Böyük İran

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Antik İran və ya Böyük İran (Fars: ایران بزرگ İran-e Bozorg, və ya ایرانزمین Irānzamīn "İran Torpağı") sözünün mənası İran mədəni təsirinə sahib bölgələri ifadə edər. Qabaqcadan İran mədəniyyətinin yeri olan İran Platosu mərkəzində olmaq üzrə Qafqaz, Şərqi Anadolu torpaqları, Hind çayı və Pakistanı ehtiva edən torpaqlar içərisində qalan bölgənin adıdır. Ayrıca İran mədəniyyətinə təsir edən bu termin Encyclopaedia Iranica tərəfindən də istifadə edilməkdədir.

Bu anlayış mədəni bir anlayışdır və irani xalqların yerləşdiyi sərhədləri təmsil edir. Bu anlayış heç bir siyasi vəziyyətlə bağlı deyil. Bu bölgü Tunc Çağı məskunlaşmasını göstərir, siyasi meydana gəlmələr isə bu mədəni dağılımdan əsrlər sonra meydana gəlmişdir. 3. əsr yazılarında Sasani İmperatorluğunun Böyük İran sərhədlərini tamamilə örtən siyasi bir meydana gəlmə olaraq bölgəni idarə etdiyi görülməkdədir. Bu vəziyyət yalnız mədəni məzmunda bir İranlı milləti meydana gətirmişdir.

Tərif[redaktə]

Richard Nelson Frye; Böyük İranı Qafqaz Əfqanıstan, Pakistan və Orta Asiyanın bir qisimi (Xorasan, Xarəzm), Mədəni sərhədlərinin isə qərb Çindən Sami dillərinin danışıldığı Qərb Mesopotamiya, Aralıq dənizi və Egey sahillərinə qədər uzandığı söyləməkdədir. Frye'e görə İran, İrani dillərin danışıldığı və İranın çox üzlü mədəniyyətini saxlayan torpaqların hamısını ehtiva etməkdədir.

Richard Foltz isə: "Böyük İran" xalqlarını ehtiva edən bölgələrin Mezopotamya_dan Qafqazlara, Xarəzm, Maveraünnehir, Baktriya, və Pamir dağları olduğu Farslar, Medleri, Partlar və Sogdları ehtiva edən İslam əvvəli bütün Zərdüşt bölgələrdir. Böyük İran, Yunan sərhədindən İndus Çayı qədər olan bölgədir.

J. P. Mallory və Douglas Q. Adams'a görə: Ahameniş İmperatorluğu dövründə Böyük İranın qərb bölgələrində əsasən cənub qərb İran dilləri, şərq hissələrində isə Avesta ilə əlaqəsi olan şərq İran dilləri istifadə.

Corc Lane: Monqol İmperatorluğunun dağılması, Elxanilər və Olcayto Böyük İranın hökmdarı olmuşdur. Judith G. Kolbas'a görə:, bu dövlətlərin rəhbərliyi M.S. 1304-1317 illəri arasındadı

Böyük Teymur İmperiyası tarixçisi Mir Khwand Böyük İranı (Iranshahr) Fırat Çayından Amu Dərya arasında olan bölgə olaraq betimlemiştir.

Ənənəvi olaraq köhnə dövrlərdən, günümüzə qədər etnik bölgələrin ayrılmasında istifadə edilməmişdir. Bunu bu sözüylə açıqlayır.

Richard Nelson Frye: Çox vaxt günümüz Orta Asya'sında yaşan xalqlardan, istər Türki, istər İran mənşəli olsun. Eyni din, mədəniyyət, ictimai dəyərlər və ənənələrə sahib olmalarına baxmayaraq onları ayıran tək şey danışdıqları dilləridir.

Yalnız müasir dövrlərin qərb kolonici müdaxiləsi və etnik meyli Böyük İranı ayıracaq bir güc halına gəldi. Patrick Clawson'a görə, "Etnik milliyyətçilik geriyə dönük genişləmə moda olsa belə 19. əsrin böyük fenomeni olmuşdur." [12] Böyük İran hər nə qədər böyük bir siyasi meydana gəlmə olmasının kənarında böyük bir mədəni birlikdə.

