Azərbaycan rəqsləri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Azerbaijan Dance Shaki.jpg
Azərbaycanlılar

Mədəniyyəti

Memarlığı · Təsviri sənəti · Kino · Mətbəxi
Rəqsləri · Milli geyimləri · Ədəbiyyatı
KİV · Musiqisi · Mifologiya · Din · İdman
Teatr · Turizm

Region ölkələr
İran · Gürcüstan · Rusiya
Dağıstan · Ermənistan
Din
İslam · Provoslav dini · Yəhudilik
Xristianlıq
Dil
Azərbaycan dili
Hüzn günləri
Mart soyqırımı · Qara yanvar
Xocalı soyqırımı
Azərbaycan portalı

Azərbaycan rəqsləri — özündə qədim və zəngin tarixi daşıyır. Eramızdan 2-3 min il əvvəl, tunc dövründə Azərbaycanda rəqs sənəti insanların məişətində, adət-ənənəsində müəyyən mövqe tutub. Bu, araşdırmalar nəticəsində məlum olub.

Azərbaycanda rəqs sənəti[redaktə]

Dünyanın bir çox inkişafda olan ölkələrində olduğu kimi, Azərbaycanda da sadə və ibtidai xalq musiqi alətləri meydana gəlməzdən çox-çox əvvəl rəqs tamaşaçıların çəpik çalmaları ilə əldə edilən ritmik zərblərin mahiyyəti ilə yaranıb. Müxtəlif peşələrlə, hətta ovçuluqla məşğul olan tayfalar öz sehirli ayinlərini çeviklik, qıvraqlıq, insan gücünü nümayiş etdirən plastik hərəkətlərdən ibarət reqslərlə həyata keçirirdilər. Beləliklə, dünyanın bir çox yerlərində olduğu kimi, Azərbaycanda da rəqs sənətinin müxtəlif növləri və yanrları öz mahiyyətini şifahi xalq ədəbiyyatının bir qolu olan xalq rəqslərindən götürüb. Rəqs sənəti xalqın iqtisadi, ictimai və mənəvi həyatında meydana gələn dəyişikliklərlə əlaqədar olaraq yeni məzmun və istifadə vasitələri əldə edir.

Azərbaycan xalq rəqsləri tariximizlə ayrılmaz surətdə bağlı olub, onun milli xüsusiyyətini, həm də həyat və məişətini özündə əks etdirir. Bu da ölkənin tarixində, mədəniyyətində rəqs sənətinin nə dərəcədə böyük əhəmiyyətə malik olduğunu göstərir.

Milli rəqslərimizə xas olan və onu başqa xalqların rəqslərindən fərqləndirən səciyyəvi cəhətlər sözsüz ki var. Azərbaycanıın tanınmış rəqqaslarından olan Əminə Dilbazi, Afaq Məlikova, Roza Xəlilova, Böyükağa Məmmədov və başqaları öz ifalarında milli elementləri qoruyub saxlamaqla Milli rəqsi xeyli inkişaf etdirə biliblər. Bu rəqslər vasitəsilə hər kəs öz daxilində mənini tapır, xalqına məxsus olan mənəvi-əxlaqi dəyərləri dərk edə bilər. [1]

Xalq rəqslərinin nota salınması[redaktə]

Azərbaycan rəqslərinin nota salınması və nəşri 1930-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının Elmi-Tədqiqat Musiqi Kabinetinin yaradılmasından sonra mümkün oldu. Bu Kabinet xalq musiqisinin, eləcə də rəqslərin toplanması və nota yazılmasına aid iş planını sözü gedən vaxtdan həyata keçirməyə başlayır. Məşhur müğənni, xalq musiqisinin dərin bilicisi Bülbül bu elmi-tədqiqat kabinetinə rəhbərlik edirdi. Onun E.T.M.K-nin işində, folklorun toplanıb çap olunmasında müstəsna xidmətlərini qeyd etmək lazımdır.

İlk toplunun çapı 1937-ci ilə aiddir. “Azərbaycan rəqs havaları” adlanan bu toplu Səid Rüstəmov tərəfindən hazırlanıb [2]. Məcmuəyə 30 rəqs daxil edilib. Bunlar ən məşhur rəqslərdir. Bu gun də həmin rəqslər öz təravətini itirməyib. Bu məcmuə S. Rüstəmov tərəfindən 1950-ci ildə yenidən redaktə edilmiş və nəşr olunmuşdur (Bakı, Azərbaycan Dövlət musiqi nəşriyyatı).

