Avarlar (qafqazdilli)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Disambig.svg Bu məqalə Qafqazdilli avarlar haqqındadır. Digər mənalar üçün Avarlar (dəqiqləşdirmə) səhifəsinə baxın.
Avarlar
avar. авар(ал), магІарул(ал)
Wolf symbol of Avars Caucasus.PNG
Canavar və Standartın — bu avar xanları rəmzi.
Yaşadığı ərazilər
Flag of Russia.svg Rusiya 912,090 (2010[1])
Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan 49,800 (2009[2])
Flag of Ukraine.svg Ukrayna 1,496 (2001)[3]
Flag of Kazakhstan.svg Qazaxıstan 1,407 (1999)[4]
Dili

Avar dili

Dini

İslam

Qohum xalqlar

Qafqaz xalqları

Avarlara mənsub kətibə

Avarlar (Qafqaz avarları) (avar. аварал, магІарулал) — Dağıstan Respublikasında ən böyük, Azərbaycanda sayca altıncı böyük etnik qrup. Həmçinin, Rusiyanın Çeçenistan, Kalmıkiya və digər federasiya subyektlərində məskunlaşmışlar. Azərbaycanda əsasən BalakənZaqatala rayonlarında yaşayırlar.

Etimologiyası[redaktə | əsas redaktə]

Yazılı mənbələrin araşdırılması ilə bərabər avar etnoniminin türk dilləri ilə izah olunması da bizə bu gün Şimali Qafqazda, hənçinin Azərbaycanın şimal-qərbində yaşayan avarların qədim türk tayfalarının, qüdrətli avarların varisləri olduğunu söyləməyə əsas verir. “Avar” sözü türk dillərindəki “avara” və ya “ayara” sözündən olub “çılğın, dikbaş, döyüşkən, dalaşqan” və ya “dirənən, qarşı gələn” kimi izah edilir. Tarixin bütün mərhələlərində döyüşkən xalq kimi tanınan avarların tez-tez müharibələrə cəlb edilməsi də məhz bu xüsusiyyətləri ilə bağlı idi və xüsusiyyətlər onlara verilən etnik adda da öz adını tapmışdı.

Avar xalqının etnik özünü adlandırması isə “maurlal” və ya “maurlan” şəklindədir. XIX əsrə aid ədəbiyyatlarda da avarların özlərini “baualal”, “maarulal”, “marulan” adlandırması barədə məlumatlar var. Avarların bu etnik özünü adlandırmasının mənası dəqiq məlum olmasa da, tədqiqatçılar bunu, “çiy ət yeyənlər” və ya “dağlarda gəzən, dağ adamı” kimi izah edirlər. Bu xüsusiyyətlər qədim türk mifologiyasında mühüm yer tutan qurda məxsus xüsusiyyətlərdir. Maraqlıdır ki, avar dilində bats adıanan qurd kəlməsi qədim türk dillərində də börü, buri kimi ifadə edilir. Beləliklə, “baqaulal” sözünə aid edilən xüsiyyətlərin məhz qurda aid olduğunu (dağlarda gəzən, çiy ət yeyən) nəzərə alsaq, bu kəlmənin baqa-börü və ulal-ulan-oğlan (Hazırda Türkiyənin dialektlərində də oğlan sozü “ulan” şəklində ifadə edilməkdədir.) sözbirləşməsinin fonetik dəyişikliyə uğramış forması olub “qurd oğlan” anlamına gəldiyini ehtimal etmək olar.

Tarixi[redaktə | əsas redaktə]

İndiki avarların əsli tarixən Dağlstan ərazisində yaşayan silvlərandaklar tayfasıdır. Bəzi ədəbiyyatlarda avarların kaspilərdən törədiyi qeyd olunub. Mənbələrə əsasən avarlar qədim dövrdə indiki kimi dağlıq ərazidə deyil, düzənlik ərazilərdə yaşayırdılar. Avarların məskunlaşdığı ərazilər Sarir adlanırdı. Sarir dövləti VI əsrdən XII əsrə qədər mövcud olub və əhalisi xristianlıq dininə sitayiş edib. XII əsrdən etibarən avar dövlətini əhatə edən müsəlman feodal dövlətlərinin ona qarşı birləşərək iqtisadi blokada tətbiq etməsi və mütəmadi hücumlar etməsi nəticəsində Sarir dövləti tədricən zəiflədi və əhalisi müsəlmanlaşdırıldı. Saririn müsəlman olan qonşu DərbəndŞirvanşahlar dövlətləri ilə münasibətləri gərgin idi və tez-tez hərbi qarşıdurmalar baş verirdi.

