Azərbaycan (tarixi ərazi)

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: آزربایجان (تاریخی اراضی)

Azərbaycan bir inzibati, coğrafiyayi və etnik vahidinə çevrilmə yolunda çeşidli prosələrlə üz bə üz olub. Tarixçilər bu qonuda müxtəlif rivayətlər söyləyiblər. Bu məsələ alimlər və tarixçilər arasında neçəfikirlilik və münaqişəyə çevrilib və indiki zamanımızda milli, etnik və bəzi siyasi məsələlərə görə bu elmi və tarixi məsələ siyasi mahiyyətə malik olubdur. Bəzi qrupların iddiasına görə Araz çayının quzey səmti heç vaxt Azərbaycan adin daşımayıb və daima adı “Ərran” olubdur və ilk dəfə Azərbaycanın milli hukuməti tərəfindən 1918-inci ildə siyası məqsədlər əsasında və irana təcavuz etmək üçün “Azərbaycan” adlanıbdır . Bu qrupun nəzərinə görə 1920-inci ildən sonrada, Quzey Azərbaycan bolşeviklərin əlinə düşəndən sonrada, həmin siyası məqsədlər əsasında bu ad saxlanıbdır. Tarixi kitablarda Azərbaycan mərzləri barədə mubhəm yerlər var. Arran və Şirvan şəhrləri gah Azərbaycandan məmləkətindən sayılırlar gahda Azərbaycandan müstəqil görsədilirlər. Həsən raşidinin nəzərinə görə Azərbaycanin adı "məmləkət" və "vilayət" işlənəndə iki fərqli coğrafiyayi anlam daşıyır. Məmləkət qavramı işlənəndə Arran və Şirvan "vilayət"ləri onun içində yerləşirlər, ancaq "vilayət" qavramın daşıyanda "Azərbaycan məmləkəti" içində Arranla qonşu sayılırmış. Pərviz şahmərəsi bunu iqtasadi və alış-veriş məsələsilə ilgili bilir .

İlk mənbələrdə

Atropatena və albaniyanin əraziləri

Atropatena və albaniyanin əraziləri

M.ö. VIII əsrin son rübündə II Sarqon o vaxt Arrapha adlanan indiki Kərkük bölgəsindən Urmu gölünün cənubundakı Mazamua bölgəsinə gedən "şah yolu" haqqında fərman vermişdi ki, bu yol təmir edilsin. Fərmanın icrası ilə bağlı məlumat verən şəxs kitabənin sonunda yazır:

1. TA* ŞA-bi URU.sa-re-[e]

2 a-di URU.BAD – a-ta-na-t[e]
3 ana-ku u-pa-sa-ak
4 TA* URU.BAD – a-ta-na-t[e]
5 a-di URU.BAD –ta-li-ti
6 URU. arrap-ha!-a-a u-pa-su-ku
7 TA* URU.BAD – ta-li-ti
8 a-di ŞA-bi URU. a-za-ri
9 [a-na-ku-m]a u-pa-sa-ak…

I remove […] from Sare to Dur-Atanate, the Arraphaeans remove […] from Dur-Atanate to Dur-Taliti, [I] remove [the…] again from Dur-Taliti to Azari… .

"Mən yenidən Sare şəhərindən Dur-Atanate şəhərinə çıxıram. Arraphalılar Dur-Atanate’dən Dur-Taliti şəhərinə hərəkət edirlər. (Mən) yenidən Dur-Taliti’dən Azari şəhərinə yönəlirəm".

Göründüyü kimi, şah yolunun marşrutu Arrapha-Atanate-Taliti-Azari şəhər və ya bölgələrindən keçir. Mətni dərc edən tədqiqatçılar Azari şəhərini Mazamua bölgəsində yerləşdirirlər. Bu bölgənin tarixindən məlumdur ki, əvvəllər orada lulu, turuk (türk), zəngi və kuman boyları yaşayırdı. Kitabənin yazıldığı dövrdə həmin bölgə Manna dövlətinin mərkəzində idi. Ona görə də, indiki Kərkük ilə Urmu gölü arasında yerləşən Azari şəhəri və ya qalasının türk boylarından olan azərlərin adı ilə adlanması təbii idi.

Azərbaycanın İslamdan öncə tarixi – siyasi coğrafiyası

Midiyalar dövrü

midiyd hükümətindən sonra "midiyd" adı bu yerlərə verildi. midiyd ölkəsi quzeydən Araz çayından başlayıb güneydən Əlvənd dağınacan imiş, doğudan Qızıl özən çayı və batıdan Urmr gölünün düzənliyinəcən genişliyi varimiş. Mad üç qismətə bölünürmüş:

1- Birinci mad (Higmətanə), 2- İkinci mad (Rey) 3-Üçüncü mad (Urmu gölünün ətrafindaki düzənliklər-sonralar Atorpatgan)

Həmin zamanda Araz çayının quzeyində Utilər (Udinlər-Utenlər), Sudilər, Elyadikilər, Qaronailər, Ayniyanılar, Anariyakilər, Gillər, Viklər, Silovlar (Cililər), Lopinlər (Lipilər), Didirolar, Qarqarlar (Xarxarlar), Kaspilər və Sanarolar yaşayərmışlar. Bu qomların birləşməsindən Albanlar yaranıbdır .

