış olur, onların monopolist (iqtisadi, siyasi, mədəni, ideoloji və s.) ekspansiyaları qarşısında mənsub olduqları dövlətlərinin simasındakı «diasporadan» məhrum vəziyyətdə mübarizə aparır. Dövlət – milli maraqlarla qlobal proseslər arasında bir növ bufer və ya körpüdür. Deyilən variantda, dövlətlərin internasional təhlükələr qarşısındakı anti-dempinq (o cümlədən, iqtisadi, siyasi, mədəni və s. «anti-dempinq») klapanları iflic vəziyyətinə düşmüş olur ki, bu da ölkənin parçalanmış və xarici rəqiblərlə baş-başa buraxılmış bütün (istər iqtisadi və istərsə də siyasi, sosial, mədəni və s.) strukturlarının inhisarçı xarici qüvvələrlə rəqabətdən gec-tez iflasla çıxmasına, bir-birinin ardınca iflic vəziyyətinə düşüb onların filialına çevrilməsinə, ümumilikdə ölkənin hər sahədəki (nüfuz, xammal-satış, işçi qüvvəsi, intellekt-ideologiya və s.) bazarlarının bir-bir, ziddiyyətlərdən yararlana bilmiş həmin inhisarçı xarici qüvvələrin əlinə keçməsinə və s. səbəb olur (hazırkı postsosialist məkanında olduğu kimi);
  • Cəmiyyətlərin açıq tipə malik olması, ələlxüsus son illərdə nəhəng dövlətlərin «qloballaşma» adı ilə ortaya atdıqları oyun üçün əlahiddə əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, başlıca leytmotivi «dəyərlərin normal tədavülünə (istər lokal və istərsə də qlobal miqyasda) mane olan normativ baryerləri aradan qaldırmaq» kimi formulə edilə bilən bu oyundan əsas məqsəd, idxal-ixrac prosedurasının mexanizmini sadələşdirməkdən ibarətdir ki, bu da ilkin mərhələdə ixtiyari tərəfə mənfəət gətirdiyindən hamıya şirnikləndirici görünür. Lakin bütün problem, sonrakı mərhələlərdə inkişafın fərqli pilləsində dayanan fərqli tərəflərin bundan yararlana bilmək imkanının (texniki, iqtisadi, siyasi və s. imkanının) qeyri-bərabərliyinin perspektiv təhlükələrindən törəyir.

İstinadlar[redaktə]

  • “Diplomatik psixologiya”, Cabbar Məmmədov