Ağ Hun imperiyası

Ağ Hun İmperiyası, Böyük Hun İmperiyası'nun yıkılmasından sonra Batı Türkistan yörəsinə gelen Türklər tarafından kurulan dövlətdir.

Qaynaqlarda "Vu sun", "Eftalitler" olaraq geçen bu xalq, Türk tarixinde "Akhunlar, Ağ Hun " olaraq adlandırılır.

Ağ Hun İmperiyasının en böyük iki tayfası Uar və Hun tayfaları idi. Yönetime daha çok bu kabileler hakim oluyordu. Ak Hun Devleti İran üzerine baskılarını arttırmış ve 358 yılında Sasaniler ile bir anlaşma yapmışlardı. Sasanilerin başına Bahram Gor gelince Ak Hunlar tekrar saldırıya geçmiş ve onları çok ağır bir şekilde yenmişlerdi.

430'da Ak Hunların başına Aksuvar geçince de, İran'ın iç işlerine karışıldı. Aksuvar himayesine aldığı Firuz'u İran tahtına çıkardı. Firuz, bunun karşılığında Tirmiz ve Vasgirt bölgelerini Ak Hunlar'a verdi. Ancak bir olay sonunda Firuz, Ak Hunlar'a savaş ilanı verdi. Aksuvar ile Firuz'un orduları karşı karşıya geldi. Yapılan savaşta Aksuvar, Turan taktiğini uygulayarak Firuz'u pusuya düşürdü. Firuz, Aksuvar'ın önünde diz çöktü ve özür diledi. Firuz böylece ordusunu kurtarmıştı. Ama çok geçmeden yeniden Ak Hunlar'a savaş ilan etti. Bu savaşta Sasaniler, Aksuvar'ın kazdırdığı çukurlara saplandılar. Bu savaşta Firuz da ölmüştür. Böylece iki devlet arasında yeni bir anlaşma oldu.

Bundan sonra Hunlar Hindistan'a seferler düzenledi. Ama yeni kurulan Göytürk İmperiyası, Ak Hunları sıkıştırıyordu. Bir savaş sonunda Ak Hun Devleti parçalanmıştır.

Akhunlar, Hunların bir koludur. Eftalitler ya da Heftaliteler olarak da bilinen Akhunlar, 5-6. yüzyıllar arasında, Afganistan, Kuzey Hindistan, Harezm, Doğu İran ve Doğu Türkistan'da hüküm sürdüler. Hükümdarlarından Aksuvar'ın adı Bizans kaynaklarında Ephthalontos olarak geçer ve Eftalitler adı da buradan gelir. Orta Asya'daki Hun kavimlerinin en büyüğü olan Akhunlar, 5. yüzyılın başlarında Ceyhun Irmağı'nı geçerek komşuları Sasanilerin sınırlarına dayandılar. Savaşçı hükümdarları Hakan'ın yönetiminde Rey önlerine kadar ilerlediler, ama Sasani Hükümdarı V. Behram bu akınları durdurdu. Akhunların güçlü hükümdarı Aksuvar, 457'de Firuz'un Sasani tahtına geçmesini destekledi ve karşılığında Tirmiz ile Vasgirt'i aldı. Ama sonradan Firuz’la arası açıldı ve 485'teki savaşta Firuz’u öldürerek Merv ve Herat’ı da Akhun topraklarına kattı. Akhunlar bu tarihten sonra Sasanilerin içişlerinde de etkili oldular. 499'da I. Kubad’ı Sasani tahtına yeniden çıkardılar ve onu vergiye bağladılar. Akhunlar, 6. yüzyıla gelindiğinde topraklarını İran'dan Orta Asya'ya kadar genişletmişlerdi. Hindistan'ın da yarısını ellerinde tutuyorlardı. Ne var ki, doğudaki komşuları Cücenleri 546'da ortadan kaldıran Göktürkler Akhunların da durumunu sarstı. Göktürk Hakanı İstemi Kağan, Sasani Hükümdarı I. Hüsrev’le ittifak kurarak Akhun topraklarına girdi. Göktürkler ve Sasaniler, ele geçirdikleri Akhun topraklarını aralarında paylaştılar ve 562’de Akhun Devleti’ne son verdiler. Toharistan'da hüküm süren Akhun lideri Nizek Taran, 667'de Emevilere karşı ayaklandıysa da yeniden bir birlik kuramadı. Akhunlar, genel olarak göçebe bir yaşam sürüyorlardı. Buna karşın Gor, Huo ve Sakkala'yı başkent olarak da kullandılar. Akhunlar, Asya'nın ipek ticaretini ellerinde tuttukları sürece güçlerini korudular. Göktürklerin İpek Yolu'nun denetimini ellerine geçirmesiyle bu üstünlüklerini yitirdiler. Akhunların Toharca denen bir dil konuştukları sanılır.

Akhun devletinin günümüze yansıyan en önemli özelliği toplumsal yapısında uyguladıkları ve günümüz sosyalizmine benzeyen yapısıdır. Kadından gayri her şey ortak sözü onlardan günümüze kadar gelmiştir. Bazı teorisyenler tarihteki ilk sosyalist devlet olarak Akhunları (Eftalitleri) gösterir.