Sasanilər dövrü

Sasanilərin inzibatı bölmələri

Azərbaycan sərhədləri Sasanilər dövründə (6-7-inci əsrlərdə)

Sasanilər zamanı Azərbaycanda önəmli dəyişikliklər üz verir. Xosro Ənuşirəvan (səltənət 531-578 M.S) (bəzi qaynaqlarda Qubad şahın zamanından ) İranı dörd yerə bölüb, dörd "sepəhbod"a tapşırır. Bu bölümlər "Kust" adlanırlar. İranın kostları bunlardan ibarətidilər:

1) kust ī xwarāsān “quzey doğu kustu (Xorasan) kustu” 2)xwarwarān “güney batı kustu” 3)kust ī nēmrōz “güney doge kustu” 4)kust ī ādūrbādagān “quzey batı kostu”

Şirvan və Aran hər ikisi ādūrbādagān kustunda yerləşirdilər və bunların şahları ādūrbādagān sepəhboduna tabidirlər. ādūrbādagān sepəhbodu iranın ən güclü sepəhboduidi. Hər üç sepəhbod təkcə gümüş bir təxtdə oturmağa icazələri varidi vəli ādūrbādagān sepəhbodu qızıl təxtdə əyləşirdi.

Adūrbādagān kustunun şəhristanları (pəhləvi dilində şəhristan=şəhər) İranın şəhristanları . kitabında belədir:

> Azərbaycan kustu< .....

56- Azərbaycan şəhristanın Azərbaycanın sepəhbodu İran goşnəsb tikibdir.

57- Van şəhristanı Van Goləxş (Bəlaş) ın qızı ki Jeyqobqdnan izdivac edib tikib, nə Tur bəradərvəş kərəb sehrlə oranı Ərvəndəsb (Ərcasb) deji kimi əvəzləyib, öz canın qorumaq üçün.

58- Azərbaycan kustunda Gəncə şəhristanın Turanlı Əfrasiyab (Alp Ər Tonqa) tikib.

59- Amvi şəhristanın (=Amol) Zəndiq-e por mərg (Ölü dolumlu zəndiq) tikib.

60- Rey şəhristanı ..... və Zərdüşt sepitaman oğlu bu şəhristandan idi.

61- Bəğdad şəhristanın Əbu cəfər ki ona əbu dəvaniq (kafirlərin dədəsi) deyirlər tikdi.

Erməni yazıçısı "Moses Xoranac'i" yazdığı kitabı "Joseph Marquart/Markwart" Almancaya çevirib və 1901-inci ildə berlində yayıb. Bu əsərdə Adurbadgan kustu "Kapkoh" adlanıb və onun 13 məmləkəti var. Məmləkətlər belədir:

1- Atrpatakan {Atorpatkan} 2- Armn d.i.Haik {Ermən} 3-Warğan das isi Wirk {Gürcüstan} 4- Ran d.i.Aivank {Albaniya} 5-Balasakan {Biləscan-Muğan} 6- Sisakan {Siyonik-Arazın yuxarısında-Göygöləcən} 7-Are {Rey} 8- Gelan Şancan {Gilan-Zəncan} 9- Dlmunk {Deyləman} 10- Dmbavand {Dəmavənd} 11- Taprstan {Təbəristan-Mazəndəran} 12- Rvan {Royan-Xəzər dənizinın güneyində} 13- Aml {Amol-Mazəndəranda bir şəhər}

Sasanilər dövründən qalan kətibə

Azərbaycanın şimal sərhədinin Sasanilər dövründə Dərbəndədək uzandığı barəsində həmin şəhərin hasarlarındakı pəhləvi yazıları məlumat verir; bu yazılar b.e. 553 -cü ilində Azərbaycandakı Sasani mərzbanı Bərzini tərəfındən tərtib edilmişdir:

Məm Ənuşirvan tərəfənindən məmur oldum, Dərbəndin quzey hissələrində, quzey qəbilələrin Azərbaycana hucumunun qabağın almaq üçün qalalar yaradam.

Azərbaycanın İslamdan sonra tarixi – siyasi coğrafiyası

Ərəb xilafəti dövründə

Azerbazkan espahbozu Abbasilər dövründə (9-üncü əsrdə)

Azərbaycan Xəzər dənizinin quzeyində Araz və Kür çayları Azərbaycan sınırları içində bəllidir. Azərbaycan bab ul-əlbaba can uzanıyıb (İbni Hüqəl 977)

İbni hoqəlin çəkdiyi xəritə, Azərbican vərran (اذربيجان والران) biryerdə göstərilir

Əbureyhane biruni, Azərbazkan iranın Quzeyində

İdrisinin çəkdiyi xəritə (1154), Azərbaycan sınırları Xəzər dənizinin qərb tərəfində bəllidir

Azərbaycan 22-inci hicri ilində Ərəb sipahilərinin əlinə düşdü. Ərəb sipahiləri iki tərəfdən hücumlarına davam etdirdilər. Həbib ibni muslimə Ermənistanın çox şəhrlərin ələ keçirdi, bu futuhat Ermənistandan başlanıb Qafqazın obiri yerlərində dəvam edib. Buna əsasən Ərəblər hər yeni yerə çatanda belə düşünürdülər ki Ermənistanın ardıdır, və bu məsələ bəzi kitablardada təkrar olub. Ancaq bütün qaynaqlar belə yazmayıblar .

"Ərəblərin hücumu ərəfəsində inzibati vahid olan Azərbaycan ərazısi Həmədan, Əzhər, Zəncandan tutmuş Dərbəndədək uzanırdı."