Məskunlaşma[redaktə | əsas redaktə]

Azərbaycanda avarlar əsasən Balakən rayonunun Qabaqçöl qəsəbəsində[5], Mahamalar[5], Mazımqara[5] kəndlərində, Zaqatala rayonunun Uzuntala, Ziliban[6], Mazıx[6], Car[6], Axaxdərə kəndlərində yaşayırlar.

Avarlar Azərbaycanda[redaktə | əsas redaktə]

Bu rayonlar ərazisində avar dilində ümumilikdə 260 sinfi olan 19 məktəb fəaliyyət göstərir və bu məktəblərdə 7 minə yaxın şagird təhsil alır.2009-cu ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən Azərbaycanda 49,8 min nəfər avar yaşayır.

Azərbaycanlılarla sıx qaynayıb-qarışmışlar. İslam dininə etiqad edirlər.

Avarların yaşadığı ərazi Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonuna daxildir. Ərazi inkişaf etmiş nəqliyyat şəbəkəsinə malikdir. Əsas yol Yevlax-Balakən şosse və dəmir yoludur. 80-ci illərin ikinci yarısında istifadəyə verilən dəmiryolu bu iqtisadi rayonla digər rayonlar arasında nəqliyyat-iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə səbəb olmuşdur. Bakı-Zaqatala hava xətti fəaliyyət göstərir.

1999-cu və 2009-cu il siyahıya almalarına görə
Yaşayış məntəqəsi 1999[7] 2009[2]
Bakı y. 296
Sumqayıt y. 27
Mingəçevir y. 6
Abşeron rayonu 7 5
Balakən rayonu 24,415 23,874
Goranboy rayonu 1 y.
Göyçay rayonu 2 y.
Kürdəmir rayonu 1 y.
Lənkəran rayonu 5 y.
Oğuz rayonu 3 y.
Qax rayonu 11 9
Salyan rayonu 1 y.
Samux rayonu 3 y.
Şəki rayonu 15 14
Zaqatala rayonu 25,835 25,578
Zərdab rayonu 1 y.
Füzuli rayonu 2 y.
Laçın rayonu 1 y.
Bütün ölkə üzrə 50,871[8] 49,800

Həmçinin bax[redaktə | əsas redaktə]

Mənbə[redaktə | əsas redaktə]

  • Dünya xalqları. Ensiklopedik lüğat. Bakı.1998.
  • Велиев М.Г. (Бахарлы) Азербайджан. Баку.1921.
  • Гейбуллаев Г. К этногенезу Азербайджанцев. Баку.1994.
  • Сумбатзаде. Этногенез Азербайджанского народа. Баку.1990
  • Петрушевский И.Р. Джаро-Белоканские вольные общества в первой половине Х!Х века. Махачкала.1993.
  • Шопен И.И. Кавказ и его обитатели. Обозрения закавказского края.ЖМГИ. с.1.кн.2.СПб.,1841
  • Mahmudlu Y. İlusu sultanlığı-tarixi xəzinəmizdən bir inci. Letifova E.M. Severo-Zapadnıy Azerbaydjan.İlisuyskoe sultanstva. Baku.1999.
  • Бакыханов А. Гюлистан-и Ирам.Баку.1991.
  • Hacıyeva M. Türk dünyası və qardaş ölkələr ədəbiyyatı.Ankara.1997
  • Петрушевский И.Р. Джаро-Белоканские вольные общества в первой половине ХIХ века. Махачкала.1993

İstinadlar[redaktə | əsas redaktə]

  1. Всероссийская перепись населения 2010. Национальный состав населения РФ 2010
  2. 2,0 2,1 Population statistics of Eastern Europe:Ethnic composition of Azerbaijan by 2009 census
  3. Всеукраинская перепись населения 2001 Национальность и родной язык
  4. 26.02.1999 census of Kazakhstan Republic
  5. 5,0 5,1 5,2 Balakən Rayon İcra Hakimiyyəti: Rayon haqqında: Əhalisi
  6. 6,0 6,1 6,2 Ежедневный информационный ресурс - "Azeri.ru - Азербайджанцы в России": Этнические и национальные группы: Аварцы
  7. Population statistics of Eastern Europe :Ethnic composition of Azerbaijan by 1999 census
  8. The United Nations Statistics Division :27.01.1999 census of Azerbaijan

Xarici keçidlər[redaktə | əsas redaktə]