Ateizm

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Ateizm[redaktə]

Allahın və ya hər hansısa fövqəlqüvvənin mövcudluğuna inamayanların baxışlar sistemi.

Ateizm allah(lar)ın varlığına inanmayan, allah(lar)ın varlığını bəyan edən dini təlim(lər)i rədd edən fəlsəfi-elmi mövqedir. Ateizm bütövlükdə hansısa bir qeyri və fövqəltəbii qüvvənin mövcudluğunu inkar etməkdir. Bu yazımda mən allahın var olub-olmadığına dair fikirlərimi yox, ateizmin nə olub-olmadığına dair fikirlərimi oxucularımla qısaca bölüşmək istəyirəm. Elə buna görə də, sərlövhədə ateizmi dırnaq içində yazmışam.

Ateizm fəlsəfədir[redaktə]

Başlayaq terminin mənasından. Allahı ifadə etmək üçün Qərb dillərində iki söz var, qədim yunan dilində teos (əslində theos) və latın dilində deus. “Ateist” hərfi tərcümədə “allahsız” deməkdir. Lakin “allahsız” deyəndə, biz zalım, vicdansız, həyasız kimi mənaları nəzərdə tutduğumuza görə bu söz “ateizm”in tərcüməsi ola bilməz. Qərb terminlərini dilimizə tərcümə edərkən, buna oxşar problemlərlə tez-tez rastlaşırıq. Məsələn, immoralizm və amoralizm terminlərinin ikisi də dilimizə hərfi tərcümədə “əxlaqsızlıq” kimi səslənir. Ancaq terminoloji baxımdan bunların arasında çox ciddi fərq var. İmmoralizm öz təfəkküründə, dünyagörüşündə və yaxud yaradıcılığında dünyaya, həyata əxlaq bucağından baxmamaq deməkdir. Yəni varlığı etizasiya etməmək, əxlaqiləşdirməmək, necə varsa o cür baxmaq, umacaqsız, “-malı”sız, “-məli”siz təhlil etmək deməkdir. Məsələn, Niçe (Nitsşe), Froyd (Freyd), Haydeqer (Haydegger) kimi şəxslər belə ediblər. Amoralizm isə mövcud moral tələblərə əməl etməmək, bir sözlə, əxlaqsızlıq, pozğunluq etmək deməkdir. Bizim gündəlik danışıq dilimizdə işlənən “əxlaqsız” sözü amoralist mənasındadır. Beləliklə, Niçe, Froyd, ya da Haydeger əxlaqsız filosoflar yox, immoralist filosoflardır. İmmoralizmin isə dilimizdə tərcüməsi yoxdur. Ateizm də belə, hələlik tərcüməsiz terminlərdən biridir. Ona görə də, “ateizm”i tələm-tələsik, ya da demoqoji-populist bəd niyyətlə “allahsızlıq” kimi tərcümə etmək olmaz. Onu elə olduğu kimi saxlamaq lazımdır. Ateizm anlayışının tarixi qədim yunan mədəniyyətində e.ə. V əsrə gedib çıxsa da, o, XVIII əsrdə yəhudi-xristian allahına inamsızlıq dünyagörüşü kimi Avropada meydana gəlib. Vaxtilə (XVI-XVII əsrlərədək) ateistlik Qərbdə də təhqir sözü idi. Qərbdə ilk dəfə özünə ateist deyən fransız maarifçi filosofu baron Holbax (XVIII əsr) olmuşdur. Keçmişdən və Şərqdən fərqli olaraq, indi Qərbdə ateistlik daha alçaldıcı xarakteristika deyil. Zənnimcə, bizim dindarlar elə indinin özündə də təxminən belə təsəvvür edirlər və yaradırlar ki, allahı inkar etmək gözgörəsi yalan danışmaq, başqasına şər atmaq, öz atasını danmaq kimi həyasız, alçaq, vicdansız bir davranışdır. Z.A.Tajurizina (Tazhurizina) post-sovet ölkələrdə ateizmin dərhal əxlaqsızlıq, yalançılıq, fitnəkarlıq kimi ən pis insani keyfiyyətlərlə eyniləşdirilməsinə diqqəti cəlb edərək yazır ki, hər yerdə olduğu kimi, ateistlərin də içində pozğunlar, şöhrətpərəstlər, alçaqlar ola bilər, necə ki, dindar olmaq da hələ mənəviyyat mücəssəməsi olmaq deyil. Lakin bütövlükdə ateizm, daha dəqiq ifadə ilə, Avropa ateizmi ən az başqa “-izm”lər qədər müstəqil, ciddi, mürəkkəb və hörmətəlayiq fəlsəfi konsepsiyadır. Elmi ədəbiyyatda bolşevik-sovet ateizmi ateizmin xüsusi növü kimi qeyd edilir və o, Avropa ateizmindən fərqləndirilir. 2005-ci il statistikasına görə, İsveç əhalisinin 45-85%-i, Vyetnamın 81%-i, Danimarkanın 43-80%, Norveçin 31-72%-i, Yaponiyanın 64-65%-i, Finlandiyanın 28-60%-i, Fransanın 43-54%-i ateistdir. Dünyada təqribən 1 milyarda yaxın insan ateistdir. Filosoflardan ateist olan və bunu ifadə edənlərdən bir neçəsi: Protaqor, Epikur, D. Didro, P.-H. Holbax, D. Yum, L. Foyerbax, M. A. Bakunin, K. Marks, A. Şopenhauer, F. Niçe, M. Haydeqer, B. Rassel, K-R. Popper, J.-P. Sartr, A. Kamyu, A. Ayer, R. Rorti, P. Sloterdik. Fəlsəfələrindən ateizm çıxan filosoflardan bir neçəsi: C. Lokk, İ. Kant, F. Hegel. Xalq təsəvvüründə məşhur adamlardan ateist olanlardan bir neçəsi: Ç. Darvin, M. Tven, Z. Froyd, B. Şou, M. Prust, Ç. Çaplin, B. Qeyts, A. Azimov, E. A. Po, K. Saqan.

