Azərbaycan legionu
Azərbaycan legionu — müstəqil Azərbaycan dövləti yaranması uğrunda Almaniya tərəfdə döyüşən azərbaycanlılardan ibarət ordu. Müharibə illərində siyasi mühacirlər Azərbaycan Milli Komitəsini yaratdılar, komitə almanlar Qafqazı ələ keçirdikdən sonra ölkəyə rəhbərlik edəcəkdi. 1941-ci ildə Qafqaz Müsəlman legionu yaradılıb, 1942-ci ildə adı dəyişdirilərək Azərbaycan (Azerbajdzansche) legionu qoyulub. [1]
Qafqaz cəbhəsində 4,500 azərbaycanlı əsgərdən ibarət 5 batalyon döyüşüb, onlar özlərini ən yaxşı tərəfdən göstəriblər. Məsələn, 804-cü "Aslan" batalyonu bütün xarici hissələrlə müqayisədə daha çox sayda əsgərinin müxtəlif döyüş "xidmətlərinə" görə təltif edilməsi ilə fərqlənirdi. Həmçinin, "Berqman", "Donmek" batalyonları da fərqləniblər.
1943-cü ilin yayında 162-ci türk piyada diviziyası yaradıldı. 1944-cü ildə Azərbaycan legionu Azərbaycan milli-azadlıq ordusunun birləşmiş qərargahına çevrildi.
Azərbaycan legionu 2 polkdan, 20 batalyondan və digər dəstələrdən ibarət idi. Ümumilikdə almanların tərəfində 38 min Azərbaycan əsgəri və zabiti döyüşüb.[2]
Mündəricat |
Azərbaycan legionunun yaranma tarixi [redaktə]
Alman tədqiqatçısı Muhlen yazırdı: Türk-tatarlardan milli legionlar yaratmaqda iki türk generalının xüsusi rolu olmuşdu və 1941-ci ilin oktyabrında bu planın müsbət həyata kecirilməsində cəhdlər göstərmişdilər. Həmin generallardan biri tanınmış hərbçi Nuru Paşa, digəri isə general Ərkilət idi. Hələ 1941-ci ilin sentyabrında Berlinə gələn Nuru Paşa Almaniya Xarici İşlər Nazirliyi ilə əlaqələr qurub Veytszeker və Bermanla görüşlər keçirmişdir.
1941-ci ilin payızında Hitlerlə Türkiyə ordusu Baş Qərargahının generalı Ərkilət arasında danışıq oldu. Şərqi Prussiya iqamətgahında görüşən generalın təklifi Hitleri maraqlandırmışdı. Türkiyəni öz tərəfinə çəkməyə çalışan Hitler 1941-ci ilin noyabrında Türküstan legionunun yaradılmasına razılıq verdi. Alman ordusunun tamamilə məxfi olan 1941-ci il 3 dekabr tarixli əmri ilə müsəlman-Qafqaz, gürcü və erməni legionları formalaşdırılmağa başladı. Sonradan müsəlman-Qafqaz legionu şimali-qafqazlı və azərbaycanlı olmaqla iki yerə ayrıldı. 1942-ci ilin ortalarında onlara daha ikisi əlavə edildi: Krım tatarları və Volqaboyu tatarları.[3]
İlk vaxtlar mühacirlərdən ibarət Azərbaycan legionuna sonradan azərbaycanlı əsirlər də daxil olmağa başladılar. Əsir azərbaycanlılar digər xalqlardan olanlarla birgə alman ober-leytenant Baron fon Qoubenin başcılığı altında Zaporojye yaxınlığındakı 444 saylı təhlukəsizlik diviziyasında birləşdirildi. Sonra onlardan alman zabitlərinin rəhbərliyi altında Turkustan taburu yaradıldı və bu sonradan 444 saylı turk taburu adını aldı.[4]
Lakin muhacirlərin Almaniya hökuməti təmsilciləri ilə danışıqları hec də uğurlu getmirdi. Xususən, Şimali Qafqaz xalqları, gürcülər və azərbaycanlılar öz ölkələrinin mustəqilliyini irəli sürdüyündən almanlar tərəfindən qəbul edilmirdilər. Belə olduqda, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Şimali Qafqazlı Səid Şamil Almaniyadan çıxıb getmək məcburiyyətində qaldı. Lakin fon Mende cətinliklə də olsa, M. Ə. Rəsulzadəni muvəqqəti olaraq saxlaya bildi. Həmin dovrdə Almaniyada M. Ə. Rəsulzadənin başcılığı ilə Milli Azərbaycan Komitəsi də yaradıldı.
Azərbaycan legionu və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə [redaktə]
M.Ə. Rəsulzadə bu münasibətlə yazırdı: "1943-cu ildir. Ikinci Cahan hərbi əsnasında Alman Xariciyyə Nazirliyindən fon Şulenburqin (sonradan Hitlerə yapılan sui-qəsd işi ilə ilgili olaraq edam edilən) dəvəti uzərinə Berlində idim. Milli Azərbaycan Komitəsi təşəkkul etmişdi; bu komitə Milli Azərbaycan davasının əsaslarını alman məqamlarına qəbul etdirmək uzrə fəaliyyətə kecmişdi". M. Ə. Rəsulzadənin başcılıq etdiyi Milli Azərbaycan Komitəsi bu proqramla mubarizə aparırdı: "Azərbaycanın milli haqlarını qorumaq, vətənin xilası və istiqlalı ucun mucahidə etmək, qafqasiyalı millətlərin dostluqları və siyasətcə bir yerdə yaşamaları ucun calışmaq və Almaniya ilə sıxı surətdə işbirliyi təmin etmək".
