Azərbaycan legionu

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azərbaycan legionunun emblemi

Azərbaycan legionu — müstəqil Azərbaycan dövləti yaranması uğrunda Almaniya tərəfdə döyüşən azərbaycanlılardan ibarət ordu. Müharibə illərində siyasi mühacirlər Azərbaycan Milli Komitəsini yaratdılar, komitə almanlar Qafqazı ələ keçirdikdən sonra ölkəyə rəhbərlik edəcəkdi. 1941-ci ildə Qafqaz Müsəlman legionu yaradılıb, 1942-ci ildə adı dəyişdirilərək Azərbaycan (Azerbajdzansche) legionu qoyulub. [1]

Qafqaz cəbhəsində 4,500 azərbaycanlı əsgərdən ibarət 5 batalyon döyüşüb, onlar özlərini ən yaxşı tərəfdən göstəriblər. Məsələn, 804-cü "Aslan" batalyonu bütün xarici hissələrlə müqayisədə daha çox sayda əsgərinin müxtəlif döyüş "xidmətlərinə" görə təltif edilməsi ilə fərqlənirdi. Həmçinin, "Berqman", "Donmek" batalyonları da fərqləniblər.

1943-cü ilin yayında 162-ci türk piyada diviziyası yaradıldı. 1944-cü ildə Azərbaycan legionu Azərbaycan milli-azadlıq ordusunun birləşmiş qərargahına çevrildi.

Azərbaycan legionu 4 polkdan, 30 yaxin batalyondan və digər dəstələrdən ibarət idi. Ümumilikdə almanların tərəfində 70 min Azərbaycan əsgəri və zabiti döyüşüb.[2]

Azərbaycan legionunun yaranma tarixi[redaktə]

Qüds müftisi Məhəmməd Əmin Əl-Hüseyni azərbaycanlı legionerlərlə görüş zamanı

­Alman tədqiqatçısı Muh­­len ya­zır­­dı: Türk-­ta­tarlardan mil­­li le­gion­­lar ya­rat­maqda iki türk ge­ne­ra­lı­­nın xü­s­u­si ro­lu ol­muş­du və 1941-­ci ilin okt­yab­rın­­da bu pla­nın müs­­bət hə­y­a­ta ke­ci­­ril­­mə­­sin­­də cəhd­­lər gös­­tər­­miş­­di­­lər. Hə­­min ge­ne­ral­lar­dan bi­­ri ta­nın­­mış hərbçi Nuru Paşa, di­­gə­­ri isə ge­ne­ral Ərkilət idi. Hə­­lə 1941-­ci ilin sent­yab­rın­­da Ber­li­­nə gə­­lən Nu­ru Pa­şa Al­ma­ni­y­a Xa­ri­­ci İş­­lər Na­zir­­li­­yi ilə əla­­qə­­lər qu­rub Veyts­ze­ker və Ber­man­la gö­­rüş­­lər ke­çir­­mişdir.

1941-­ci ilin pa­yı­­zın­­da Hit­­ler­lə Tür­­ki­­yə or­du­su Baş Qə­r­ar­ga­hı­­nın ge­ne­ra­lı Ər­­ki­­lə­­t arasında danışıq oldu. Şər­­qi Prus­si­y­a iqa­­mət­­ga­hın­­da gö­­rü­­şən ge­ne­ra­lın tək­­li­­fi Hit­­le­ri ma­raq­lan­dır­­mış­­dı. Tür­­ki­­yə­­ni öz tə­­rə­­fi­­nə çək­­mə­­yə ça­lı­ş­an Hit­­ler 1941-­ci ilin no­yab­rın­­da Tür­­küs­­tan le­gio­­nu­nun ya­ra­dıl­­ma­sı­n­a ra­zı­­lıq ver­di. Al­man or­du­su­nun ta­ma­mi­­lə məx­­fi olan 1941-­ci il 3 de­kabr ta­rix­­li əm­­ri ilə mü­­səl­­man-­Qaf­qaz, gür­­cü və er­mə­­ni le­gion­­la­rı for­ma­laş­dı­­rıl­­ma­ğa baş­la­dı. Son­ra­dan mü­­səl­­man-­Qaf­qaz le­gio­­nu şi­m­a­li-­qaf­qaz­lı və azər­­bay­can­lı ol­maqla iki ye­rə ay­rıl­­dı. 1942-­ci ilin or­ta­la­rın­­da on­la­ra da­ha iki­­si əla­­və edil­­di: Krım tatarlarıVolqaboyu tatarları.[3]

