Azərbaycan əlifbası

Bu məqalə hələlik qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin.

بومقاله هله لیک قارالاما حالیندادیر، مقاله نی تکمیل اتمه ایله ویکیپدیا نی زنگینلشدیرین

Etdiyiniz redaktələri mənbə və istinadlarla əsaslandırmağı unutmayın. Lütfən bu şablonu daha dəqiq şablonla əvəz edin

Azərbaycan əlifbası – 32 hərfdən ibarət latın qrafikalı əlifba.

Türk yazı tarixi uyğurların əlifbasıyla başlasa da, Azərbaycan dilinin yazılması ərəb əlifbasının bir variantı ila başlanıb. Səlcuq və osmanlı türkləri X əsrdən başlayaraq ərəb əlifbasını əsas tutmuş və ərəb-fars əlifbasından yardım alıb çoxlu əsərlər yaratmışlar.

Ərəb əlifbası Azərbaycan dilinə kamilən uyğun olmasa da, keçmiş dövrlərdə bir dəyərli alət kimi dilimizi səbtə yetirib və hələ də onun böyük ədəbi və elmi əsərlərini qoruyur.

Cənubi Azərbaycandə əksər əhali təkcə fars dilində təhsil alma məcburiyyətində qalmışlar və bu ərəb əlifbasını öyrənirlər. İranda Azərbaycan dilini latın alifbası ilə yazma, heç bir qanun keçmədən, bir curm kimi sayılır. İran azərbaycanlıları öz dillərində təhsil almadıqları üçün, yalnız Azərbaycan dilində danışıq ədəbiyyatı ilə tanışdırlar.

Azərbaycan dilində yazı 1929-cu ilə kimi ərəb qrafikası ilə aparılmışdır. 1922-1939-cu illərdə latın qrafikalı əlifba üzrə (1929-cu ilə kimi ərəb əlifbası ilə paralel olaraq), 1939-1991-ci illərdə kiril qrafikası üzrə, 1991-ci ildən başlayaraq yenidən latın qrafikası üzrə aparılmışdır.

Azərbaycan dilində əlifba dəyişikləri və qarşılıqları

Transliterasiya cədvəli
Ərəb	Latın	Latın	Kirill	Latın	IPA
Cənubi Azərbaycan və 1929-ci ilə qədər Şimali Azərbaycan	1922-1933	1933—1939	1958—1991	1991-ci ildən
آ،ﺍ	A a	A a	А а	A a	[ɑː]
ﺏ، بـ	B b	B в	Б б	B b	[b]
ﺝ، جـ	C c	Ç ç	Ҹ ҹ	C c	[ʤ]
چ،چـ	Ç ç	C c	Ч ч	Ç ç	[ʧ]
ﺩ	D d	D d	Д д	D d	[d]
ائـ، ئـ	E e	E e	Е е	E e	[ɛ]
هـ، ه	Ə ə	Ə ə	Ә ә	Ə ə	[æ]
ﻑ، فـ	F f	F f	Ф ф	F f	[f]
گ	Ƣ ƣ	G g	Ҝ ҝ	G g	[g']
ﻍ، غـ	G g	Ƣ ƣ	Ғ ғ	Ğ ğ	[ɣ]
ﺡ,ﻩ	H h	H h	Һ һ	H h	[h]
ﺥ	X x	X x	Х х	X x	[x]
ی، یـ	I̡ ı̡	Ь ь	Ы ы	I ı	[ɯ]
ی،یـ	I i	I i	И и	İ i	[ɪ]
ژ	Ƶ ƶ	Ƶ ƶ	Ж ж	J j	[ʒ]
ک، کـ	Q q	K k	К к	K k	[k]
ﻕ، قـ	K k	Q q	Г г	Q q	[g]
ﻝ، لـ	L l	L l	Л л	L l	[l]
ﻡ، مـ	M m	M m	М м	M m	[m]
ﻥ، نـ	N n	N n	Н н	N n	[n]
	N̡ n̡	N̡ n̡			[ŋ]
اﻭ، ـو، اوْ	O o	O o	О о	O o	[ɔ]
اﻭ، ـو، اؤ	Ɵ ɵ	Ɵ ɵ	Ө ө	Ö ö	[œ]
پ، پـ	P p	P p	П п	P p	[p]
ﺭ	R r	R r	Р р	R r	[r]
ﺙ,ﺱ,ﺹ	S s	S s	С с	S s	[s]
ﺵ	З з	Ş ş	Ш ш	Ş ş	[ʃ]
ﺕ,ﻁ	T t	T t	Т т	T t	[t]
اﻭ، ـو، ااۇ	Y y	U u	У у	U u	[u]
اﻭ، ـو، ااۇ	U u	Y y	Ү ү	Ü ü	[y]
اۆ	V v	V v	В в	V v	[v]
ی، یـ	J j	J j	Ј ј	Y y	[j]
ﺫ,ﺯ,ﺽ,ﻅ	Z z	Z z	З з	Z z	[z]

Misal

Ərəb əlifbası	بوتون اینسان‌لار لياقت و حوقوق‌لاری‌نا گوره آزاد و برابر دوغولورلار. اون‌لارین شوعورلارى و ویجدان‌لارى وار و بیر بیرلرینه موناسیبت‌ده قارداش‌لیق روحون‌دا داورانمالی‌دیرلار.
Latın 1929-1933	Butun insanlar ləjakət və hukykları̡na ƣɵrə azad və bərabər dogylyrlar. Onları̡n зuyrları̡ və vicdanları̡ var və bir-birlərinə munasibətdə kardaзlı̡k ryhynda davranmalı̡dı̡rlar.
Latın 1933-1939 (Yanalif)	Bytyn insanlar ləjaqət və hyquqlarьna gɵrə azad və вəraвər doƣulurlar. Onlarьn şyurlarь və viçdanlarь var və вir-вirlərinə mynasiвətdə qardaşlьq ruhunda davranmalьdьrlar.
Kiril 1958-1991	Бүтүн инсанлар ләјагәт вә һүгугларына ҝөрә азад вә бәрабәр доғулурлар. Онларын шүурлары вә виҹданлары вар вә бир-бирләринә мүнасибәтдә гардашлыг руһунда давранмалыдырлар.
Müasir latın (1992)	Bütün insanlar ləyaqət və hüquqlarına görə azad və bərabər doğulurlar. Onların şüurları və vicdanları var və bir-birlərinə münasibətdə qardaşlıq ruhunda davranmalıdırlar.