Azərbaycan legionerlərinə başçılıq edənlərdən mayor Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli M. Ə. Rəsulzadəyə aşağıdakı məzmunda bir məktub gondərmişdi: "Mərhəba, çox möhtərəm Məhəmməd Əmin! Əziz yurdumuz Azərbaycanın yorulmaz hürriyyət mücahidi olan Sizi cəbhədəki bütün əsgərlərimiz adından salamlayıram. Qəzetimizdə "Milli Azərbaycan Komitəsi"nin təşkil olunduğunu oxudum, bu məni çox sevindirir. Biz, cəbhədəki əsgərlər şübhə etmirik ki, Milli Komitəmizin üzvləri arasında hamımızca sevilən, legionumuzun qurucusu Babayev Beydullah da olacaqdır. Biz irəlidə də millətimizin hürriyyət və böyük Almaniya uğrunda fədakaranə bir tərzdə döyüşəcəyiz. Cəbhədəki bütün əsgərlərdən Sizə salam. Sizə xoş səhhətlər dilərəm. Sizin Ə. Düdənginski Fətəlibəyli".
1942-ci ilin oktyabrın 7-də M. Ə. Rəsulzadə ilə aparılan danışıqlar fayda vermədiyindən (cunki o, Azərbaycanın mustəqilliyi fikrini onə cəkirdi) o, Rumıniyaya, Buxarestə getmişdi. Almanlar onun getməsinə təəssüflənmiş, qalması ucun Drezden məktəblərinin birində müəllimlik təklif etmişdilər, lakin o, bununla da razılaşmamışdı. SS Mərkəzi dairəsi onu sonradan yenə aramış və işbirliyinə calışmışdılar. M.Ə. Rəsulzadə ilə danışıqların alınmadığını və Milli Azərbaycan Komitəsində yalnız Hilal Münşinin təmsilçi olaraq Berlində qaldığını gördükdə almanlar X. Xasməmmədov qrupu ilə dialoqa başlamışdılar. Bu dialoqda azərbaycanlı "Qafqaz" qrupuna mənsub Fuad Əmircan, Abbas bəy Atamalıbəyov və Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli olmuşdu.
Legionun fəaliyyəti [redaktə]
1942-ci ilin avqustunda Hitler təşkil olunan milli legionlarla ordu qərargahı arasında rabitə vəzifəsini görən məhdud və muəyyən işlərlə bağlı "Rabitə (irtibat) heyətləri" (Əlaqə qərargahları – almanca: "Ferbindunqştablar) qurulmasını əmr etdi. Azərbaycan "Rabitə hеyəti"nin başına da Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli-Düdənginski gətirildi. Azərbaycan legionerlərinə əvvəlcə qrup halında başçılıq edirdilər: Abbas bəy Atamalıbəyov, Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli-Düdənginski və Fuad Əmircan.
"İrtibat Heyəti" — Ferbindunqştabın hərbi, mülki və diplomatik şöbələri fəaliyyət göstərirdi. Hərbi şöbəyə Ə. Düdənginski, mülki işə F. Əmircan, diplomatik sahəyə isə A. Atamalıbəyov rəhbərlik edirdi. Azərbaycanlılardan ibarət olan 804-cü tabur almanların 49-cu dağ korpusunun 4-cü dağ atıcı diviziyasına gondərildi. Həmin diviziya Qafqazda Suxumi istiqamətindəki yüksək dağ rayonlarında hərəkət edirdi.
Nalçik və Mozdok istiqamətlərində olan döyüşlərdə əsasən 111-ci Azərbaycan taburu vuruşurdu. General-leytenant Qrayfenberqin məlumatında digər taburlarla yanaşı, azərbaycanlılardan təşkil edilmiş 804-cü və 805-ci taburların da meşəlik rayonlarda ayrı-ayrı dəstələrə qarşı uğurlu döyüşləri qeyd olunurdu. Məhz belə uğurlu döyüşlərdən sonra ayrı-ayrı taburlara "alman forması daşımaq şərəfi" nail olurdu.
Azərbaycan legionunun əsas bazaları Polşa və Almaniya ərazilərində yerləşirdi. Sonralar isə legion Polşanın Rodom məntəqəsindən Fransanın cənubunda yerləşən Rodes şəhərinə köçürüldü. 1944-cu ildə Azərbaycan legionerlərindən Ə.Fətəlibəylinin, İ.İsrafilovun, R.Babayevin, T.Məmməd və Ə.Qazıyevin fəallığı ilə "İrtibat Qərargahı"nın (Ferbindunqştabın) Paris filialı yaradıldı. Paris filialına Nuşibəy Zulqədərov, Rza Tağıyev və Əlibəy Hacınski daxil oldular. 1944-cu ildə Parisin almanlardan azad edilməsindən sonra Paris filialı da buraxıldı. Azərbaycan legionunun bir hissəsi məhv edildi, bir hissəsi isə ingilis-amerikan qoşunlarına təslim oldu.
Mənbə [redaktə]
- ↑ Память об азербайджанских легионерах (rus dilində)
- ↑ Azərbaycanda faşizm üzərində Qələbə günü qeyd olunur
- ↑ "Üçüncü Reyxin xidmətində olan xarici imkanlar", ABŞ
- ↑ AZƏRBAYCANLI "XIVILƏR"-LEGIONERLƏR
Həmçinin bax [redaktə]
- Azərbaycan Böyük Vətən Müharibəsi illərində
- İkinci Dünya müharibəsi
- Faşizm üzərində Qələbə Günü
- Sonderverband Bergmann
- Erməni legionu
- İkinci Dünya müharibəsində döyüşmüş legionların siyahısı
