Ateizm

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Merge-arrows.svg Bu məqalə Dinsizlik məqaləsinə çox yaxındır və hər ikisinin eyni başlıq altında birləşdirilməsi mümkündür.

III əsrin əvvəllərində papirus üzərində yazılmış "Efeslilərə müraciət"də yunan dilindəki αθεοι (atheoi) (2:12) ifadəsi "tanrısız" mənasını verir.

Ateizm (yunan. ἄθεος — "tanrısız") — tanrının mövcudluğunu inkar edən dünya görüşü.

Geniş mənada, ateizm tanrının varlığına inanmayan, tanrının varlığını bəyan edən dini təlimləri rədd edən fəlsəfi-elmi mövqedir.

Ateizm fəlsəfəsi[redaktə]

“Ateist” hərfi tərcümədə “tanrıya inanmayan” deməkdir. Ateizm anlayışının tarixi qədim yunan mədəniyyətində e.ə. V əsrə gedib çıxsa da, o, XVIII əsrdə yəhudi-xristian tanrısına inamsızlıq dünyagörüşü kimi Avropada meydana gəlib. Qərbdə ilk dəfə özünə ateist deyən fransız maarifçi filosofu baron Holbax (XVIII əsr) olmuşdur.

2005-ci il statistikasına görə, İsveç əhalisinin 45-85%-i, Vyetnamın 81%-i, Danimarkanın 43-80%, Norveçin 31-72%-i, Yaponiyanın 64-65%-i, Finlandiyanın 28-60%-i, Fransanın 43-54%-i ateistdir. Dünyada təqribən 1 milyarda yaxın insan ateistdir.

Filosoflardan ateist olan və bunu ifadə edənlərdən bir neçəsi: Protaqor, Epikur, D. Didro, P.-H. Holbax, D. Yum, L. Foyerbax, M. A. Bakunin, K. Marks, A. Şopenhauer, F. Nitsşe, M. Haydeqer, B. Rassel, K-R. Popper, J.-P. Sartr, A. Kamyu, A. Ayer, R. Rorti, P. Sloterdik. Fəlsəfələrindən ateizm çıxan filosoflardan bir neçəsi: C. Lokk, İ. Kant, F. Hegel. Xalq təsəvvüründə məşhur adamlardan ateist olanlardan bir neçəsi: Ç. Darvin, M. Tven, Z. Froyd, B. Şou, M. Prust, Ç. Çaplin, B. Qeyts, A. Azimov, E. A. Po, K. Saqan.

Ateizmin coğrafiyası[redaktə]

Avropa statistika orqanı (Avrostat) tərəfindən 2005-ci ildə aparılmış ən sonuncu sorğuya (Avrobarometr 2005) əsasən Avropa Birliyi vətəndaşlarının 53%-i tanrıya, 27%-i isə ruh və digər fövqəl qüvvələrə inanır. 18% əhali bunların heç birinin mövcud olmadığını düşünür. [1]

Avropa ölkələrində tanrıya inananların ümumi sayı (faizlə) (2005-ci il)

Avropa ölkələrində tanrıya və digər fövqəl qüvvələrə inanmayanların ümumi sayı (faizlə) (2005-ci il)

Avrobarometr 2005
Ölkə Tanrıya inananlar Ruhlara inananlar Heç birinə inanmayanlar
Azərbaycan 96% 2% 4%
Türkiyə 95% 2% 1%
Malta 95% 3% 1%
Kipr 90% 7% 2%
Rumıniya 90% 8% 1%
Portuqaliya 81% 12% 6%
Polşa 80% 15% 1%
İtaliya 74% 16% 6%
İrlandiya 73% 22% 4%
Xorvatiya 67% 25% 7%
Slovakiya 61% 26% 11%
İspaniya 59% 21% 18%
Avstriya 54% 34% 8%
Litva 49% 36% 12%
İsveçrə 48% 39% 9%
Almaniya 47% 25% 25%
Lüksemburq 44% 28% 22%
Macarıstan 44% 31% 19%
Belçika 43% 29% 27%
Finlandiya 41% 41% 16%
Bolqarıstan 40% 40% 13%
İslandiya 38% 48% 11%
Böyük Britaniya 38% 40% 20%
Latviya 37% 49% 10%
Sloveniya 37% 46% 16%
Fransa 34% 27% 33%
Niderland 34% 37% 27%
Norveç 32% 47% 17%
Danimarka 31% 49% 19%
İsveç 23% 53% 23%
Çex Respublikası 19% 50% 30%
Estoniya 16% 54% 26%

Ateizmin növləri[redaktə]

Praktik ateizm[redaktə]

Bu görüşə görə tanrının varlığı inkar edilmir, amma ona önəmsiz və lazımsız bir yer verilir. Praktik ateizmə görə, tanrı nə bu dünyaya müdaxilə edir, nə həyata hər hansı bir məqsəd qatır, nə də hər gün sizə təsir edir.

