Abşeron rayonu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Abşeron səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Abşeron rayonu haqqındadır. Yarımada üçün Abşeron yarımadası səhifəsinə baxın.
Abşeron rayonu
AzerbaijanAbseron.PNG
İqtisadi rayon Abşeron iqtisadi rayonu
Ərazi 1360[1] km²
Əhali 189.800 nəfər (2009[2]. nəfər
Əhali sıxlığı 139 nəfər/km²
Nəqliyyat vas. kodu 01
Telefon kodu 12
Poçt kodu (Mərkəzi PŞ) AZ 0100
Yaşayış məntəqələrinin sayı 9 qəsəbə, 6 kənd
İcra başçısı Zakir Fərəcov
İnternet saytı absheron-ih.gov.az

AbşeronAzərbaycan Respublikası ərazisində rayon. İnzibati mərkəzi Xırdalan şəhəridir.

Tarixi[redaktə]

Abşeron rayonu 4 yanvar 1963-cü ildə təşkil olunmuşdur. Abşeron rayonu ötən illər ərzində Bakı və Sumqayıt şəhərlərinin inzibati ərazilərindəki kolxoz və sovxozlara, quşçuluq sənayesinə, aqrar sahəyə xidmət edən idarə və müəssisələrə, kənd tikinti və meliorasiya təşkilatlarına, aqrar istiqamətli elmi-tədqiqat institut və laboratoriyalarına yüksək ixtisaslı rəhbərliyi təmin etmək məqsədilə yaranmışdı. O həmçinin hər iki sənaye mərkəzinin kənd təsərrüfatı məhsullarına ehtiyacının daha dolğun ödənilməsinə xidmət etmək vəzifəsini həyata keçirmişdir.

Tarixi abidələr[redaktə]

Rayon ərazisində mövcud qəsəbə və kəndlərdə hələ XIV – XVII əsrlərdə tarixi abidələr, məscid, ovdan və karxanalar mövcuddur. Belə ki, Abşeron rayonunda

Xırdalanda – Məşədi İmambaxış hamamı, 1904-cü ildə, Hacı Həsən ovdanı

Novxanıda – XVII əsrdə Şah Sultan Hüseyn məscidi. Bir çox ziyalıları yetirmişdir.

Masazırda – XV əsrdə "Xan bağı" türbəsi

Məmmədlidə – "Yanar dağ" – XVIII əsrdə ovdan – ağ məscid

Qobuda – 700 il əvvəl yaranmışdır, xalçaçılıq

Hökməlidə – XIX əsrdə Əlimurad hamamı və xalçaçılıq

Fatmayıda – XVII əsrdə Hacı Heybət məscidi, XIX əsrdə Məhəmməd Həsən hamamı, XIX əsrdə Əlibatti məscidi

Digahda – XVII əsrdə Cümə məscidi, tunc dövrünə aid Kurqan gölü mövcuddur.

Etimologiya[redaktə]

Sözün etimologiyası ilə müxtəlif fikirlər mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar "Abşeron" sözünün fars dilində – ab (su) və şoran (duzlu) sözündən əmələ gəldiyini bildirirlər. Mənası "Şor su" deməkdir. Bir çox alimlərin fikrincə isə "Abşeron" oğuz boylarından biri olan avşar və yaxud əfşar tayfa adı ilə bağlıdır. Bəzi mənbələrin məlumatına görə, Bakı şəhəri yaxınlığında, İrandan Dərbəndə gedən karvan yolunun üzərində əfşəran adlı yaşayış məntəqəsi olmuşdur. Orta əsrlərdə Xəzər dənizinin qərb sahilində, Pirallahı adasının qarşısında Əfşəran adlı şəhərin mövcudluğu haqqında məlumat verilmişdir. Türk-səlcuq tayfa birliyinə daxil olmuş və Azərbaycan xalqının etnogenezində iştirak etmiş əfşarlar Səfəvilər dövlətinin siyasi həyatında mühüm rol oynamışdır. Nadir şah Əfşarın dövründə bir müddət hakimiyyəti ələ ala bilmişdilər. Belə olan şəraitdə əfşarların adı Azərbaycan toponimiyasında öz əksini tapdığı güman edilir. Odur ki, Abşeron toponiminin "əfşar yaşayan yer" kimi izah olunması məntiqə daha çox uyğun gəlir.[3]

Coğrafi mövqeyi[redaktə]

Abşeron Xəzər dəniziniin qərb sahilində yerləşir.

Abşeron rayonu şimaldan Sumqayıt şəhəri ilə, şimali-qərbdən Xızı rayonu ilə, qərbdən Qobustan rayonu ilə, cənubi-qərbdən Hacıqabul rayonu ilə, şərqdən isə Bakı şəhəri ilə qonşudur.

Təbiəti[redaktə]

Abşeron yarımadasında bir çox qara tut sortları yetişir ki, bunlardan da ən keyfiyyətlisi xartut adlanır. Ağ tutdan olduğu kimi qara tutdan da azərbaycanlılar mürəbbə bişirirlər.