— Dərbəndnamə, səh. 25

Ərəblərin hücumu zamanı Azərbaycanın şimal hissəsi olan Arran və Sünik Gürcüstanın bir hissəsi ilə birlikdə xəzərlərin əlində idi. Azərbaycan və Arran istila edildikdən sonra, bu ölkələrin ərazisi mahiyyətcə dəyişməz qalmışdı, yalnız bu ərazinin inzibati adı dəyişilirdi. Məsələn, ibn əl-Fəqih bildirir:

"Azərbaycanın ərazisi Bərdə torpaqlarından Zəncan torpaqlarına qədərdir. Varsan Azərbaycanın son nöqtəsidir. Azərbaycanın hüdudu Araza qədərdir"

— İbn əl-Fəqih, səh. 285

İbni xurdazbeh (1309 H.Q) də Sasanilər zamanı olan bölməni təkrarlayaraq belə yazır:

والجَربى بلاد الشمال ربع المملكة وكان أصبهبذ الشمال على عهد الفرس يسمى اذرباذكان أصبهبذ وفي هذا الحيّز إرمينية و آذربيجان والريّ ودُماوَنْد ومدينة دماوند شَلَنبَة قال بهرام جور‏:‏ مَنَم شير شَلَنبَه ومنم بَبْرِ تَلَه وفيه طبرستان والروبان وآمُل وسارية وشالوس واللاّرز والشِّرز وطميس ودِهستان والكلار وجيلان وبدشوارجر وملك طبرستان وجيلان وبدشوارجر يسمى جيل جيلان خراسان قال محمد بن عبد الملك‏:‏ قد خُضِبَ الفيل كعاداته لجيل جيلانِ خراسانِ والفيل لا تُخضَبُ أعضاؤه إلاّ لذي شأنٍ من الشانِ وفي هذا السقع الببْر والطيلسان والخَزَر واللان والصقالب والأبَر‏.‏

Azərbaycan türkcəsinə çevirmə:

İbni huqəldə "Ərməniyyə vərran və Azərbicn" iqlimin belə izah edir:

فلنرجع الان الي حد بلد الروم غرباً فنصف اقاليمها الي آخر الاسلام في حد المشرق و الذي نبتدا به ارمينيه و الران و اذربيجان و قد جعلنا هذا اقليماً واحدا لانه لا يملكه الا ملك واحد فيما شاهدته في عمري و من تقدمني كابن ابي الساج و مفلح غلامه وديسم بن سادلوبه و امرزبان بن محمد المعروف باسلار.

والذي يحيط به مما يلي المشرق الجبال و الديلم و غربي بحر الخزر والذي يحيط به مما يلي المغرب حدود الارمن واللان وشي من حذ الجزيره والذي يحيط به من جهه الشمال اللان وجبال القبق والذي يحيط به من الجنوب حدود العراق و شي من حدود الجزيره

Ərəb mənbələri Arran və Süniki bəzən müstəqil vilayət kimi təqdim edir, bəzən də azərbaycanın tərkibinə daxil olan mahallardan biri kimi göstərirlər. Arran Azərbaycanın tərkibində "Yuxarı Azərbaycan" (Azərbaycan əl-Ülya) adlandırılır.

Lakin ərəblər çox vaxt üç tarixi -coğrafi ərazini – Azərbaycan, Arran və Ermənistanı bir inzibati vahiddə birləşdirərək, bir canişinlik yaradır və bunu bəzən "Erməniyyə", bəzən də "Azərbaycan" adlandırırdılar.

Azərbaycanın şimal və Cənub sərhəddlərini dəqiqliklə göstərən Təbəri yazır:

"Azərbaycan böyük ölkə olub, cənubunda Həmədan, şimalında isə Dərbənd yerləşir."

— Chronique de Tabari..., p. 494.

İstəxri isə bu məlumatı verir:

فاما ارمينيه والران واذربيجان فانا جمعناها في صوره واحده و جعلناها اقليما واحدا والذي يحيط بها مما يلي المشرق الجبال و الديلم و غربي بحر الخرز والذي يحيط بها مما يلي المغرب حدود الارمن واللان و شي من حد الجزيره و الذي يحيط بها مما يلي الشمال اللان و جبال القبق والذي يحيط بها مما يلي الجنوب حدود العراق و شي من حدود جزيره

"Biz Ermənistan, Arran və Azərbaycanı xəritədə birləşdirir və ona bir ölkə kimi baxırıq. Azərbaycanın sərhədləri Tərm və Zəncanın son həddinə çatan dağ silsiləsidir. Sonra bu silsilə Dinavərin son hüduduna çatır, sonra Hülvan və Şahrazurun o tərəfinədək uzanır, nəhayət, Dəcləyə yaxınlaşır, sonra isə Ermənistan hüdudlarını əhatə edir"

— Əl-İstəxri, səh. 180-181

Azərbaycanın hər tərəfini gəzib onun xəritəsini tərtib edən İbn Havqəl İstəxrinin dediklərini tamamlayaraq, Azərbaycan, Arran və Ermənistanın ümumi xəritəsini yaratmış və bunu "Azərbaycanın xəritəsi" adlandırmışdır. O, Xəzər dənizinin də xəritəsini çəkərək, bütün sahil ərazisini Dərbəndədək Azərbaycan adlandırmışdır.

