Əfşarlar sülaləsi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Avşar eli səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar
Afsharid (1736-1802) es.svg

Əfşarlar (fars. سلسله افشار‎) — azərbaycanlıların etnogenezisinin formalaşdırılmasında iştirak etmiş Azərbaycan-türk tayfası. 1736-1802-ci illərdə Azərbaycandaİranda hakimiyyətdə olmuşlar.

Əfşar boyu Oğuz Xaqan dastanına görə oğuzların 24 boyundan biri və Qaşqarlı Mahmuda görə Divanı Lüğəti-Türkdəki iyirmi iki oğuz bölümündən altıncısıdır. Bu boy Boz oğuzları qolundan (sağ qolundan), Oğuz Xaqanın oğlu Ulduz Xanın dörd oğlundan ən böyüyü olan Afşarın soyundan gəlir.

Afşarlar Orta Asiyada, Dədə Qorqud dastanlarında Oğuzeli deyilən Sir-Dərya bölgəsində yaşamışdılar. Böyük köç ilə Huzistan, Xorasan yolu ilə, bir qismi isə İraq, Suriya yolu ilə Anadoluya gəlmişdilər və İrana, İraq Suriyasına, Əfqanıstana və Azərbaycana da yayılmışlar. Afşarlar Oğuzun o biri nəvələri Kınıklar və Sürüşülər kimi dövlət qurmuş, böyük hökmdarlar və sülalələr yetişdirmişlər.Türklük şuurları oldukça güçlü bir boydur.

Afşarlar Böyük Səlcuq Dövlətinin bölünərək zəifləməsindən sonra, XII əsrin ilk yarısında bir müddət müstəqil, bir müddət də İraq Səlcuqlarına bağlı şəkildə bəyliklər qurmuşdular.

Nadir Şahın məzarı və türbəsi, Məşhəd şəhəri

Karamanoğulları bəyliyi Avşar boyunun Qaramanlı, Germiyanoğulları bəyliyi Germiyanlı,Kozanoğlu beyliği, Saruhanoğulları bəyliyi isə Saruhanlı qolundandır. Aydınoğulları bəyliyi Germiyanoğulları bəyliyindən sonradan ayrılan bir bəylik olduğundan Avşar ola biləcəyi düşünülür.

İran və Osmanlı tarixində üzərində əhəmiyyətli rol oynamış Afşarlar XII əsrdə Anadoluya köç etmişdilər.

Səfəvilər dövründə Fars və Huzistandaki Avşar oymaqlarından bir qisiminin Azərbaycana, xüsusilə Urmiyaya gəlib yerləşdikləri təxmin edilməkdədir. Afşarlar Səfəvi dövlətini quran 7 türk qəbiləsindən biridir. Xorasandaki Afşarların Qırxlı oymağına bağlı Nadir şahın Azərbaycan tarixində çox əhəmiyyətli iştirakı olmuşdur.

Afşar xanədanlığı Nadir şah öldürüldükdən sonra müəyyən zamanda qarışıqlıqlar içində yox olmuşdur.

Türklərin tarixi coğrafiyasında bir çox yerlər Afşar adını daşımaqdadır. Məşhur bir soyad olaraq günümüzə qədər gəlmişdir. Balkanlarda da Avşar boyuna mənsub insanlar yaşamaqdadır.

Türkiyədə, Kayseridə, Adanada, Kahramanmaraşda, Konyada, Ankarada, Hatayda, Qaziantepdə, Sivasda, Malatyada, Balıkəsirdə, Aydında, İspartada, Manisada Türkiyənin bir çox yerində Avşarlar yaşayır. Her yıl, Kayseri'de Dadaloğlu ( Avşar ) Şenlikleri yapılmaktadır.Avşar kurultayı düzenlenmektedir.Səfəvilər dövlətinin Qızılbaş tayfalarından biri də əfşarlar olmuşdur.

Əfşar sözü ilə bağlı coğrafi adlar[redaktə]

Ermənistanın Vedi rayonu ərazisində avşar əsaslı iki etnotoponim özünü göstərir: Birinci yaşayış məntəqəsi rayon mərkəzindən 7 km cənub-şərqdə, Yerevan-Naxçıvan avtomobil yolunun üzərində yerləşən Avşar/Kəl Balavan/ kəndidir. 1940-cı illərin axırında azərbaycanlıların Ermənistandan zorla köçürülməsi dövründə kəndin azərbaycanlı əhalisi Azərbaycana gəlmişdir. İkinci yaşayış məntəqəsi Ovşar adlanmış /Düzyurd Ovşar, Surenavan, Spandaryan/ rayon mərkəzindən 15 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. 1918-ci ildə kənd daşnaklar tərəfindən dağıdılmış, əhalisi qovulmuşdur. O dövrdən sonra bu kənddə azərbaycanlı yaşamamışdır. İndi erməni qəsəbəsidir. [1] Ermənistanda Afşar Kələvan kəndi də olmuşdur. Bu kənd 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Karni nahiyəsində yerləşmişdir.

Avşar//ovşar etnotoponiminin müxtəlif areallarda paralelləri vardır. Bu toponimin Avşar variantı Azərbaycanın Ağcabədi rayonunda da mövcuddur. Tədqiqatçılardan Bayram Əhmədovun fikrinə görə bu toponim həmin ərazidə yaşamış tayfanın məşğuliyyəti ilə bağlıdır. Müəllif qeyd edir ki, bu tayfa qoyunçuluqla məşğul olmuşdur. B.Əhmədov belə hesab edir ki, avşar//ovşar-qoyunsağma üsulu deməkdir. [2]

Ovşar və Avşar toponimlərinin əsasında duran appelyativin ov sözü olması və toponimin ov həvəskarı mənasını bildirməsi fikrini irəli sürənlər də vardır. Tədqiqatçılar "Abşeron" toponiminin əfşar etnonimi əsasında yaranmasını qeyd edirlər. Cənubi Azərbaycan ərazisində də əfşar//ovşar tayfa adından düzəlmiş Əfşar, Əfşarcik etnotoponimləri qeydə alınıb.

Əfşar xanədanlığı hökmdarları[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Ələkbərli Ə. Qədim Türk-Oğuz yurdu - Ermənisatan. Bakı: Sabah, 1994, 208 s.
  2. Əhmədov B. Azərbaycan onomastikası problemləri. Bakı: 1986.

Mənbə[redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]