Amasya sülh müqaviləsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Amasya sülh müqaviləsi — Səfəvi dövləti ilə Osmanlı imperatorluğu arasında sülh müqaviləsi.

29 mart 1555-ci ildə bağlanıb. Müqavilə iki dövlət arasında Çaldıran döyüşü (1514) ilə başlayan uzunmüddətli müharibələrin birinci hissəsini yekunlaşdırıb.

Tarixi[redaktə]

Azərbaycanı işğal etmək cəhdlərinin nəticə vermədiyinə əmin olduqdan sonra Sultan Süleyman Səfəvilərlə sülh danışıqlarına başlamağa razı oldu. O, hələ Naxçıvandan geri qayıdarkən bu barədə baş vəzir Məhəmməd paşaya müvafiq göstərişlər verdi. Məhəmməd paşa isə sərhədyanı qızılbaş əmirlərinə məktub göndərərək şahdan Sinan bəyi azad etməyi və danışıqlar aparmaq üçün onunla öz nümayəndəsini göndərməyi xahiş etdi. Sinan bəy həbsxanadan azad edildi və onunla birlikdə Qacar tayfasının aösaqqallarından biri – Şahqulu bəy[1] də yola düşdü. Şahqulu bəy qayıtdıqdan sonra, sultan Amasyada olarkən özünü ona çatdırmış[2] “Qaradağ sufilərinin” ağsaqqallarından biri – eşikağası Fərruxzad bəy, Səfəvi elçisi kimi sultanın yanına göndərildi. Burada aparılmış danışıqlar nəticəsində “Amasya sülhü” adı altında məşhur olan sülh müqaviləsi bağlandı. Farsdilli mənbələrdə bu sülhün dəqiq tarixi verilmir. Məsələn, Həsən bəy Rumluda Fərruxzad bəyin elçiliyi barədə məlumat hicri 961 (1554)-ci ilə aid edilir. Qəffarinin və Əli Zeynalabdinin salnamələri haqqında da eyni sözləri demək olar[3]. Bu hadisənin dəqiq tarixini göstərən türk mənbələrinə görə, Amasyada sülh hicri 962-ci il rəcəbin 8-də (1555-ci il mayın 29-da ) bağlanmışdır[4]. Hammer bunu Osmanlı Türkiyəsi ilə Səfəvilər dövləti arasında bağlanmış ilk rəsmi sülh müqaviləsi adlandırır[5]. 1555-ci ilin sülh müqaviləsinə görə, Qərbi Gürcüstan vilayətləri (İmeretiya, Menqreliya, Quriya) Osmanlı Türkiyəsinin təsir dairəsinə keçirdi. Şərqi Gürcüstan vilayətləri (Mesxiya, Kartliya, Kaxetiya) isə Səfəvilər dövlətinin hakimiyyəti altına düşürdü[6]. Oqtay Əfəndiyev özünün Azərbaycan Səfəvilər dövləti kitabında yazır ki, Türkiyə tarixçisi İsmayıl Haqqı Uzunçarşılının belə bir iddiası heç nə ilə əsaslandırılmır ki, guya bu sülhə görə Azərbaycan (Təbriz də daxil olmaqla) Osmanlı Türkiyəsinin hökmranlığı altına düşmüşdür[7]

Mənbə[redaktə]

  • Oqtay Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər dövləti. Bakı, ”Şərq-Qərb”, 2007. səh. 104-105 ISBN 978-9952-34-101-0 [1]
  • Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII-XVIII əsrlər). Bakı. "Elm". 2007. səh. 188 ISBN 978-9952-448-39-9 [2]

İstinadlar[redaktə]

  1. Əhsən ət-təvarix, səh.379; Tarix-i cahan-ara, səh. 302
  2. Əhsən ət-təvarix, səh. 384
  3. Tarix-i calıan-ara, səh.302; Təkmilat əl-əxbar. vər. 273a; İskəndər bəy Münşi onun tarixini xronoqram ilə verir (yəni 1+30+90+30+8+600+10+200), hicri 969 (1561 — 1562)—cu ilə aid edir ki, bu da həqiqətə uyğun deyildir (Tarix-i aləm aray-i Abbasi, səh. 79)
  4. J.Hammer. Histoirc de L’Empire Ottomane, t. VI, p. 70
  5. Mənbələrdə Çaldıran vuruşmasından sonra I Şah İsmayılla Sultan Səlim arasında barışığa dair hər hansı məlumata təsadüf edilmir. Buna baxmayaraq, bəzi əsərlərdə guya 1515-ci ildə onların arasında sülh əldə edildiyi barədə yoxlanmamış və əsaslandırılmamış fikir özünə yer tapmışdır. Bax: Л.Крымский. История Турции. Киев, 1923 (ukrayna dilində), стр.125: И.П.Петрушoвский. Азербайджан н XVI-XVI1 вв.. етр. 241
  6. Tarix-i aləm aray-i Abbasi, səh. 87
  7. İ.H.Uzunçarşılı. Osmanlı tarihi, II cilt, İstanbulun fethinden Kanuni Sultan Süleymanın ölümüne kadar. Ankara, 1949. s. 349-356.

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]