Amasya sülh müqaviləsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Amasya sülh müqaviləsi — Səfəvi dövləti ilə Osmanlı imperatorluğu arasında sülh müqaviləsi.

29 mart 1555-ci ildə bağlanıb. Müqavilə iki dövlət arasında Çaldıran döyüşü (1514) ilə başlayan uzunmüddətli müharibələrin birinci hissəsini yekunlaşdırıb.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

Osmanlı dövləti ilə Səfəvilər dövləti arasında olan müharibə nəticə vermədikdən sonra Osmanlı sultanı Sultan Süleyman Səfəvilərlə sülh danışıqlarına başlamağa razı oldu. O, hələ Naxçıvandan geri qayıdarkən bu barədə baş vəziri Məhəmməd paşaya müvafiq göstərişlər vermişdi. Məhəmməd paşa isə sərhədyanı qızılbaş əmirlərinə məktub göndərərək Səfəvilər dövlətinin başçısı I Şah Təhmasibdən Sinan bəyi azad etməyi və danışıqlar aparmaq üçün onunla öz nümayəndəsini göndərməyi xahiş etdi. Sinan bəy həbsxanadan azad edildi və onunla birlikdə Qacar tayfasının ağsaqqallarından biri Şahqulu bəy[1][2] də yola düşdü. Şahqulu bəy qayıtdıqdan sonra, Sultan Süleyman Amasyada olarkən özünü ona çatdırmış[3] “Qaradağ sufilərinin” ağsaqqallarından biri – Səfəvilər dövlətinin eşikağası Fərruxzad bəy, Səfəvi elçisi kimi Osmanlı sultanının yanına göndərildi. Burada aparılmış danışıqlar nəticəsində “Amasya sülhü” adı altında məşhur olan sülh müqaviləsi bağlandı. Farsdilli mənbələrdə bu sülhün dəqiq tarixi verilmir. Həsən bəy Rumlunun Əhsən ət-Təvarix əsərində, QəffarininƏli Zeynalabdinin salnamələrində Fərruxzad bəyin elçiliyi barədə məlumat hicri-qəməri təqvimi ilə 961-ci ilə aid edilir.[4][5] İskəndər bəy Münşi onun tarixini xronoqram ilə verir (yəni 1+30+90+30+8+600+10+200), bu da hicri 969 —cu ilə aid edir.[6]. Bu hadisənin dəqiq tarixini göstərən türk mənbələrinə görə, Amasyada sülh hicri 962-ci il rəcəbin 8-də (1555-ci il mayın 29-da) bağlanmışdır[7]. Hammer bunu Osmanlı dövləti ilə Səfəvilər dövləti arasında bağlanmış ilk rəsmi sülh müqaviləsi adlandırır[8].

1555-ci ilin sülh müqaviləsinə görə, Qərbi Gürcüstan vilayətləri (İmeretiya, Menqreliya, Quriya) Osmanlı dövlətinin təsir dairəsinə, Şərqi Gürcüstan vilayətləri (Mesxiya, Kartliya, Kaxetiya) isə Səfəvilər dövlətinin hakimiyyəti altına düşürdü.[9] Oqtay Əfəndiyev özünün Azərbaycan Səfəvilər dövləti kitabında yazır ki, Türk tarixçi İsmayıl Haqqı Uzunçarşılının belə bir iddiası heç nə ilə əsaslandırılmır ki, guya bu sülhə görə Azərbaycan (Təbriz də daxil olmaqla) Osmanlı dövlətinin hökmranlığı altına düşmüşdür[10]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Oqtay Əfəndiyev. Azərbaycan Səfəvilər dövləti. Bakı, ”Şərq-Qərb”, 2007. səh. 104-105 ISBN 978-9952-34-101-0 [1]
  • Azərbaycan tarixi. Yeddi cilddə. III cild (XIII-XVIII əsrlər). Bakı. "Elm". 2007. səh. 188 ISBN 978-9952-448-39-9 [2]

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Əhsən ət-təvarix, səh.379
  2. Tarix-i cahan-ara, səh. 302
  3. Əhsən ət-təvarix, səh. 384
  4. Tarix-i cahan-ara, səh.302
  5. Təkmilat əl-əxbar. vər. 273a
  6. Tarix-i aləm aray-i Abbasi, səh. 79
  7. J.Hammer. Histoirc de L’Empire Ottomane, c. VI, səh. 70
  8. Mənbələrdə Çaldıran vuruşmasından sonra I Şah İsmayılla Sultan Səlim arasında barışığa dair hər hansı məlumata təsadüf edilmir. Buna baxmayaraq, bəzi əsərlərdə guya 1515-ci ildə onların arasında sülh əldə edildiyi barədə yoxlanmamış və əsaslandırılmamış fikir özünə yer tapmışdır. Bax: Л.Крымский. История Турции. Киев, 1923, стр.125: И.П.Петрушoвский. Азербайджан н XVI-XVI1 вв.. етр. 241
  9. Tarix-i aləm aray-i Abbasi, səh. 87
  10. İ.H.Uzunçarşılı. Osmanlı tarihi, II cilt, İstanbulun fethinden Kanuni Sultan Süleymanın ölümüne kadar. Ankara, 1949. s. 349-356.

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]