İbn Havqəldə bu sətirləri oxuyuruq:

"Qərbə doğru, Rum sərhədlərinə tərəf çevrilib onun şərq hüdudları və islamın ən uzaq hədlərində olan vilayətləri təsvir edək. Yazmağa başladığımız ilk ölkələr Ermənistan, Arran və Azərbaycandır. Bu ölkələri biz bir vilayət hesab edirik. Bunları əhatə edən yerlər: şərqdən – Cibal və Deyləm, habelə Xəzər dənizinin qərb hissəsi; qərbdən – Armen, Allanlar hüdudu və Cəzirə ərazisinin bir hissəsi; şimaldan – Allanlar və Kəbk dağları; cənubdan – İraq hüdudu və Cəzirənin şərq hissəsidir"

— İbn Havqəl, səh. 387

472-inci ildə (qəməri ili-1079 AD) yazilan "Hüdudolaləm men əlməşreq eləlməğreb حدود العالم من المشرق الی المغرب" kitabında Azərbaycan sınırları belə tosif olunur :

مشرق این ناحیت (=آذربایجان) حدود گیلان است و جنوب وی حدود عراق است و جزیره، و مغرب وی حدود روم است و سریر، و شمال وی حدود سریر است و خزران. و این جای هاست. بسیار با نعمت ترین ناحیت هاست اندر اسلام. و ناحیت آبادان و با نعمت بسیار و آب های روان و میوه های نیکو و جایگاه بازرگانان و غازیان ...

Çevirmə: Bu nahiyənin (=Azərbaycan) şərqi Gilan və cənubi Əraq la Cəzirədir, Və qərbi Rom və Sərir, və şumalı Sərir və Xəzran dır... TabulaRogeriana.jpg

Azərbaycan, Arran, Şirvan

Tarixi kitablarda Azərbaycan mərzləri barədə mubhəm yerlər var. Arran və Şirvan şəhrləri gah Azərbaycandan məmləkətindən sayılırlar gahda Azərbaycandan müstəqil görsədilirlər.

Həsən raşidinin nəzərinə görə Azərbaycanin adı "məmləkət" və "vilayət" işlənəndə iki fərqli coğrafiyayi anlam daşıyır. Məmləkət qavramı işlənəndə Arran və Şirvan "vilayət"ləri onun içində yerləşirlər, ancaq "vilayət" qavramın daşıyanda "Azərbaycan məmləkəti" içində Arranla qonşu sayılırmış. Pərviz şahmərəsi bunu iqtasadi və alış-veriş məsələsilə ilgili bilir .

Xarəzmşahlar dövrü

Məhəmməd ibni nəcib bəkran "cəhan namə" kitabında ki Sultan Məhəmməd Xarəzmşaha sunulub belə izahat verir:

کر جیحونی است در حدود آذرباذکان بر سه فرسنگی شهر بردعه که آن را کر خوانند.

Çevirmə: "Kür Azərbaycan hududunda bir çaydər, Bərdədən 3 fərsəx arası var və kür adlanır."

از آذرباذکان جنزه کنجه را خوانند هم از حدود آذرباذکان نشوی نخجوان را خوانند آذرباذکان ولایتست و قصبه آن را اردبیل خوانند.

Çevirmə:"Azərbaycandan Cənzə Kəncə dir va həm Nəşuy (Nəşvi?) Nəxcivana deyirlər və Azərbaycan vilayətdir və onun qəsəbəsi Ərdəbildir."

اندراب در آذرباذکان شهری معروفست که آنرا بردعه خوانند.

Çevirmə: Əndərab Azərbaycanda adlım bir şəhr ki onu Bərdə deyirlər."

Teymurilər dövrü

Nəxcəvan men kureye Azərbaycan 13.11.1400 İslah olunmuş mətn

Nəxcəvan men kureye Azərbaycan 13.11.1400

Teymurilər dövründən qalmış (1400-üncü il) bir sənəddə "Nəxcivan min kureye Azərbaycan" işarə olunur. Bu sənədddə "Xut, Şinher, Halzur, Tatef kilsəsinin mülkləri" indən söz gedir. Bu sənəd ۲۵ ربيع الاول ۸۰۳ / 13.11.1400 – 13.11.1400 yazılıb.

Sənədin Farsca yazısı belədir:

مناصب الكاء قپانات و سيسجان تومان نخچوان من كوره آذربيجان در دارالقضات معسكر ضفر اثر تصديق شده كه تمامت محدوده شش دانك املاك قريه خوط و شينهر و حالزور اول وادي رودخانه قريه اورط كه داخل ميانه سنور قريه خوط و بوردي ميشود و عبور الفاصله متيمد جاري بلسان المتعارف ابودرق ثاني يذهب الذي ذوغالودرق الي الفاصل ايضا ذوغالو زمين و ثاني عبور متصله بالماء مشهور هميد ...

Səfəvilər dövrü

Azerbaijan khanates all XVIII-XIX

Səfəviyyələr dövründə "Azərbaycan iyaləti" dörd beyglərbegiyə bölünürmüş:

Təbriz beyglərbegisi, Çuxur səd beyglərbegisi, Şirvan beyglərbegisi və Qarabağ beyglərbegisi .

İranda səyahət edən Şardən belə yazır:

Mad Azərbaycana tabi olan Dərbənddə əla çəmənlik (otlaqlıqlar) var .

Sam mirza-ye səfəvi "Təzkire-ye sami" (968 qəməri ili) Mirza Kafinin tanitmasında belə yazır:

Ordubad-e Azərbaycanın böyükzadələrindəndir .

Birdə Həbibi Bərgöşadinin tanitmasında yazır:

Bər Güşadi Azərbaycandan .

QarabagAzSefeviDovru &

QarabagAzSefeviDovru islah olunmuş mətn

Qarabağın Köçəz mahalında bir mulkun şişdang sənədində "Aran Qarabağ men kureye Azərbaycan" ibarətindən istifadə olunub. Sənəd ۹۸۱ / 3.5.1573 – 22.4.1574 tarixində yazılıb.

Mətn Farscada belə yazılıb:

... تمامت ششدانك ملك قريه خزاز من اعمال كوچز توابع اران قراباغ من كوره آذربايجان مع حدود اربعه ...