1951-ci ildə Azərbaycan Dövlət Musiqi nəşriyyatı tərəfindən Tofiq Quliyev, Zakir BağırovMəmməd Saleh Ismayılovun not yazılarına əsasən “Azərbaycan xalq rəqsləri” toplusu buraxıldı [3]. Toplunu redaktə edən və ona ön söz yazan bəstəkar S. Rüstəmov idi. Bu məcmuəyə qədim xalq rəqsləri daxil edilmişdi.

1954-cü ildə Rauf Hacıyev zurnaçı Əli Kərimovun çalğısından “Sünbülü” və “Yarış” rəqslərini nota salıb və piano üçün işləyib. Bu rəqslər əsasən konsert pyesi kimi maraq doğurur. [4]

Azərbaycan rəqslərinin özəllikləri[redaktə]

Melodik quruluşu etibarı ilə azəri məqamları əsasında yaradılan Azərbaycan xalq oyun havaları bir qayda olaraq ritmik ardıcıllığa və müəyyən ölçünün (vəznin) daimi surətdə təkrarlanmasına əsaslanır.

Azərbaycan rəqslərinin ritmik çevrəsi bir çox hallarda daxilən ikiqisimli zərblə üçqisimli zərbin ardıcıl surətdə növbələşməsi əsasında təşkil olunur. Yəni əsas etibarilə əksərən 6/8 (ikiqisimli) musiqi ölçüsündə olan eyni oyun havasının ritmik quruluşu 3/4 (üçqisimli) ölçü ilə növbələşir. Bu da Azərbaycan xalq rəqslərinin orijinallığını və gözəl bir xüsusiyyətini təşkil edir [5].

Qadın rəqsləri[redaktə]

Bir qayda olaraq, Azərbaycan qadın rəqsləri üç hissədən ibarət olub quş pərvazını, nazlı sonaların süzən hərəkətlərini xatırladır:

  • birinci - dövrə boyu sürətlə gediş,
  • ikinci - lirik hissə. Bir nöqtədə dayanaraq rəqsi davam etdirmək - "süzmək", bu hissədə ayaqlar, demək olar ki, hərəkətsiz qalır, gövdənin yuxarı hissəsi isə öz özündən nazlanır kimi ədalar göstərir.
  • üçüncü - yenə dövrə boyu sürətlə, təntənəylə və böyük coşqunluqla gəziş.

Keçmişdə qadınlar uzun tumanda gəzdikləri üçün rəqs hərəkətlərinin texnikası çox da inkişaf edə bilmirdi. Buna görə bütün diqqət bədənin yuxarı hissəsinin: qolların, çiyinlərin, başın və üzün (qaş-gözün) hərəkətlərinin gözəlliyinə verilirdi. Azərbaycan rəqslərində qolların vəziyyətləri olduqca mükəmmləl işlənmiş və yüksək dərəcəyə qaldırılmışdır. [6]

Kişi rəqsləri[redaktə]

Qadın rəqslərindən fərqli olaraq, kişi rəqslərində ayaqların hərəkət texnikası böyük rol oynayır və o qədər inkişaf etdirilir ki, rəqqaslar asanlıqla barmaq üstdə dayana bilirlər. Bu cəhətdən Qazağı rəqsi çox səciyyəvidir.

Təsnifat[redaktə]

2013-cü ildə buraxılmış poçt markasında "Tərəkəmə" rəqsi

Azərbaycan xalq rəqsləri, bir sıra müxtəlif rəqslər ki nəsildən nəsilə xalq arasında qalıb və getdikcə inkişaf edib. Bunların bəzisi əslində dini mərasim üçün və ya müharibəyə hazırlığı üçün yaradılsada sonralar yalnız şənlik məclislərində göstəriliblər.

Azərbaycan xalq rəqslərinə "Qazağı", "Heyvagülü", "Lalə", "Qızılgül", "İnnabı" və sairələrini misal gətirə bilərik. Bununla yanaşı "Dərbəndi", "Aşqabadi", "Əsgərani", "Qars" və digər milli rəqslərimiz də var ki, onlar Azərbaycanın coğrafi adlarını özündə yaşadırlar. Azərbaycan xalq oyun havası olan "Şalaxo" isə şən, nillli, qıvraq rəqs musiqisidir. Bu sözün mənası şalaxo-şələküm (daha dəqiq desək, şələkə yüküm) sözü uzun illər ərzində çox dəyişilərək təhrif olunub.