Ateizmin coğrafiyası[redaktə]

Avropa statistika orqanı (Avrostat) tərəfindən 2005-ci ildə aparılmış ən sonuncu sorğuya (Avrobarometr 2005) əsasən Avropa Birliyi vətəndaşlarının 53%-i allaha, 27%-i isə ruh və digər fövqəl qüvvələrə inanır. 18% əhali bunların heç birinin mövcud olmadığını düşünür. [1]

Avropa ölkələrində Allaha inananların ümumi sayı (faizlə) (2005-ci il)
Avropa ölkələrində Allaha və digər fövqəl qüvvələrə inanmayanların ümumi sayı (faizlə) (2005-ci il)
Avrobarometr 2005
Country Allaha inananlar Ruhlara inananlar Heç birinə inanmayanlar
Azərbaycan 96% 2% 4%
Türkiyə 95% 2% 1%
Malta 95% 3% 1%
Kipr 90% 7% 2%
Rumıniya 90% 8% 1%
Portuqaliya 81% 12% 6%
Polşa 80% 15% 1%
İtaliya 74% 16% 6%
İrlandiya 73% 22% 4%
Xorvatiya 67% 25% 7%
Slovakiya 61% 26% 11%
İspaniya 59% 21% 18%
Avstriya 54% 34% 8%
Litva 49% 36% 12%
İsveçrə 48% 39% 9%
Almaniya 47% 25% 25%
Lüksemburq 44% 28% 22%
Macarıstan 44% 31% 19%
Belçika 43% 29% 27%
Finlandiya 41% 41% 16%
Bolqarıstan 40% 40% 13%
İslandiya 38% 48% 11%
Böyük Britaniya 38% 40% 20%
Latviya 37% 49% 10%
Sloveniya 37% 46% 16%
Fransa 34% 27% 33%
Niderland 34% 37% 27%
Norveç 32% 47% 17%
Danimarka 31% 49% 19%
İsveç 23% 53% 23%
Çex Respublikası 19% 50% 30%
Estoniya 16% 54% 26%

Şəkillər[redaktə]

III əsrin əvvəllərində papirus üzərində yazılmış "Efeslilərə müraciət"də yunan dilindəki αθεοι (atheoi) (2:12) ifadəsi "Allahsız" mənasını verir.

İstinadlar[redaktə]

  1. http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_225_report_en.pdf Avropa ölkələrində dinə münasibət

Ədəbiyyat[redaktə]

  • "Aşma" - Ağalar Məmmədov, Bakı 2012

Xarici keçidlər[redaktə]