Nəzəri ateizm[redaktə]

Nəzəri ateizm, teizmin qarşısına aydın olaraq tezis qoya bilən ateizm növüdür. Bu tezislər ontoloji, epistemoloji, psixoloji, sosioloji, iqtisadi ve məntiqi ola bilər.

Teorik Ateizm [2][redaktə]

Ateizmin birinci yanaşmasından bir az fərqli olaraq “Tanrı´nın varlığını rədd etmək” şəklində də təyin olunmuşdur. Əslində ateizm deyilincə ağla bu tərif gəlir. Fəlsəfədə əhəmiyyətli olan və Tanrı inancına ağır tənqidlər yönəldən ateizm forması da budur. Yəni düşünərək müzakirə edərək zehini bir səylə Tanrının varlığını rədd etmək və əlaqədar iddiaları çürütməyə çalışmaqdır. Nəzəri ateizm də deyilən bu anlayış istiqamətində dindarların iddiaları və Tanrının varlığı lehində gətirdikləri dəlillər tənqid mövzusu olmuş, bu müddətdə Tanrı´nın varlığını çürütməyə qarşı tezislər irəli sürülmüşdür. Nəzəri ateizmdə Tanrı´nın varlığı inkar edilməklə qalınmamış, bu anlayışla əlaqədar olaraq gündəmə gələn möcüzə, vəhy, peyğəmbərlik, müqəddəs kitab, ölümsüzlük və axirət həyatı kimi inanclar da tənqid olunmuş və rədd edilmişdir. Ayrıca bu cür bir ateizmdə yalnız teistik Tanrı anlayışı hədəf alınmamış, bunun yanında mistik, mifoloji, transandantal və ya antropomorfik anlayışlarla, panteizm və deizm kimi, bir şəkildə Tanrı inancına yer verən digər məktəblər də rədd edilmişdir.

Materializm[redaktə]

Özündə fəlsəfi bir problem olan ateizm bəzən də ideoloji bir qanun olaraq müdafiə olunmuş və siyasi bir qəbul halına gəlmişdir. Xüsusilə Karl Marx, F. Engels (1820-1895) və V. I. Leninin (1870-1924) fikirlərindən hərəkatla qurulan sosialist rəhbərliklərdə ateizm, kommunist partiyaların propaqanda vasitəsi olaraq istifadə edilmişdir. Köhnə Sovetlər Birliyində və hələ bəzi ölkələrdə ateizm Marxist və Leninist dünya görüşünün ayrılmaz bir parçası olaraq görülmüş və “elmi ateizm” adıyla təqdim edilmişdir.

Laqeyd Ateizm[redaktə]

Bir qisim mütəfəkkirlər, Tanrının varlığını və ya yoxluğunu müzakirə mövzusu etmədən, bu mövzulara uzaq dayanmağı seçmişlər. Bu cür ateistlərə görə insan, yalnız mövcud olanla kifayətlənməli, görünən aləmin kənarına maraq duymamalıdır. Başqa sözlə dünyanın kənarındakı hər hansı bir varlıq haqqında müsbət ya da mənfi bir mühakimədə olmağa ya da danışmağa çalışmaq mənasız bir iş etmək olacaq.

Neqativ və pozitiv ateizm[redaktə]

Corc H. Smitin klassifikasiyasına görə, ateizmin "neqativ ateizm" (və ya "zəif ateizm") və "pozitiv ateizm" (və ya "güclü ateizm") olaraq iki növü var.

Neqativ ateizm, tanrının var olmasını prinsip olaraq mümkün sayır, var olduğuna dair heç bir səbəb tapılmadığı üçün allahı inkar edir.

Pozitiv ateizm isə, tanrının varlığını, tanrı anlayışının özündə ziddiyyətlər daşıdığı və ya absurd olması səbəbilə mümkünsüz sayır.[3]

Neqativ ateizmdə bir iddia yoxdur, sadəcə bir rədd var. Pozitiv ateizmdə isə həm inkar, həm də qarşı iddia var. Pozitiv ateistin yanaşması "Tanrının var olması mümkün deyil" şəklindədir.

İkisi də nəticədə allah anlayışını inkar etmək nöqtəsində birləşdiyi üçün, "Ateizm" başlığı altında təsvir edilir, ikisinin ortaq nöqtəsi olan "tanrıya olan inamsızlıq" işlədilir. Çünki bu inamsızlığın səbəbi nə olursa olsun, istər dəlil çatışmazlığı, istər tanrı anlayışının anlamsızlığı və ya absurdluğu, istərsə tanrı anlayışı ilə heç vaxt qarşılaşmamış olmaq, hamısının ortaq nöqtəsi insanda ilahi inancının var olmamasıdır.

İstinadlar[redaktə]

  1. http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Avropa ölkələrində dinə münasibət
  2. Keçidin mətni, əlavə mətnt.
  3. Sorgu Dergisi, Ocak '09, sf. 5

Ədəbiyyat[redaktə]

  • "Aşma" - Ağalar Məmmədov, Bakı 2012

Xarici keçidlər[redaktə]

Mənbə[redaktə]