Atəşgah

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Suraxanı atəşgahı
Ateshgah Fire Temple.jpg
Məlumatlar
Ölkə Azərbaycan
Bölgə Abşeron
Kənd Suraxanı
Din Zərdüştilik
Memarlıq quruluşu Atəşgah


Atəşgah — qədim mənbələrdə Azərbaycan, xüsusilə də Bakı bölgəsi əbə­di od­la­rın yandı­ğı yer ki­mi qeyd edi­lib.

Od məbədi olan "Atəşgah" Bakının 30 kilometrliyində, Abşeron yarımadasının Suraxanı qəsəbəsinin cənub-şərq hissəsində yerləşir. "Atəşgah" XVII-XVIII əsrlərdə təbii qazın çıxdığı əbədi sönməz alovların yerində inşa edilmiş od məbədidir. Məbədin ən erkən tikilişi olan tövlə eramızın 1713-cü ilinə aiddir, mərkəzi məbəd-səcdəgahı isə 1810-cu ildə tacir Kançanaqaranın vəsaiti ilə tikilmişdir.[1]

Tarixi[redaktə]

Atəşgahdan bir görüntü

K.P.Patkanov[2], S.T.Yeremyan[3] və S. Aşurbəyli [4] belə hesab edirlər ki, Moisey Kalankatlının “Alban ölkəsnin tarixi” əsərində adı çəkilən [5] “Atli Bağavan” - Atşi-Bağavan - Atəşi-Bağavan adının təhrif olunması nəticəsində meydana gəlmişdir. Həmin toponimi sonralar, VIII əsrdə Gevond Atşi-Baquan [6] şəklində xatırlamışdır.

Atəşi-Bağavan toponimi Bağavanın odu, allah şəhərinin odu demək olub, Bakının ərazisi ilə lokallaşdırılır. Gürcü salnaməsində Bakının "VII əsr erməni coğrafıyası”nda qeyd edilmiş qədim adı - Bağavan qorunub saxlanmışdır ki, bu da hər iki adı eyniləşdirməyə imkan verir. [7] Məlumdur ki, Bakı bölgəsi hələ erkən orta əsr mənbələrində sönməyən odların yandığı yer kimi xatırlanır. Bu barədə ilk məlumata V əsr Bizans müəllifi Panili Priskdə rast gəlinir. Skifiyadan Midiyayadək yolu sonralar "ittifaq bağlamaq üçün Romaya gəlmiş" hun başçılarının dilindən təsvir edən Panili Prisk nəql edir ki, farslar tərəfındən təqib olunan hun qoşunları ölkəni qarət edərək Midiyadan Skifiyaya "... sualtı qayalarından alov qalxan... (ex Petra maritim tlamma ardet)" başqa yolla qayıtdılar. [8]

N.Xanıkovun fikrincə, bu məlumat "şəksiz, əbədi Bakı odlarına aiddir". [9] Abşeron yarımadasında Pirallahı adasında, Suraxanı kəndində, Bakı buxtasında, Qız qalası yaxınlığında sahildə, Şubanı dağında yanar qazların yer səthinə çıxmasını orta əsr müəllifləri qeyd etmişlər. Neft və yanar qaz mənbələri ilə zəngin olan Abşeron da Paytakaran əyalətinə daxil idi. Ehtimal ki, Atəş-i Bağavan adı qədim zamanlarda Bakı həndəvərində, yaxud Abşeronda mövcud ola bilən qədim atəşpərəstlik məbədləri ilə bağlıdır. Təsadüfi deyildir ki, Baki əhalisi arasında indiyədək belə bir rəvayət dolaşır ki, İçəri şəhərdəki Cümə məscidi qədim atəşpərəstlik məbədinin yerində tikilmişdir. 1873- cü ildə Bakıda Cümə məscidini görmüş səyyahların təsvirinə görə məscidin ortasında üstləri örtülməmiş dörd tağ ucalırdı. Bu tağlar məsciddən qədim olub, müsəlmanların məscidə çevirdikləri qədim atəşpərəstlik məbədinin qalıqları idi. [10]