Yaşayış məntəqələri[redaktə]

Rayon ərazisində 1 şəhər (Xırdalan) 8 qəsəbə (Ceyranbatan, Saray, Mehdiabad, Digah, Qobu, Güzdək, Hökməli, Aşağı Güzdək) 6 kənd (Masazır, Fatmayı, Məmmədli, Goradil, PirəkəşkülNovxanı) vardır.

Əhalisi[redaktə]

Əhalisi 1 aprel 2006-cı il tarixinə əsasən 102,5 min nəfərdir. Rayonun ərazisində Ermənistan Respublikasından etnik təmizləmə nəticəsində 3327 nəfər qaçqın, işğal olunmuş rayonlardan olan 16872 nəfər məcburi köçkün müvəqqəti məskunlaşmışdır.

Görkəmli şəxsləri[redaktə]

Xırdalan şəhəri:
Saray qəsəbəsi:
Qobu qəsəbəsi:

Qəzənfər Xalıqov — Azərbaycanın xalq rəssamı.

Novxanı kəndi:
Fatmayı kəndi:
Masazır kəndi:
Digah qəsəbəsi:
Mehdiabad qəsəbəsi:
  • Ceyhun Musaoğlu — tanınmış jurnalist, "Media-Açarı" mükafatı laureatı.

İqtisadi xarakteristikası[redaktə]

Sovetlər birliyi dövründə Abşeron rayonu inkişaf etmiş sənaye-aqrar bölgə olmuşdur. Hazırda rayonda 148 ticarət və ictimai-iaşə xidməti, 22 sənaye istehsalı, yanacaqdoldurma, 27 aptek, 4 nəqliyyat və 21 kənd təsərrüfatı müəssisəsi mövcuddur.

Səhiyyə[redaktə]

Hazırda Abşeron rayonunda 20 səhiyyə müəssisəsi və şəhər sağlamlıq mərkəzi əhaliyə xidmət göstərir.

Abşeron rayon Tibb idarələrinin DİSLOKASİYASI

Səhiyyə idarələrinin adı Ünvanı və Telefonları

1.Mərkəzi Xəstəxana Xırdalan şəhər 28-ci məhəllə 324-66-93 (faks) 342-26-11 443-55-32 (ev) 050-376-57-57 (mob)

2.Saray qəsəbə Xəstəxanası Saray qəsəbə, Mikayıl Ələkbərov küç. 344-17-03 (iş) 050-568-55-27 (mob.)

3.Qobu qəsəbə Xəstəxanası Qobu qəsəbə, Aşur Həsənbalayev küç.46 345-73-23 (iş) 663-54-58 (mob.) İcra nümayəndəliyi 345-70-00

4.Xırdalan şəhər Poliklinikası Xırdalan şəhər, Məmmədəmin Rəsulzadə küç.12 342-24-96 (iş) 511-18-46 (ev) 330-00-46 (mob.)

5.Təcili və Təxirəsalınmaz Tibbi Yardım şöbəsi Xırdalan şəhər, Heydər Əliyev prospekti 185 342-28-11 (iş

6.Uşaq Poliklinikası Xırdalan şəhər, Məmmədəmin Rəsulzadə küç.12 342-24-07 (iş) 342-11-63 (iş) 462-69-22 (ev) 610-66-48 (mob.)

7.Ceyranbatan qəsəbə Həkim Ambulatoiyası Ceyranbatan qəsəbə, Nizami 3 344-42-72 (iş) 388-01-66 (mob.) İcra nümayəndəliyi 344-40-79

8.Digah qəsəbə Həkim Ambulatoriyası Digah qəsəbə, Səməd Vurğun küç 401-41-65 (ev) 340-85-03 (iş) 734-56-97 (mob.) İcra nümayəndəliyi 340-85-37 340-87-00

9.Mehdiabad qəsəbə Həkim Ambulatoriyası Mehdiabad qəsəbə, Əzizbəyov küç.10a 343-20-93 (iş) 343-53-85 (iş) 625-63-46 (mob.) İcra nümayəndəliyi 343-54-31

10.Hökməli qəsəbə Həkim ambulatoriyası Hökməli qəsəbə, Mirzağa Əliyev küç.11 347-67-20 (ev) 342-11-61 (iş) İcra nümayəndəliyi 442-11-60

11.Aşağı Güzdək qəsəbə Həkim Ambulatoriyası Aşağı Güzdək qəsəbə, T/Məmmədov küç.2 345-00-02 (iş) 492-15-46 (ev) 512-92-43 İcra nümayəndəliyi 345-96-00

12.Güzdək qəsəbə Həkim Ambulatoriyası Güzdək qəsəbə, Elman Heydərov küç. 345-43-02(iş) 702-51-14 (mob.) İcra nümayəndəliyi 443-94-00

13.Fatmayi kənd Həkim Ambulatoriyası Fatmayi kənd, Əliağa Ağayev küç. 340-00-22 (iş) 443-62-24 (ev) 765-30-53 (mob.)