­­İlk vaxtlar mühacirlərdən ibarət Azərbaycan legionuna sonradan azər­­bay­can­lı əsir­­lər də daxil olmağa başladılar. Əsir azərbaycanlılar di­­gər xalq­lar­dan olan­lar­la bir­­gə al­man ober-­ley­te­nant Ba­ron fon Qou­be­nin baş­cı­­lı­­ğı al­tın­­da Za­po­roj­ye ya­xın­­lı­­ğın­­da­kı 444 say­lı təh­­lu­­kə­­siz­­lik di­­vi­­zi­y­a­sın­­da bir­­ləş­­di­­ril­­di. Son­ra on­lar­dan al­man za­bit­­lə­­ri­­nin rəh­­bər­­li­­yi al­tın­­da Tur­­kus­­tan ta­bu­ru ya­ra­dıl­­dı və bu son­ra­dan 444 say­lı turk ta­bu­ru adı­­nı al­dı.[4]

­La­kin mu­h­a­cir­­lə­­rin Al­ma­ni­y­a hö­k­u­mə­­ti təm­­sil­­ci­­lə­­ri ilə da­nı­­şıq­­la­rı hec də uğur­lu get­mir­­di. Xu­s­u­sən, Şi­m­a­li Qaf­qa­z xalqları, gürcülərazərbaycanlılar öz öl­­kə­­lə­­ri­­nin mus­­tə­­qil­­li­­yi­­ni irə­­li sür­­dü­­yün­­dən al­man­lar tə­­rə­­fin­­dən qə­b­ul edil­­mir­­dilər. Be­lə ol­duq­da, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Şi­m­a­li Qaf­qaz­lı Səid Şamil Al­ma­ni­y­a­dan çı­­xıb get­mək məc­­bu­riy­­yə­­tin­­də qaldı. La­kin fon Men­de cə­­tin­­lik­­lə də ol­sa, M. Ə. Rə­s­ul­za­də­­ni mu­­vəq­­qə­­ti ola­raq sax­la­ya bil­­­­di. Hə­­min dovr­­də Al­ma­ni­y­a­da M. Ə. Rə­s­ul­za­də­­nin baş­cı­­lı­­ğı ilə Mil­­li Azər­­bay­can Ko­mi­­tə­­si də ya­ra­dıl­­dı.

Azərbaycan legionu və Mə­­həm­­məd Əmin Rə­s­ul­za­də[redaktə]

SS-Vaffen qrup Türküstan bölüyünün döyüşcüsü Rüstəm Əliyev (1943)

M.Ə. Rə­s­ul­za­də bu mü­n­a­si­­bət­­lə ya­zır­­dı: "1943-­cu il­­dir. Ikin­­ci Ca­han hər­­bi əs­­na­sın­­da Al­man Xa­ri­­ciy­­yə Na­zir­­li­­yin­­dən fon Şu­len­bur­qin (son­ra­dan Hit­­le­rə ya­pı­l­an sui-­qəsd işi ilə il­­gi­­li ola­raq edam edi­­lən) də­­və­­ti uzə­­ri­­nə Ber­lin­­də idim. Mil­­li Azər­­bay­can Ko­mi­­tə­­si tə­­şək­­kul et­miş­­di; bu ko­mi­­tə Mil­­li Azər­­bay­can da­va­sı­­nın əsa­s­la­rı­­nı al­man mə­q­am­la­rı­n­a qə­b­ul et­dir­­mək uz­­rə fəa­­liy­­yə­­tə kec­miş­­di". M. Ə. Rə­s­ul­za­də­­nin baş­cı­­lıq et­di­­yi Mil­­li Azər­­bay­can Ko­mi­­tə­­si bu proq­ram­la mubarizə apa­rır­­dı: "A­zər­­bay­ca­nın mil­­li haq­la­rı­­nı qo­ru­maq, və­­tə­­nin xi­l­a­sı və is­­tiq­­la­lı ucun mucahidə et­mək, qaf­qa­si­y­a­lı mil­­lət­­lə­­rin dost­luq­la­rı və si­y­a­sət­­cə bir yer­də ya­şa­ma­la­rı ucun ca­lış­­maq və Al­ma­ni­y­a ilə sı­­xı su­rət­­də iş­­bir­­li­­yi tə­­min et­mək".