Gətirilən toponomik məlumatlar və yazılı mənbələr, ehtimal ki, Cənubi Qafqazda Zərdüştlüyün mərkəzi olan Abşeron bölgəsində və Bakıda ta qədimdən oda sitayişin mövcud olduğunu göstərir. IX əsrdən etibarən və sonralar ərəb, fars və türk mənbələri Bakıdan atəşpərəstlərin yaşadığı əbədi odlar şəhəri kimi bəhs etmişlər. 862-ci ildə Xilafətin uyğur xaqanı Bögü xanın yanına göndərdiyi səfır yolüstü Bakıda olmuş və xaqana Bakı haqqında əbədi odlar diyarı kimi danışmışdır. [11]

"VII əsr erməni coğrafiyası"nda Paytakaran əyalətində Yeotnporakian - Bagink toponiminin adı çəkilir. [12] [13]44 Yeotnporakian - Bagink qədim erməni dilində "yeddi oyuqlu məbəd" deməkdir. Bu toponimin adı, görünür, atəşpərəstlərin ibadətgahı, yaxud Abşeronda məşhur yanar qazların çıxması ilə bağlıdır.[14] Burada söhbət zərdüştlüyün sitayiş abidəsindən kənd adına çevrilmiş atəşpərəstlik məbədindən gedir. [15] Abşerondakı Suraxanı kəndində bir çox yerdə yanar qaz üzə çıxırdı. Bu barədə orta əsr mənbələrində məlumat verilir. 1863-cü ildə səyyah Kempfer Suraxanı odlarının təsvirini vermiş, bu yeri "yanan çöl" adlandırmışdır. Kempfer xəbər verir: "...qədim fars tayfası nəslindən olan iki nəfər, gəlmə atəşpərəst hindlilər tikdikləri divarın ətrafında hərəkətsiz halda oturaraq, əbədi tanrıya dua oxuyur, yerdən çıxan alova baxaraq ona səcdə edirdilər". O, sonra yazır: "...əvvəllər buradan beş yüz metr kənarda aralarında bir vaxtlar bu alovun yandığı yan-yana yeddi oyuq görünürdü. Həmin alov sönəndən sonra od mənim təsvir etdiyim yerdən üzə çıxmışdır"[16]

Kempferin təsvirinə əsasən həmin yerdə XVII əsrin sonunadək və XVIII əsrdə Suraxanıda ibadətgahdan və hind atəşpərəstlərinin hücrələrindən ibarət Atəşgah tikilməsindən (həmin atəşgah dövrümüzədək gəlib çatmışdır) xeyli əvvəl atəşpərəstlərin "Yeddi oyuqlu ibadətgahı"olmuşdur. Yeotnporakian - Bagink -yeddi oyuqlu məbəd adı altında Kempferin yeddi sönmüş oyuq kimi təsvir etdiyi od məbədinin gizləndiyi də ehtimal edilə bilər. Bunu Suraxanı adı da təsdiq edir.[17]

Suraxanı adı tat, (İran) leksikasına mənsubdur. Məlumdur ki Suraxanıda qədimdən irandilli tatlar məskunlaşmışlar. Suraxanı toponimi iki komponentdən ibarətdir: surax - fars və tat dillərində çala, çuxur, oyuq, deşik, xanı isə mənbə, qaynaq, çeşmə, fəvvarə deməkdir. S. Aşurbəyli yazır ki, “Suraxanı oyuqdan, deşikdən qaynayıb daşan, fəvvarə vuran deməkdir. Əl-Məsudi Suraxanıdan od püskürən mənbə kimi bəhs etmişdir. Bütün bunlar bizə onu Yeotnporakian -Baginklə yeddi oyuqlu ibadətgahla eyniləşdirməyə imkan verir.” [18]

Atəşgah – zərdüştlərin ibadətgahı[redaktə]

Bi­zans dip­lo­ma­tı Prisk ya­zır­dı:

"Mi­di­ya­ya bas­qın edən hun­lar ge­ri qa­yı­dar­kən baş­qa yol­la döndülər və də­niz­də­ki qa­ya­dan yük­sə­lən alo­vun ya­nın­dan ötə­rək və­tən­lə­ri­nə qa­yıt­dı­lar".

Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan əhalisinin əksəriyyəti atəşpərəstlik, yəni Zərdüşt dininə sitayiş edirdi. Hətta qədim Azərbaycan dövləti olan Atropatenanın dövlət dini Zərdüşt dini olub. Bu baxımdan a­təş­pə­rəst­lə­rin qə­dim abi­də­lə­rin­dən bi­ri Azər­bay­can­da yer­lə­şir. Atəş­gah adlanan bu ta­ri­xi abi­də Su­ra­xa­nı­da­dır. Bu­ra öz odu-alo­vu ilə atəş­pə­rəst­lə­rin ən mü­qəd­dəs ziarətga­hı hesab edilirdi. On­lar dünyanın ən müx­tə­lif öl­kə­lərin­dən oca­ğa zi­ya­rə­tə gə­lir­dilər. Məbədin ka­hin­lə­ri mü­qəd­dəs alo­vu gün ər­zin­də tez-­tez yox­la­yıb onu sön­mə­yə qoy­mur­du­lar. Bu ənənə ərəb is­ti­la­sı­na qə­dər da­vam et­di­. Ə­rəb­lə­rin Azər­bay­ca­nı is­ti­la­sın­dan, əha­li­nin is­la­mı qə­bul etmə­sin­dən son­ra zər­düşt­lə­rin iba­dət­ga­hı unu­dul­du. Zər­düşt di­nin­dən dön­mək is­tə­mə­yən­lər isə təqib edil­di­yin­dən öl­kə­ni tərk et­di­lər. Nə­ti­cə­də iba­dət­gah ba­xım­sız­lıq­dan uçub da­ğıl­dı.

Hindlilər tərəfindən atəşgahın yenidən ziyarətgaha çevrilməsi[redaktə]

Suraxanıda oda sitayiş XV əsrdən sonra Hindistanla iqtisadi və mədəni əlaqələrin inkişafı ilə əlaqədar yenidən başlamışdır. Hindistanla hələ qədimlərdən əlaqələr mövcud olmuşdur. Bunu Azərbaycanın bir sıra rayonlarında və Abşeronda "kauri" balıqqulağının tapılması da göstərə bilər. Bu balıqqulağı Xəzər faunasına mənsub deyil. Hind okeanında və digər ölkələrdə təsadüf edilən həmin balıqqulağından qədim dövrlərdə mübadilə vasitəsi, pul-sikkə kimi istifadə olunurdu. Mingəçevirdə və Azərbaycanın digər yerlərində Tunc dövrünə və erkən orta əsrlərə aid çoxlu kauri tapılması Azərbaycanın Hindistanla, ehtimal ki, Iran vasitəsilə ticarət əlaqələrinin mövcudluğuna dəlalət edir. Hindistanla iqtisadi və mədəni əlaqələr orta əsrlərdə xüsusilə güclənmişdi. Rusiyadan Çinə qədər bütün torpaqların monqol hakimiyyəti altında birləşdiyi XIII əsrdən etibarən beynəlxalq ticarət üçün şərait yaranması ilə bağlı olaraq Azərbaycanın uzaq ölkələr – HindistanÇinlə əlaqələri xeyli genişləndi. XV ərdə Bakıda, Şamaxıda, Təbrizdə və Azərbaycanın digər şəhərlərində hind tacilərinin koloniyaları mövcud olmuşdur. Bu şəhərdə onların öz karvansaraları var idi. Köhnə Bakı qalasında (İçəri şəhərdə) XV əsrə aid Multanı hind karvansarası bu günədək qalmışdır. Başlıca olaraq, Şirvanda, Şamaxıda, Ərəşdə və digər yerlərdə istehsal olunan xam ipək alan hind tacirləri Azərbaycanda XV əsrdə və sonralar ticarət etmişlər. Mənbələrdə XVIII əsrdə Hindistandan Bakı yaxınlığındakı Suraxanıya əbədi oda sitayiş üçün hind zəvvarlarının gəldiyi qeyd edilir. XVIII əsrdə varlı hind tacirləri Suraxanıda nadir abidə-od məbədi və hindli zəvvarlar üçün hücrələr tikdirdilər. Atəşgahda yaşayan guşənişin oda səcdə edir, tərki-dünya (asket) həyat tərzi sürərək, ruhlarını xilas və bədənini tələf etməyə çalışırdılar. Atəşgahdakı kitabənin oxunması Suraxanı atəşpərəstlərin hind mənşəli olmasını, eləcə də, hücrələrdən, karvansaradan və ibadətgahdan ibarət olan Atəşgahın ən yüksək tərəqqiyə çatdığı XVIII əsr ərzində müxtəlif vaxtlarda tikildiyini dəqiq müəyyənləşdirir. Hücrələr XVIII əsrin sonlarında ümumi hasara alınmışdır. Məbəd bu günədək həmin şəkildə qalmışdır. Şardenin məlumatına görə, XVIII əsrin 60-cı illərində Suraxanı od məbədinə həm gəbr-pars, həm də hindli atəşpərəstlər gəlirdilər. Atəşgahın 8 saylı hücrəsindəki farsca tərtib olunmuş kitabə 1745-ci ildə burada iranlı zərdüştlərin od məbədi olduğunu göstərir. 1950-ci ildə hind alimi C.M.Unvala Atəşgahdakı 16 kitabənin, o cümlədən farsca kitabənin, özünün təklif etdiyi müxtəsər oxunuşu ilə, fotoşəkilini dərc etdirmişdir. 1963-cü ildə M.S.Nemətova həmin kitabənin oxunuşunu və tərcüməsini dərc etdirərək, mənzum mətnin mənasını başa düşmədən bəzi sözlərin (onların bəziləri – badek, sad, zu, sənaməd düzgün oxunmamışdı) tərcüməsini vermişdir. Farsca kitabənin təqdim etdiyimiz oxunuşunda və tərcüməsində biz kitabənin ümumi məzmununa istinad etmiş və formasını nəzərə almışıq:

  • 1.Atəşpərəstlər çılpaq dağlar kimi cərgəyə düzülmüşlər.
  • 2.İsfahanlı Badek (Badükubə, yəni, Bakı) şəhərinə çatdı.
  • 3.O dedi: qoy, mehmannavaz məbədə yeni il uğurlu gəlsin.
  • 4.(onun) mənzili (yatağı) səki oldu. Qız bürcü (şəmsi İran ilinin altıncı ayına uyğun gələn zodiak işarəsi), 1158-ci il (eramızın 1745-ci ilinə müvafiqdir).

Kitabə üçüncü şəxsin adındandır. Birinci misrada – "Atəşpərəstlər çılpaq dağ kimi cərgəyə düzülmüşlər" – kitabə müəllifinin məbəddə gördüyü cərgəyə düzülmüş lüt hindlilərin onda oyatdığı ilk təəssüratı verilmişdir. İkinci misrada müəllif özü haqqında danışır. İranın İsfahan şəhərindən gəldiyini və Badek şəhərinə çatdığını bildirir. Məlumdur ki, XVIII əsr Şərq mənbələrində Bakının adı Badükubə kimi yazılırdı. Şerin qafiyəsini saxlamaq üçün Badükubə sözü ixtisar şəklində – Badek kimi yazılmışdır. İranlı zərdüşt Bakıya, yəni Suraxanıya yeni ildən sonra gəlmişdir. Bu, kitabənin qonaqcıl məbədə xeyir-dua verilən üçüncü misrasından aydın olur. Dördüncü misradakı "rəf" sözündə yer çatmadığından nöqtə "f" hərfindən bir qədər sağda qoyulmuşdur və buna görə də əvvəlki müəlliflər tərəfindən heç bir mənası olmayan "zu" kimi yanlış oxunmuşdur. Dördüncü ibarə – "(onun) mənzili (yatağı) səki oldu" – hücrələrində çarpayı əvəzinə daş səkilər olan zəvvarların məişət şəraitini dəqiq göstərir. Sonrakı "snabəl" sözü Qız bürcünü, yə'ni şəmsi İran ilinin altıncı ayına müvafiq gələn zodiak işarəsini bildirir və aşkara eramızın 1745-ci ilinə uyğun gələn 1158-ci ildə həkk olunmuşdur. Bu kitabə göstərir ki, zərdüşti gələr öz ibadətgahlarını unutmamış və həmin ibadətgah artıq bir neçə əsrdən bəri hindlilərin od məbədinə çevrilsə də, əsrlər boyu onu ziyarət etmişlər. Suraxanı Atəşgahının beş kitabəsi V.M.Sısoyev tərəfindən Hindistana göndərilmiş və orada oxunmuşdur. Həmin kitabələr ingilis dilindən rus dilinə tərcümə olunaraq 1946-cı ildə dərc edimişdir. İngiltərə səyyahı Cekson Atəşgahda 18 kitabəni qeyd etmişdir. Onlardan on beşi ithafdır. İlk kitabə 1713-cü ilə, sonuncu 1827-ci ilə aiddir. Kitabələrdə hücrələrə yardım göstərmiş şəxslərin adları xatırlanır. Onlar sanskrit sözləri qarışmış hind dilindədir. Kitabələrin bəziləri qurmukhi, bəziləri isə naqari şrifti ilə yazılmıdır. Atəşgahda yaşayan hindlilərin çoxu Hindistanın şimalından -Lahordan, Tenessirimadan, Kaçbudidən, Multandan və i.a. gəlmişdilər və hind dilində danışrdılar. Həmvətənlərinin – hind tacirlərinin, xüsusilə Salyan balıq vətəqələrini icarəyə götürmüş Sobr Maqundacın pul yardımından istifadə edən hindlilər günlərini rahatcasına müqəddəs odu sakit-sakit seyr etməklə keçirirdilər. İbadət üçün isə brəhmən var idi. 1860-cı ildə akademik B.Dorn Atəşgahda olmuşdur. Bu zaman məbəddə beş hindli var idi. Yerli Bakı sakinlərindən biri B.Dorna məlumat vermişdir ki, hindlilər dörd təriqətə bölünmüşdülər: birinci təriqətin ardįcılları ölülərini odda yandırırdılar(atəşilər), ikincilər onların külünü küləyə sovururdular (badilər), üçüncülər külü suya axıdırdılar (abilər), dördüncülər meyitləri torpağa basdırırdılar (xakilər). 1880-cı ildə Atəşgahda tək qalmış sonuncu hindli Hindistana gedir.