14.Məhəmmədi kənd Həkim Ambulatoriyası Məhəmmədi kənd, Əlibayramov küç.31 340-40-11 (ev) 340-41-17 (iş) 335-90-24 (mob.) İcra nümayəndəliyi 443-81-16 443-80-00

15.Masazır kənd Həkim Ambulatoriyası Masazır kənd, Əliağa Vahid küç. 347-69-10 (iş) 424-36-66 (mob.) İcra nümayəndəliyi 442-95-00 Bələdiyyə 42-80-24

16.Novxanı kənd Həkim Ambulatoriyası Novxanı kənd, İlqar Abdullayev küç. 348-34-44 (iş) 412-26-17 (ev) 050-538-45-98 (mob.) İcra nümayəndəliyi 443-30-00

17.Pirəküşkül Feldşer Mama Məntəqəsi Pirəküşkül kənd, Xoşbəxt Məmmədov küç. 345-61-51 (ev) 345-60-56 (iş) 441-81-43 (mob.) İcra nümayəndəliyi Bələdiyyə 443-34-48 443-98-01

18.Qobustan Feldşer Mama Məntəqəsi Qobustan kənd, Cəfər Cabbarlı küç. 493-26-13 (iş) 410-73-15 (ev) 051-864-04-82 (mob.) İcra nümayəndəliyi 443-98-01

19.Görədil kənd Feldşer Mama Məntəqəsi Görədil kənd, İlqar Yusifov küç. 055 879-63-91 (mob) 340-61-97 (ev) İcra nümayəndəliyi 443-63-00

20.Güzdək Hərbi Hissə Feldşer Mama Məntəqəsi Güzdək qəsəbə 345-42-63 (ev) İcra nümayəndəliyi 345-44-00

Mədəniyyət və təhsil müəssisələri[redaktə]

Hal-hazırda Abşeron rayonunda qədim tarixi abidələrlə yanaşı müasir istirahət parkları, 2 muzey, 4 mədəniyyət evi əhaliyə xidmət göstərir.

Təhsil sahəsində 1 ali məktəb, 2 texniki peşə litseyi, 1 kollec, 36 ümumtəhsil məktəbləri, 22 uşaq bağçaları, "uşaq gənclər"i idman məktəbi fəaliyyət göstərir.

Maddi-mədəni irsi[redaktə]

Güzdək qəsəbəsi ərazisində XIX əsrə aid dörd ədəd "Dəvəlik" adlanan təsərrüfat tikilisi mövcuddur. Teymur Həmidova, Məlik və Məmməd Rzayevlərə məxsus həmin tikililər təsərrüfat məqsədilə istifadə olunmasa da qorunub saxlanılır.

XIX əsrdə Görədildə həmin kəndin sakini Hacı Qurbanın tikdirdiyi Əbdürrəhman məscidi, Digahlı Mir Qohum ağanın tikdirdiyi məscid, XVIII əsrdə Xırdalan kənd icması tərəfindən tikilmiş məscid, Məmmədlidə XVIII əsrdə Qaradağlılar nəsli tərəfindən inşa edilmiş məscid, XIX əsrdə Məmmədli kəndində Şahsevənlər tərəfindən tikilmiş məscid, Novxanıda XIX əsrdə Hacı Səfəralının ibadət və dini tədris məqsədilə tikilmiş məscid-mədrəsə, həmin kənddə XVII əsrdə Şahsultan Hüseyn adlı şəxs tərəfindən tikilmiş məscid, Fatmayıda XIX əsrdə tikilərək kənd ağsaqqalı Əlbattinin adı verilmiş məscid, XVII əsrdə tikilmiş Hacı Heybət məscidi, XVIII əsrdə tikilmiş Salam məscidi, Saray kəndindəki XIX əsrə aid Hacı Bədəl məscidi mövcuddur ki, bunların da əksəriyyəti son onillikdə bərpa olunaraq dini mərasimlərin keçirilməsinə xidmət edir.

Rayon ərazisində orta əsrlər üçün mədəni həyat tərzinin göstəricisi olan ictimai hamamların bir neçəsi qorunub saxlanılmışdır. O cümlədən, XIX əsrdə Qobuda Hacı Kazım tərəfindən, Xırdalanda Məşədi İmam Baxış tərəfindən inşa edilmiş hamamların tikililəri qalmaqdadır.

Qədim Abşeron kəndlərində su ilə təminatda çox mühüm rol oynamış övdanlar Güzdək və Xırdalan yaşayış məntəqələrinin ərazisində indiyədək qalmaqdadır.

Rayonun ərazisində digər tarixi abidələr, o cümlədən, Fatmayıda, Digahda, Masazırda, Hökməlidə və Sarayda XIII-XVIII əsrlərə aid türbələrin və s. qalıqları mövcuddur.

Yerli media[redaktə]

Abşeron rayonunda işıq üzü görən yeganə kütləvi informasiya vasitəsi "Abşeron" qəzetidir.

İstinadlar[redaktə]

  1. Azərbaycan Dövlət Statistika Komitəsi: Abşeron rayonu
  2. http://www.azstat.org/statinfo/demoqraphic/az/2_1.shtml
  3. Azərbaycan toponimlərinin ensklopedik lüğəti, II cilddə. Bakı-2007. I cild, səh.10.

Xarici keçidlər[redaktə]

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: ابشئرون