"Tadiyoz yuda krosinski" (1675-1756 M.S) Polşalı keşiş (1707 dən 1725-cən İranda olub) belə yazır:

Səfəvi dövləti Şah İsmayıl Xətaidən şah təhmasubacan 12 məmləkətə sahibidilər: birincisi Əraq-i əcəm, ikincisi Xuzistan, üçüncüsü Loristan, dördüncüsü Farsnan Kirman, beşincisi Məkran, altıncısı Simnan, yeddincisi Qəndəhar, səggizincisi Zabulistan, doqquzuncusu və onuncusu Xorasan və Mazəndəran həmdə Gilan, onbirincisi və onikincisi Azərbaycan ki ibarətdir İrəvan və Şirvana və Gürcüstanla Dağistan.

"İranın hərbi və maliyyə statistikası 1128(hicri-qəməri ildə)" Şah Sultan Hüseyn səfəvi zamanı (1716-inci ildə) Mirzə Məhəmməd Hüseyn Mostofi tərəfindən yazılmışdir və 1956 ildə tehranda yayılmışdı. Bu qaynağın dörd yerində Azərbaycanın sınırlarına toxunulur:

ساحل دويم در سرزمين ايران كناره درياي قلزم است كه از سمتي ملك روس، و از سمتي زمين ايران است. ابتداي اين دربند است كه باب‌الابواب نيز گويند از اعمال آذربايجان، و انتهاي او مشهد سر كه از اعمال مازندان است و ساحل قلزم از كناره زمين سه بيگلر بيگي نشين است: چنانچه اول از آذربايجان دربند و بادكوبه و ساليان دويم از گيلان زمين، .....

اما خلقت آذربايجان تابع اهل روم بوده‌اند راي بعضي از اهل تاريخ آن است كه اصل آنها تركمان است قريب العهداند كه شامل ايران شده و به مذهب تشيع گرديده‌اند، مگر قليلي از اهل شيروان و شماخي كه به دستور از اهل تسن‌اند

اما سر حد روم از جانب آذربايجان جماعه از قجر افشار را در ارومي و ايروان جاده داده‌اند

آذربايجان از تبريز و مراغه و دربند و ساليان تمام و كمال سه صد هزار تومان ماليات و صادر كه بيست و چهار لك روپيه مي‌شود، نصف بابت ماليات نقدي به خزانه پادشاهي داخل مي‌شود و نصف در ملك خرج مي‌شود

Azərbaycan Türkcəsinə tərcümə:

• İran ərazisinin ikinci sahil Qəlzəm (qılzım?) gölünün kanarlarıdır ki bir yöndən rus mülkü və ayrı yöndən iran ərazisidir. Bunun başlanışı Dərbənddir ki baboləlbabda deyirlər Azərbaycan üstündədir, və sonu Məşədsər ki Mazəndəran üstündədir və qəlzəm sahilinin kanarı üş beyglərbeyginin yeridir:

Əvvəli Azərbaicanın dərbənd və badkubə və saliyandır ikincisi Gilanzəmin.....s 404

• Ama Azərbaycan xalqı rum əhlinə tabimişlər bəzi tarix əhlinin rəyinə görə əsilləri türkəmandır sözlər üst-üstə düşür ki irana şamil olub şiə məzhəbin qəbul ediblər, məgər Şirvan və Şamaxı əhlinin bir azı ki sünnüdürlər.s 404-405

• Ama rum sərhəddin Azərbaycan söykənən tərəfindən qəcər və əfşar camatından urmu və irəvanda yer veriblər. s 406

• Azərbaycan, Təbriz və Marağa və Dərbənd və Saliyan, təmam-kəmal üçyüzmin tümən maliyat cəmlənir ki igirmidörd lək rupiyə olur, yarısı nəqdi maliyat olaraq padişah xəzanəsinə keçir və yarısı mülkün özündə xərclənir. s 420

Əfşarlar dövrü

1147 – inci ildə (şəmsi il) Nadir şah bir qanlı döyüşdə Əbdullah paşaya qələbəedir. Məhəmməd Kazım məvinin dediyinə görə Nadir şah bu qələbədən sonra:

تدبیر و صلاح چنان دید که: اولا معاوت به ایروان و گنجه نماییم و آن بلده را که معظم بلاد آذربایجان است تسخیر {نماید}

Çevirmə: "tədbir və səlahi ocur gördü ki: Əvvələn İrvannən Gəncəyə gedib və o şəhri ki Azzərbaycan məmləkətlərinin böyügüdür təsxir (edə).

Zəndlər dövründə

Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd1

Kərim xanın fərmanı – əsli sənəd2

Zəndlərin hakimiyyəti dövrünə aid iki tarixi məktubda Azərbaycanın sərhədləri göstərilmişdir. Bu məktublardan biri Kərim xan Zənd, digəri isə Əlimurad xan Zənd tərəfindən yazılmışdır.Həmin məktublarda Gəncə, Qarabağ, Naxçıvan, Şirvan, həmçinin "Əlişəkər"in hakimiyyəti altında olan ərazi ; Savə, Ərak və Həmədan da daxil olmaqla, indiki İranın Mərkəzi Ostanı , Həmədan ostanı , Tehran ostanı və Qum ostanı nın birqismi və üstəlik Kürdüstan ostanı nın şərq hissəsi və Kiramanşah ostanı nın üçdə biri və həmçinin Loristan ostanının birhissəsi Azərbaycan sərhədləri daxilində təqdim edilmişdir.