Yazıçılar Atəşgah haqqında[redaktə]

Atəşgah səy­yah­la­rın, ya­zı­çı­la­rın, rəs­sam­la­rın, alim­lə­rin nə­zər-­diq­qə­ti­ni xü­su­si­lə cəlb edir­di. Mö­cü­zə­ni gör­mək üçün atəş­ga­ha Men­de­le­yev, Ve­reş­şa­qin, Dü­ma a­ta və bir çox səy­yah­lar gə­lib.

­Xü­su­si­lə Dü­ma­ a­ta gör­dük­lə­rin­dən çox hey­rət­lə­nib. O, "Qaf­qaz sə­fə­ri" ad­lı əsə­rin­də Su­ra­xa­nı­da­kı Atəş­ga­hı çox gö­zəl təs­vir edib. Dü­ma a­ta ya­zır­dı: "Ba­kı­dan atəş­pərst­lə­rin mü­qəd­dəs mə­bə­di Atəş­ga­ha ge­dən­də yo­lun ya­rı­dan ço­xu də­niz qı­ra­ğı ilə uza­nır­dı. Mən­zil ba­şı­na çat­ma­ğı­mız iki saat çək­di. Tə­pə­li­yə qalx­dıq­da qar­şı­da tə­səv­vü­rə gəl­mə­yən qə­ri­bə bir mən­zə­rə açıl­dı. Atəş­gah dövrəsin­də­ki bi­na­lar, tüs­tü və alov so­vu­ran yüz­lər­lə iri­li-­xır­da­lı ağac­lar ovuc içi ki­mi görünür­dü. Kü­lək əs­dik­cə alov zo­laq­la­rı, dil­lə­ri san­ki qə­ri­bə rəqs­lər edir, gah bu­laq ki­mi qayna­yır, gah dal­ğa tək yan-­yö­rə­yə hü­cum edib şa­hə qal­xır, gah da göz­lə­nil­mə­dən uca­lır­dı. Elə bir tə­səv­vür oya­dır­dı ki, kü­lək alov­la oy­na­yır, on­lar bir-­bi­ri­nə sa­rı­lır, son­ra bir-­bi­ri­lə əlbəya­xa olur­lar. Kü­lək nə qə­dər cəhd edir­di­sə, odu, alo­vu sön­dü­rə bil­mir­di".