Mövzusuna görə rəqslər 6 yerə bölünür:

  • mərasim rəqsləri - toy, bayram, önəmli olayla bağlıdır:
    • bayram rəqsləri - Novruz bayramıyla bağlı olan Novruzu, Kos-kosa, Xıdır İlyas, Qodu-qodu rəqsləri
    • toy rəqsləri - çalınan Məzəli rəqs, Qıtqılıda, Mirzəyi, Vağzalı
    • siyasi-iqtisadi həyatla bağlı - Aeroplanı, Ekspress, Torqsin.
  • məişət rəqsləri bir neçə cür olur:
    • uşaqlar üçün - Bənövşə, Bir quşum var,
    • lirik
    • əşyalarla rəqs - Qavalla rəqs, Yaylığım, Nəlbəki, Xonça, Dəsmalı, Xəkəndazı.
    • təbiətə həsr olunmuş - Turacı, Ceyranı, Şalaxo, Keçməməsi, Qafqazı, Lalə, Qusarçay və b.
    • məzəli, satirik
    • etiraz rəqsləri.
  • əmək rəqsləri - əkin, biçin, bağçılıqla bağlıdır. Bunlara aiddir: Araba, Cütcü.
  • hərbi-qəhrəmanlıq, idman - Misri (Koroğlunun qılıncı), Koroğlu çığatayı, Koroğlunun döşəməsi, Koroğlunun çağırışı, Qoç Əli (Abşeron), Beşatılan (Qarabağ), Mücəssəmə (Lənkəran), Zorxana.
  • yallı (halay)
  • coğrafi adları əks etdirən rəqslər - Aşqabadı, Sabirabadı, Asta Qarabağı, Şuşanı, Qars, Dərbəndi və s.
  • hansısa şəxslərin tanınmış rəqsləri - Çağatayı, Gülgəz, Gülüstanı, Xalabacı, Cəfəri, Arazı, İlqarı, Sərvəri. [7] [8]
  • rəqəmlərlə adlandırılmış rəqslər - Yüz bir, On dörd, Altı nömrə və s.

Məmməd Saleh İsmayılov bütün rəqsləri ifa tərzinə görə üç qrupa bölür:

  • tək (solo)
  • cüt (duet)
  • kollektiv (qrup).

Ritminə görə rəqslər 3 cür olur:

Bəzi rəqslərin adı hərəkətlərlə bağlıdır: Süzmə, Kəsmə, Atlanma, Çolağı.

Bayram Hüseynli musiqi müşayiətinə görə rəqsləri 3 yerə ayırır:

  • vokal (səsli) - ən qədim rəqs forması
  • vokal-instrumental (səsli-çalğılı)
  • instrumental (çalğılı) - rəqsin ən çağdaş inkişaf aşaması.

Filmoqrafiya[redaktə]

  1. Abşeron ritmləri (film, 1970)
  2. Afrika görüşləri (film, 1961)
  3. Azərbaycan incəsənəti (film, 1970)
  4. Bakı Xoreoqrafiya Məktəbi 2005 (film, 2005)
  5. Beş dəqiqəlik konsert (film, 1941)
  6. Doğma torpaq, Azərbaycan (film, 1960)
  7. Güllələnmiş heykəllər (film, 2002)
  8. Qafqaz rəqsi (film, 1898)
  9. Xalq Təranələri (film)
  10. Mahnı qanadlarında (film, 1973)
  11. Məktuba cavab (film, 1944)
  12. Nəğməkar torpaq (film, 1981)
  13. Sahilsiz gecə (film, 1989)
  14. Sevinc (film, 1968)
  15. Suvenir (film, 1972)
  16. Şur (film, 1967)
  17. Toyda görüş (film, 1970)
  18. Ulduz (film, 1964)

Şəkillər[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. "Şərq" qəzeti. Azərbaycan rəqs sənəti.
  2. Səid Rüstəmov. Azərbaycan rəqs havaları. Redaktor X. Qacar. Bakı: Azərnəşr, 1937.
  3. Azərbaycan xalq rəqsləri. Not yazısı T. Quliyevin, Z. Bağırovun və M. S. Ismayılovundur. Azərbaycan Dövlət Musiqi nəşriyyatı, Bakı, 1951
  4. Elnarə Dadaşova. Azərbaycan xalq rəqslərinin not yazıları haqqında. "Musiqi dünyası" jurnalı.
  5. Muğam Ensiklopediyası - Oyun havası
  6. Qəmər Almaszadə. Azərbaycan xalq rəqsləri (metodik vəsait). Bakı: "Birləşmiş nəşriyyat", 1959.
  7. Bayram Hüseynli. Azərbaycan xalq rəqslərinin melodiyaları. Birinci dəftər. Bakı: "Azərnəşr", 1965.
  8. Classification of Azerbaijani popular dances. International music magazine HARMONY.
  9. Məmməd Saleh İsmayılov. Azərbaycan xalq musiqisinin janrları.

Kitablar[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]