Kərim Xanının naməsinin mətni

Kərim Xan fərmanı – İslah olunmuş mətn1

Kərim Xan fərmanı – İslah olunmuş mətn2

فرمان تعالی شد آنکه در این اوان عمدة المسیحیه پادری فرنسیه حکیم‏ وارد حضور و بعرض رسانید که بموجب ارقام سلاطین جنت مكان صفویه‏ انار اللّه برهانهم، همیشه پادریان فرنگیان و خلیفها در ممالک محروسه‏ ایران جا و مکان داشته هر یک برسم و آئین خویش بعبادت مشغول و تجار و سوداگران این طایفه بتجارت قیام و عشور و متوجهات حسابی خود را مهمسازی عمال خیریت اعمال دیوان مینموده‏اند، مشروط بر اینکه احدی‏ از آنها مرتکب امری که خلاف ملت مقدس اثنی عشر علیهم صلوات اللّه الملک الاکبر باشد بحسب ظاهر نکرده، احدی را هم با ایشان رجوعی نباشد. و هرگاه‏ جماعت ارامنه بآنها ضرر و نقصانی برساند بخلاف حساب متعرض احوال آنها شوند، بعد از ثبوت آن آنها را ترجمان نمایند و پادریان کرملیان‏ دو نیکان و جزونت و کنحوجی و اکوستن و غیره که در ولایت‏ آذربایجان از شیروان و قراباغ و دار السلطنه تبریز و گنجه و نخجوان و قلمرو عليشكی دار السلطنه اصفهان و الکاء فارس از شیراز و بندرعباس‏ و سایر ممالک محروسه میباشند و در هرجا که خواسته باشند توقف و سکنی کرده هر یک از ارامنه و عیسویان و اولاد ایشان که خواسته باشند نزد ایشان آمدوشد کرده تعلیم گیرند و درس بخوانند نیز ممانعت نکرده‏ چنانچه جماعت مذکوره اموات خود را در مقامی که بجهت مدفون آنها تعیین‏ مینمایند بدستور و آئین دین خود برده و دفن نمایند عایق و مانعی جهت آنها نباشد و امداد و اعانت لازمه در باره آنها به عمل آمده احدی نسبت به ایشان‏ ظلم و ستم ننماید. و در خصوص صدق ادعایات و عرض خود ارقام مذکوره را بنظر رسانند. لهذا عالیجاهان بیگلربیگیان عظام و حکام گرام و غیره عمال‏ ولایت محروسه در خصوص امور مذکوره بنحویکه حسب الارقام سلاطین‏ بشروط مذکوره مقرر شده از آنقرار معمول و عشور متوجهات حسابی تجار و سوداگران را باز یافت و تخلف از فرموده مبارک جایز نداشته مراعات ایشان را منظور دارند و در عهده شناسند.

تحریرا فی شهرشوال المكرم سنه 1177.

Kərim xan fərmanının Azərbaycanca çevirməsi:

"Fərman yüksəldi. Bu zamanlarda xristian mübəlliği (keşişi) Həkim Frənsiyə hüzura çatıb ərz etdi ki Allah hikmətini onlara öyrətmiş Səfəvi şahlarının qərarı əsasında, xristian mübəlliğlər həmişə Məmaliki Məhruse-yi İranda yerləri vardı (ev sahibi hesab olurlar) və öz adət ənənələri əsasında ibadət edib bu tayfanın tacir və alış – veriş edənləri divan sahibləriylə bir araya gəlirmişlər. Bu şərtlə ki onların heç birisi zahirdə əsnaəşər (on iki imam nəzərdə tutulur) əleyhum sələvato Allah ol molk o alakbər millətinin xilafında bir əmələ mürtəkib olmasın (12 imama qarşı çıxmasın) və heç kəsin onlara müraciəti olmasın. Və hər vaxt Erməni camati onlara zərər və ziyan yetirsə və hesab – kitab qaydasından kanara onların əhvalına mötəriz olsalar o sabit olandan sonra onları cazalandırsınlar və Kərəmliyan Do nikan və Kənhuci və Ekostin və sairə xristian mübəlliğlər ki Azərbaycan Şirvandan və Qarabağ və darulsəltənə Təbriz və Gəncə və Naxçıvan və Əlişəki qələmrovu darulsəltənə İsfəhan və "Ölkəye Fars" Şirazdan və Bəndər Abbas vilayətləri və ayrı məmaliki məhrusədə vardılar və hər yerdəki vardılar dayanıb məskunlaşsınlar Ermənilər və xristianların hər biri və onların övladları ki istəyir onların yanına gedib təlim alsın qabağı alınmasın və..... Şəvval ayı, 1177-inci il"

Zəndlə dövrundən bir ayrı mənbə

Mirza Məhəmməd Sadıq Müsəvi (Nami-e İsfahani) "Tarixe Giti Goşa تاریخ گیتی گشا" kitabında belə yazır:

رود ارس كه از مشاهير رودهايي كبيرست در وسط آذربايجان جاري و متصل به دريای خزر

Çevirmə: "Araz çayı ki böyük çayların adlımlarındandır Azərbaycanın ortasından axır Xəzə gölünə tərəf"

Qacarlar dövrü

Ötən əsrin əvvəllərində Parisin Sent Denis Bulvarı 18-20 ünvanında A.Tarid tərəfindən nəşr olunan xəritə

“Tarix dəftərində “ əsəri 1895 (1274) inci ildə “Mirzə Əlinəqi Məşirləşkər Nayini” tərəfindən yazılıb. Əsər 2002 ildə tehranda yenidən çap olunub. Bu əsərdə İran-Rus muharibəsi barədə belə yazılıb:

تا به حال به لطایف حیل چند ولایت آذربایجان را به آن دولت واگذار و هشت كرور وجه نقد از خزانه سلطانی داده یك كرور نیز بر ذمه قبول نمودند....