Azər­­bay­can le­gio­­ner­lə­­ri­­nə baş­çı­­lıq edən­­lər­­dən ma­yor Əb­­dür­­rəh­­man bəy Fə­­tə­­li­­bəy­­li M. Ə. Rə­s­ul­za­də­­yə aşa­ğı­d­a­kı məz­­mun­da bir mək­­tub gon­­dər­­miş­­di: "Mər­­hə­b­a, çox möh­­tə­­rəm Mə­­həm­­məd Əmin! Əziz yur­du­muz Azər­­bay­ca­nın yo­rul­maz hür­­riy­­yət mü­c­a­hi­­di olan Si­­zi cəb­­hə­­də­­ki bü­­tün əs­­gər­­lə­­ri­­miz adın­­dan salam­la­yı­r­am. Qə­z­e­ti­­miz­­də "Mil­­li Azər­­bay­can Ko­mi­­tə­­si"nin təş­­kil olun­du­ğu­nu oxu­dum, bu mə­­ni çox se­vin­­di­­rir. Biz, cəb­­hə­­də­­ki əs­­gər­­lər şüb­­hə et­mi­­rik ki, Mil­­li Ko­mi­­tə­­mi­­zin üzv­­lə­­ri ara­sın­­da ha­mı­­mız­­ca se­vi­­lən, le­gio­­nu­mu­zun qu­ru­cu­su Ba­ba­yev Bey­dul­lah da ola­caq­dır. Biz irə­­li­­də də mil­­lə­­ti­­mi­­zin hür­­riy­­yət və bö­­yük Al­ma­ni­y­a uğ­run­da fə­d­a­ka­ra­nə bir tərz­­də dö­­yü­­şə­­cə­­yiz. Cəb­­hə­­də­­ki bü­­tün əs­­gər­­lər­­dən Si­­zə sa­lam. Si­­zə xoş səh­­hət­­lər di­­lə­­rəm. Si­­zin Ə. Dü­­dən­­gins­­ki Fə­­tə­­li­­bəy­­li".

1942-­ci ilin okt­yab­rın 7-­də M. Ə. Rə­s­ul­za­də ilə apa­rı­l­an da­nı­­şıq­­lar fay­da ver­mə­­di­­yin­­dən (cun­­ki o, Azər­­bay­ca­nın mus­­tə­­qil­­li­­yi fik­­ri­­ni onə cə­­kir­­di) o, Ru­mı­­ni­y­a­ya, Bu­xa­res­tə get­miş­­di. Al­man­lar onun get­mə­­si­­nə təəs­­süf­­lən­­miş, qal­ma­sı ucun Drezden mək­­təb­­lə­­ri­­nin bi­­rin­­də müəl­­lim­­lik tək­­lif et­miş­­di­­lər, la­kin o, bu­nun­la da ra­zı­l­aş­ma­mış­­dı. SS Mər­­kə­­zi dai­­rə­­si onu son­ra­dan ye­nə ara­mış və iş­­bir­­li­­yi­­nə ca­lış­­mış­­dı­l­ar. M.Ə. Rə­s­ul­za­də ilə da­nı­­şıq­­la­rın alın­­ma­dı­­ğı­­nı və Mil­­li Azər­­bay­can Ko­mi­­tə­­sin­­də yal­nız Hi­l­al Mün­­şi­­nin təm­­silçi ola­raq Ber­lin­­də qal­dı­­ğı­­nı gör­­dük­­də al­man­lar X. Xas­məm­­mə­d­ov qru­pu ilə dia­­lo­qa baş­la­mış­­dı­l­ar. Bu dia­­loq­da azər­­bay­can­lı "Qaf­qaz" qru­pu­na mən­­sub Fuad Əmir­­can, Ab­bas bəy Ata­ma­lı­­bə­y­ov və Əb­­dür­­rəh­­man bəy Fə­­tə­­li­­bəy­­li ol­muş­du.

Legionun fəaliyyəti[redaktə]

1942-­ci ilin av­qus­tun­da Hit­­ler təş­­kil olu­nan mil­­li le­gion­­lar­la or­du qə­r­ar­ga­hı ara­sın­­da ra­bi­­tə və­­zi­­fə­­si­­ni gö­­rən məh­­dud və muəy­­yən iş­­lər­­lə bağ­lı "Ra­bi­­tə (ir­­ti­b­at) he­yət­­lə­­ri" (Ə­l­a­qə qə­r­ar­gah­la­rı – al­man­ca: "Fer­bin­­dunqş­tab­lar) qu­rul­ma­sı­­nı əmr et­­­di. Azər­­bay­can "Rabitə hеyəti"­­nin ba­şı­n­a da Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli-Düdənginski gə­­ti­­ril­­­­di. Azər­­bay­can le­gio­­ner­lə­­ri­­nə əv­­vəl­­cə qrup ha­lın­­da başçı­­lıq edir­­di­­lər: Ab­bas bəy Ata­ma­lı­­bə­y­ov, Əb­­dür­­rəh­­man bəy Fə­­tə­­li­­bəy­­li-­Dü­­dən­­gins­­ki və Fuad Əmir­­can.