[redaktə] Egemenlik Alanı

Kuzey Hindistan'ın yarısı, Afganistan, Türkistan'ın bir bölümü (3.500.000 km2). Şəbəkə Hun İmperiyası, Böyük Hun İmperiyasının yıxılmasından sonra Qərb Türkistan yörəsinə gələn Türklər tərəfindən qurulan dövlətdir. Qaynaqlarda "Vu təqdim et", "Eftalitler" olaraq keçən bu xalq, Türk tarixinde "Akhunlar, Şəbəkə Hun " olaraq adlandırılar. Şəbəkə Hun İmperiyasının ən/en böyük iki tayfası Uar və Hun tayfaları idi. Rəhbərliyə daha çox bu qəbilələr hakim olurdu. Ax Hun Dövləti İran üzərinə nəşr/təzyiqlərini artırmış və 358 ilində Sasanilər ilə bir müqavilə bağlamışlar idi. Sasanilərin başına Bahram Gor gəlincə Ax Hunlar təkrar hücuma keçmiş və onları çox ağır bir şəkildə məğlub et/yeyilmişlər idi. 430da Ax Hunların başına Aksuvar keçincə də, İranın daxili işlərə qarışıldı. Aksuvar himayəsinə al/götürdüyü Firuzu İran taxtına çıxardı. Firuz, bunun qarşılığında Tirmiz və Vasgirt bölgələrini Ax Hunlara verdi. Ancaq bir hadisə sonunda Firuz, Ax Hunlara döyüş elanı verdi. Aksuvar ilə Firuzun orduları qarşı-qarşıya gəldi. Edilən döyüşdə Aksuvar, Turan taktikasını tətbiq edərək Firuzu pusquya saldı. Firuz, Aksuvarın qarşısında diz çökdü və üzr istədi. Firuz beləcə ordusunu qurtarmışdı. Amma çox keçmədən yenidən Ax Hunlara döyüş elan etdi. Bu döyüşdə Sasanilər, Aksuvarın qazdırdığı çuxurlara batdılar. Bu döyüşdə Firuz da ölmüşdür. Beləcə iki dövlət arasında yeni bir razılaşma oldu. Bundan sonra Hunlar Hindistana səfərlər təşkil etdi. Amma yeni qurulan Göytürk İmperiyası, Ax Hunları sıxışdırırdı. Bir döyüş sonunda Ax Hun Dövləti parçalanmışdır. Akhunlar, Hunların bir qoludur. Eftalitler ya da Heftaliteler olaraq da bilinən Akhunlar, 5-6. əsrlər arasında, Əfqanıstan, Şimal Hindistan, Harezm, Şərq İran və Şərq Türkistanda hökm sürdülər. Hökmdarlarından Aksuvarın adı Bizans qaynaqlarında Ephthalontos olaraq keçər və Eftalitler adı da buradan gəlir. Orta Asiyadakı Hun qövmlərinin ən böyüyü olan Akhunlar, 5. əsrin başlarında Ceyhun Çayını keçərək qonşuları Sasanilərin sərhədlərinə söykən/dözdülər. Döyüşçü hökmdarları Xaqanın rəhbərliyində Rəy önlərinə qədər irəlilədilər, amma Sasani Hökmdarı V. Behram bu axınları dayandırdı. Akhunların güclü hökmdarı Aksuvar, 457də Firuzun Sasani taxtına keçməsini dəstəklədi və qarşılığında Tirmiz ilə Vasgirti al/götürdü. Amma sonradan Firuzla arası açıldı və 485dəki döyüşdə Firuzu öldürərək Merv və Heratı da Akhun torpaqlarına qatdı. Akhunlar bu tarixdən sonra Sasanilərin içişlerinde də təsirli oldular. 499da I. Kubadı Sasani taxtına yenidən çıxardılar və onu vergiyə bağladılar. Akhunlar, 6. əsrə gəlindiyində torpaqlarını İrandan Orta Asiyaya qədər genişlətmişlər idi. Hindistanın da yarısını əllərində tuturdular. Nə var ki, şərqdəki qonşuları Cücənləri 546da ortadan qaldıran Göktürkler Akhunların da vəziyyətini sarsıtdı. Göktürk Xaqanı İstəyi Kağan, Sasani Hökmdarı I. Hüsrevlə ittifaq quraraq Akhun torpaqlarına girdi. Göktürkler və Sasanilər, ələ keçərdikləri Akhun torpaqlarını aralarında paylaşdılar və 562də Akhun Dövlətinə son verdilər. Toharistanda hökm sürən Akhun lideri Nizek Daran, 667də Əməvilərə qarşı qiyam qaldırdısa da yenidən bir-birlik qura bilmədi. Akhunlar, ümumiyyətlə köçəri bir həyat sürüyürdülər. Buna qarşı Gor, Huo və Sakkalanı paytaxt olaraq da istifadə etdilər. Akhunlar, Asiyanın ipək ticarətini əllərində tutduqları müddətcə güclərini qorudular. Göktürklerin İpək Yolunun yoxlamasını əllərinə keçirməsiylə bu üstünlüklərini itirdilər. Akhunların Toharca deyilən bir dil danışdıqları sanılar. Akhun dövlətinin günümüzə əks olunan ən əhəmiyyətli xüsusiyyəti ictimai quruluşunda tətbiq etdikləri və günümüz sosializminə bənzəyən quruluşudur. Qadından qeyri hər şey ortaq sözü onlardan günümüzə qədər gəlmişdir. Bəzi teorisyenler tarixdəki ilk sosialist dövlət olaraq Akhunları (Eftalitleri) göstərər.

[redaktə] Akhunların Türk ve Dünya tarixinə katkıları

Türk boylarının başka kavimler üzerinde ( Afgan ve Hindular) devlet kurabilme yeteneğini ilk göstermiş olan devlettir.
Türk devletleri arasında ilk mücadelelerin resmi olarak görüldüğü savaşları barındırır. (Göktürk – Akhun)
Bir Türk devletinin başka bir Türk devletini yıkma amacıyla, başka devletlerle anlaşma yapma özelliğini gösteren tarihi içerir. ( Sasani- Göktürk işbirliği sonucu A