Azərbaycan Türkcəsinə tərcümə:

İndiyə kimi çeşidli hilələrlə Azərbaycanın neçə vilayəti o düvlətə verilib və səkkiz kurur nəqd pul səltənət xəzinəsindən və bir kururda qannama kimi qəbul olunub....S 60

“Tarix-e zolqərneyn” əsəri Mirzə Fəzlullah Xavəri Şirazi (1776-1849) tərəfində Fətəlişah zamanı yazılıbdır. Bu əsər 2002-inci il tehranda yenidən yayılıbdır. Bu əsərin bir-neçə yerində Azərbaycan sınırlarından söz gedir:

شهرهای مشهور این شانزده ایالت از آذربایجان، تبریز و اردبیل و خلخال و مراغه و خوی و ارومی و ایروان و شوش و گنجه و نخجوان است.

اهلش (ایران) جمعا داخل طبقه اسلام، مگر ارامنه گرجستان و آذربایجان و قلیلی از طوایف مجوس یزد و كرمان

و در ازای آن همه زحمات، یك وسیع‌المساحت آذربایجان را از قاپلان كوه تا دربند، به عهده اهتمام ولیعهد دوران محول و احكام قضا به امضای صاحبقران قضا امضا، مسجل آمد

این معنی محقق است كه جماعت بد عاقبت روسیه از روزی كه پای به خاك گرجستان و حدود آذربایجان نهادند، هیچ یك از ولایات را به ضرب و زور نگشادند. شهر تفلیس را گرگین خان والی –از قراری كه ذكر شد- درگشود و ایشپخدر ولایت گنجه را به سبب حرام‌زادگی نصیب بیگ شمس‌الدینلو و ارامنه آنجا مفتوح نمود. قلعه شوشی را به سبب خرافت ابراهیم خلیل خان جوانشیر تصرف كردند و هریك از ولایات آن طرف رود ارس را به نهجی كه ایراد می‌گردد و به حیله و تزویر به دست آور{د}ند.

ذكر تسلط جماعت روسیه از روی تغلب به ولایت مغصوبه از آذربایجان و سرداری و ...

مختصر فصول عهدنامه یازده‌گانه این كه: ناپلیون ایمپراطور فرانسه، جنود روسیه را از تفلیس و سایر محالات گرجستانات و ولایات آذربایجان متصرفی ایشان به هرنوع تواند یا به جنگ یا به صلح اخراج نماید

تخلیه ولایات گرجستان و آذربایجان،

چون رای عالم آرا بر آن تعلق یافت كه در جمیع سرحد و شغور مملكت قلاع رزینه به جهت محافظت از دستبرد روسیه بسته گردد، لهذا حكم رفت كه جناب میرزا بزرگ فراهانی از آذربایجان به دربار سپهر مبانی شتابند. پس از ورود، مبلغ دویست هزار تومان زر نقد از خزانه عامره به جهت مصارف این كار عنایت رفت و حكم شد كه به دستیاری مهندسین انگریزی در حدود قارباغ و نخجوان و خوی و اردبیل و سرحد طوالش قلعه جات رفیع و خنادیق عمیق مهیا داشته ....

Azərbaycan Türkcəsinə tərcümə:

• Bu onaltı əyalətdən Azərbaycanın adlım şəhərləri Təbriz və Ərdəbil və Xalxal və Marağa və Xoy və Urmu və İrəvan və Şuşa və Gəncə Naxcivan dır. S 14

• (İran) əhlinin hamısı müsülmandır, məgər Gürcüstüan və Azərbaycan erməniləri və az sayda yəzd və kirman ətrafında yaşayan məcuslar…. S 16

• …və o qədər çəkildiyi zəhmətlər əvəzində, geniş vüsətli Azərbaycanı Qaplan dağından Dərbəndəcən, dovran vəliəhdinə tapşırdı və qəza əhkamı qəza sahibqıranının imzasına yetışdi…. S 230

• Bu söz düzdür ki rusiyyənin bəd aqibət camatı Gürcüstan və Azərbaycana girəndən, vilayətlərin heç birisin zorla almadılar. Tiflis şəhərin Gərgin xani vali –dediyimiz kimi- açdı və İşpəxdər Gəncə vilayətin Nəsib beyg şəmsəddinlu və ermənilərin haramzadəliklərilə açdı. Şuşi qalası İbrahim xəlilxan cavanşirin alçaqlıqlarıla təsərrüf etdi və ərəs çayının otayındaki vilayətləri dediklərimiz kimi və hilə və təzvirlə ələ aldılar. S 257

• Rusiyyə camatının təqəllüb üzüylə Azərbaycanın qəsb olunmuş vilayətlərinə təsəllütünün zikiri və sərdari.... S 270

• Onbir fəsilli əhdnaməmin xulasəsi bu ki: fıransa impiratoru Napelon, rusiyyə ərteşin Tiflis və gürcüstanın ayrı mahalları və Azərbaycanın təsərrüf olmuş vilayətlərindən hər model ki başarır cəng ya sülh yolu ilə ixrac etsin. S 270

• Gürcüstan vilayətlərin və Azərbaycanı təxliyə…. S 257

• Çün aləm-aranın rəyi buna oldu ki bütütn məmləkət sərhədlərində rusəyyənin təcavuzu qabağında qalalar tikilsin, ona əsasən cənabi Mirza Bozorg Fərahani Azərbaycandan dərbara istənildi. Girişdən sonar, ikiyüzmin tümən nəqd qızıl xəzanədən bu işləri görmək üçün nəzərdə tutuldu və hökm verildi ki ingilizi mühəndislər köməyilə Qarabağ və Naxcivan və Xoy və Ərdəbil hududlarında və Təvaliş hududlarında böyük qalalar və dərin xəndəqlər hazır ola…. S 309-310

Ziya Bünyadov adına Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru, Milli Məclisin deputatı, professor Gövhər Baxşəliyeva Misirin Dar-ül-Kütub kitabxanasında böyük əhəmiyyətə malik tarixi xəritələr aşkarlaylb.