­"İr­­ti­b­at He­yə­­ti" — Fer­bin­­dunqş­ta­bın hər­­bi, mül­­ki və dip­­lo­ma­tik şö­­bə­­lə­­ri fəa­­liy­­yət gös­­tə­­rir­­di. Hər­­bi şö­­bə­­yə Ə. Dü­­dən­­gins­­ki, mül­­ki işə F. Əmir­­can, dip­­lo­ma­tik sa­hə­­yə isə A. Ata­ma­lı­­bə­y­ov rəh­­bər­­lik edir­­di. Azərbay­can­lı­l­ar­dan iba­­rət olan 804-­cü ta­bur al­man­la­rın 49-­cu dağ kor­pu­su­nun 4-­cü dağ atı­­cı di­­vi­­zi­y­a­sı­n­a gon­­də­­ril­­di. Hə­­min di­­vi­­zi­y­a Qaf­qaz­da Suxumi is­­ti­q­a­mə­­tin­­də­­ki yük­­sək dağ ra­yon­la­rın­­da hə­­rə­­kət edir­­di.

NalçikMozdok is­­ti­q­a­mət­­lə­­rin­­də olan döyüş­­lər­­də əsa­­sən 111-­ci Azər­­bay­can ta­bu­ru vu­ru­şur­du. Ge­ne­ral-­ley­te­nant Qray­fen­ber­qin mə­l­u­ma­tın­­da di­­gər ta­bur­lar­la ya­na­şı, azər­­bay­can­lı­l­ar­dan təş­­kil edil­­miş 804-­cü və 805-­ci ta­bur­la­rın da me­şə­­lik ra­yon­lar­da ay­rı­-ay­rı dəs­­tə­­lə­­rə qar­şı uğur­lu dö­­yüş­­lə­­ri qeyd olu­nur­du. Məhz be­lə uğur­lu dö­­yüş­­lər­­dən son­ra ay­rı­-ay­rı ta­bur­la­ra "al­man for­ma­sı da­şı­m­aq şə­­rə­­fi" nail olur­du.

Azər­­bay­can le­gio­­nu­nun əsas ba­za­la­rı PolşaAlmaniya əra­­zi­­lə­­rin­­də yer­lə­­şir­­di. Son­ra­lar isə le­gio­­n Pol­şa­nın Ro­dom mən­­tə­­qə­­sin­­dən Fransanın cə­n­u­bun­da yer­lə­­şən Ro­des şə­­hə­­ri­­nə köçürü­­ldü. 1944-­cu il­­də Azər­­bay­can le­gio­­ner­lə­­rin­­dən Ə.Fə­­tə­­li­­bəy­­linin, İ.İs­­ra­fi­l­o­vun, R.Ba­ba­ye­vin, T.Məm­­məd və Ə.Qa­zı­y­e­vin fəal­­lı­­ğı ilə "İr­­ti­b­at Qə­r­ar­ga­hı"nın (Fer­bin­­dunqş­ta­bın) Pa­ris fi­­lia­­lı ya­ra­dıl­­dı. Pa­ris fi­­lia­­lı­n­a Nu­şi­­bəy Zul­­qə­­də­r­ov, Rza Ta­ğı­y­ev və Əli­­bəy Ha­cıns­­ki da­xil ol­du­lar. 1944-­cu il­­də Pa­ri­­sin al­man­lar­dan azad edil­­mə­­sin­­dən son­ra Pa­ris fi­­lia­­lı da bu­ra­xıl­­dı. Azər­­bay­can le­gio­­nu­nun bir his­­sə­­si məhv edil­­di, bir his­­sə­­si isə in­­gi­­lis­-a­me­ri­k­an qo­şun­la­rı­n­a təs­­lim ol­du.

Mənbə[redaktə]

  1. Память об азербайджанских легионерах (rus dilində)
  2. Azərbaycanda faşizm üzərində Qələbə günü qeyd olunur
  3. "Üçün­­cü Rey­xin xid­­mə­­tin­­də olan xa­ri­­ci im­­kan­lar", ABŞ
  4. AZƏRBAYCANLI "XIVILƏR"-LEGIONERLƏR

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]