Gündo­ğan tə­rəf­də­ki qa­pı­dan (A­təş­ga­hın bir qa­pı­sı var) içə­ri gir­dik­də ya­zı­çı­nın diq­qə­ti­ni dördbucaq­lı ti­ki­li-­səc­də­gah cəlb edir. Bu gün də hə­min abi­də ye­rin­də­dir. Üs­tü güm­bəz­lə ör­tü­lən səc­də­ga­hın di­va­rın­da hind di­lin­də ki­ta­bə var. Onun mər­kə­zin­də əbə­di od ya­nır, si­ta­yiş­lə əlaqədar bu­ra­da müx­tə­lif di­ni ayin­lər ic­ra edi­lir və qur­ban­lar kə­si­lir­di. Səc­də­ga­hın yaxınlığında isə içə­ri­sin­də "mü­qəd­dəs od" olan ça­la möv­cud­dur. Bu­ra­da atəş­pə­­rəst­li­yə si­ta­yiş edən in­san­la­rın cə­səd­lə­ri yan­dı­rı­lır­dı. Son­ra­lar səy­yah­la­rın iba­də­tin ge­di­şi­ni iz­lə­mə­si üçün giriş qa­pı­sı­nın üs­tün­də ba­la­xa­na (ba­la­xa­na – bir sı­ra Şərq öl­kə­lə­rin­də bi­na­nın üs­tün­də ti­ki­lən otaq­dır) ti­kil­di.

Atəş­ga­hın hə­yə­tin­də su üçün ho­vuz, azu­qə sax­la­maq üçün isə qu­yular olub. Qu­yu­ların ən də­ri­ni 18 metr idi. Bu gün həmin qu­yu­lar dol­du­ru­lub. La­kin ona ya­xın­laş­dıq­da qaz iyi­ni hiss et­mək mümkündür. Qeyd edək ki, Atəş­ga­hın beş­gu­şə­li da­xi­li hə­yə­ti hüc­rə­lər­lə əha­tə edi­lib. Hüc­rə­lə­rin gi­ri­şi üzə­rin­də hind di­lin­də ki­ta­bə­lər həkk olu­nub. Be­lə ki­ta­bə­lə­rin sa­yı iyir­mi­dir, on­lar­dan yal­nız bi­ri fars­ca­dı.

İndira ­Qan­dinin Atəşgahı ziyarət etməsi[redaktə]

Okt­yabr in­qi­la­bın­dan son­ra Su­ra­xa­nı mə­bə­di ke­ro­sin za­vo­du­na çev­ril­di. Güm­bə­zin­də­ki od isə sön­dü­rül­dü. Yal­nız 1970-­ci il­lə­rin əv­vəl­lə­rin­də İn­di­ra Qan­di mü­qəd­dəs ye­ri zi­ya­rət et­mək arzusun­da ol­du­ğu­nu bil­dir­dik­dən son­ra yer­li rəh­bər­lik əl­-a­ya­ğa düş­dü. Mə­bə­din əra­zi­si zir-zibildən tə­miz­lən­di, ora ge­dən yol as­falt­lan­dı, ti­ki­li tə­mir edil­di. Ən əsa­sı isə mə­bəd­də qaz ye­ni­dən yan­dı­rıl­dı. İndira ­Qan­di sə­fə­rin­dən çox ra­zı qal­dı.

Şəkillər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Atəşgah
  2. Apмянcкaя гeoфaфия, c.50-51.
  3. Epeмян. Aшxapaцyйц, c.52
  4. S. Aşurbəyli – Şirvanşahlar dövləti, Bakı, 2007, səh 38
  5. Moиceй Kaлaнкaтyйcкий. Пepeв. Дayceттa, кн.З,гл.I9, c.214
  6. Гeвoнд, c.72.
  7. Aшypбeйли. O дaтиpoвкe... c.42-43
  8. Пpиcк Пaнийcкий, c.65.
  9. H.O.Xaныкoв.O пepeмeжaющиxcя измeнeнияx ypoвня Kaccкoгo мopя. Зaп. Kaвкaз. oтд. Имп. pyccк. гeoфaф. oб-вa, кн.П, Тифлис 1853, c.86-89
  10. Etimad əs-Səltəne Məhəmməd Həsən-xan. Marat əlbuldan. Tehгan, 1293, s. 154
  11. Türkiyat mecmuasi XVГdan avri-basim. İstanbul, 1971, s.174
  12. Apмянcкaя гeoфaфия, c.50
  13. Гeorpaфия, изд. Cyкpи, c.
  14. S. Aşurbəyli – Bakı şəhərinin tarixi, Bakı, 2007, səh 32
  15. Epeмян. Aшxapaцyйц, c.51
  16. Keмпфep, c.273-274
  17. S. Aşurbəyli - Şirvanşahlar dövləti, Bakı, 2007
  18. S. Aşurbəyli - Şirvanşahlar dövləti, Bakı, 2007

Xarici keçidlər[redaktə]