Bu xəritələrdən birincisi (şəkil 1a, şəkil 1b) ötən əsrin əvvəllərində Parisin Sent Denis Bulvarı 18-20 ünvanında A.Tarid tərəfindən nəşr edilib. Dəmir yolları və naviqasiya xətlərini göstərmək üçün tərtib olunan bu xəritə Avropa və Asiya ölkələrini əhatə edir. Bu xəritədə Xəzər dənizinin qərb sahillərində təsvir edilən və Azərbaycan kimi təqdim edilən dövlətin ərazisi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (1918-1920-ci illər) ərazisi ilə uyğun, hətta nisbətən geniş verilib .

Tarixi ərazinin bölünməsi

1828-inci il türkmənçay müqaviləsi əsasında, Azərbaycan iki Güney Azərbaycan (İranın quzey batısı) və Quzey Azərbaycan (Azərbaycan respublikası)a bölündü .

Güney Azərbaycanda torpaq itirməsi

Azərbaycan-Kürdüstan sınırları

Hal hazırda Kürdüstan ostanının sınırlarında yerləşən Bicar və Qürvə bölgələri tarixən Azərbaycan sınırlarında yerləşiblər. Bu ərazi miladdan öncə manena-midiya dövləti, sasanılər zamanı və... zamanlarda Azərbaycan sınırlarında yerləşibdir.

Qacar sülasəsinin ikinci padişahi fətəlişah zamanı (1213-1176 şəmsi, 1834-1797miladi və 1250-1212 qəməri illərində) hələ Həmdan, Zəncan və indıkı Kürdüstan iylətinə tabi olan Bicar gərus və Qürvə Azərbaycan sınırlarında yerləşirdilər. Əfzəl-əltarıx də yazılan kimi fətəli şah zamanı rəsm beləidi ki şaəzadələrin hər birisi bir vilayətin başçılığına təyin olurdular, ancaq o zaman şaəzadə Dara hükümətsiz qalır, sədriəzəm Şəfi sədr belə qərara gəlir ki Qəzvin, Gərüs, Həmədan və Fəlan buluki(?) ni Azərbaycandan ayirib Zəncanla birlikdə Xəmsə vılayt yaradsın ta şaəzadə oraya hükümət edə bilsin. Bu zaman xəmsə vilayətı Azərbaycana tabi qalır və şahzadə nayib-əlsəltənə nəzəri altında işə başlayir (qacarlar dönəmi Təbriz ikinci paytaxt kimi nayib-əlsəltənənin məkanidi). Fətəli şahin ölümündən sonra Məhəmmd şah hükümətə və Mirza aqası sədri-əzəmliyə çatır. Vəzir Məhəmməd sadıq xan gərüsinin ölümündən sonra 1260.qəməri ilində gərüs vilaytin nayib-əlsəltənənin ixtiyarı altından çıxardır və hükümətin müstəqil edir ta şah və sədri-əzəm eliyə bilsin oranın hakımın rahatcasına əzl və nəsb edə bilsinlər.

1325 incı qəməri ilində İranın iyalat və vilayət qanunu (qanun-e iyalat və vilayat-e İran) milli məcəlisin təsvibindən keçdi və bu qanun əsasında İran 27 iyalət və vilayətə bölündü. Bu bölünmələr əsasında gərus hələ də müstəqil bir vilayət kimi saxlanıldı. Milli hükümət Pişəvəri zamanında Gərusu ələ keçirtəməyə çalışsada dövləti nirular önündə iş qabağa apara bilmədi və bu çalışma uğursuz oldu.

1316-incı şəmsi ilində pəhləvilər ilk inzibati bülmələri (təqsımat-e siyasi) başlandı. Bu əsasda İran 10 ostan və 49 şəhristana bölündü. Bu bölmələr əsasında Gərus beşinci ostana verildi. Beşinci ostanda İlam, Kirmanşah, bicar, Sənənədəc və Şahabad yerləşirdi. 1318-incı şəmsi ilində Azərbaycan ostanı iki yerə bölünən zaman (üçüncü və dördüncü ostan) Bicar gərüs şəhristanı beşinci ostandan ayrıldı və batı Azərbaycan ostanına izafə olundu. 1325-incı şəmsi ilində Həmədan iyalətinə verildi və 1337-incı şəmsi ilində Həmədan iyalətindən ayrıldı və Kürdüstan ostanına verildi. Bu bölgə indi iki bölgəyə bölünməklə (Bicar və Qürvə) Kürdüstan iyaləti sınırlarında qalmaqdadır.

Azərbaycanla Gilan sınırları

Sasanilər zamanı Gilan ostanı Azərbaycana tabe idi. Astara şəhristanı bu ostanın son bölgəsi kimi 1339 (H.Ş) (1961 M)də Azərbaycandan ayrılıb Gilan ostanına verildi. 1386 (2008)-inci ildə bu bölgənin Ərdəbil ostanınan qaytarmığı mətrəh olsada nəhayətdə uğursuz oldu.

Həmçinin bax

• Quzey Azərbaycan
• Güney Azərbaycan
• Qarabağ müharibəsi
• Qərbi Azərbaycan