Nuzhat al-Qolub'un (نزهه القلوب), əmrinə tabe olan Orta Çağ coğrafiyaçısı Hamdollah Mostowfi bunu yazmışdır:

چند شهر است اندر ایران مرتفع تر از همه Bəzi İran şəhərləri digər geri kalanlarında çox daha yaxşıdır, بهتر و سازنده تر از خوشی آب و هوا Bunlarda xoş görü və yaxşılıq havası vardır, گنجه پر گنج در اران صفاهان در عراق Arranın zəngin Gəncə şəhəri və əlbəttə ki İsfahan, در خراسان مرو و طوس در روم باشد اقسرا Xorasandakı Merv və Tus və təbii ki Konya (Aksara).

Cambridge İran tarixi adlı əsərdə Böyük İranın coğrafi və mədəni yanaşması ilə sərhədlərini Əfqanıstan, Çin və Sovet Orta Asya'sını da əhatə etdiyini söyləyir.

Tarixi[redaktə]

Farscada Böyük İran; Iranzamin (ایرانزمین) yəni "İran ölkəsi" mənasını verməkdədir. Iranzamin köhnə MİTlər Turanzamin "Turan ölkəsi" mübarizə etməkdə. Turanzamin günümüz Orta Asya'sının yuxarı qisimlərini təmsil etməkdə idi.

İslam əvvəli dövrdə İranlılar seçmə iki ana bölgəni yönetmekteydiler. Bunlardan biri İran digəri isə Aniran olaraq adlandırılmaktaydı. İran, İrani xalqların yaşadığı bölgəyə verilən ad idi və bu gün olduğundan daha geniş torpaqlara malik idi. [Kaynak ifadə edilməli] Bu gün bir çox tarixi dəyişməyə baxmayaraq bu sərhədlər içərisində yaşayan xalqlar İran mədəniyyətini qorudular və günümüzdəki İran dillərinin meydana gəlməsini təmin etdilər.

Nümunə olaraq: Fars, Orta Asiya və Qafqazda əsas yazışma və ədəbi dili oluşturmaktayken bu gün bunun yerini Rus almış vəziyyətdədir. Fars eyni zamanda Britaniya İmperiyası mandatı altındakı İraq Kürdistanı'nda da istifadə. 1918-1932.

Rusiya İmperiyası ilə İran arasındakı iki döyüş sonunda imzalanan Türkmənçay Antlaşmasıve Gülüstan müqaviləsi ilə İranın Orta Asiyadakı torpaqlarının bir qismi Rus İmperatorluğu tərəfinə ələ geçirilmişti. Qərb sərhədlərində isə 1823'de Abbas Mirza'nın gözlənilməyən ölümü və İran böyük vəziri Mirzə AbolQasem Qa'im Maqām'ın öldürülməsi sonunda bir çox Orta Asiya xanları Cara qarşı döyüşlərində Şahın onları dəstəkləmə ümidlərini kaybedilmişti. Rus ordusu Aral sahilini 1849da işğal etmiş, Taşkent'i 1864də, Buxaranı 1867, Semerkant'ı 1868, Hive və Amu Derya'yı 1873də işğal etmişdi. "Bir çox İranlı ölkələrinin təbii atmosferinin təsirlərinin bu gün kü sərhədlərinin kənarında olduğunun düşünməkdədir. Bundan başqa, İran çox daha böyük bir ölkə idi. Portuqaliya gücləri 16. və 17. əsrdə adalarını və bəzi limanlarının elegeçirdiler. Rusiya İmperatorluğu, bu gün Azərbaycan, Ermənistan veGürcistan olaraq bilinən ölkələri İran torpaqlarından ayırdı. İran ibtidai məktəb sənədləri iran birliklərinin bizə yalnız Bakı kimi şehirlerenden çıxmadıqları, Dərbənd və kənarında də olduqlarını göstərməkdədir. Şah 1856-1857 və Anglo-İran müharibəsi sonrasında Qərb Əfqanıstanda bir çox iddiasını itirmişdi. 1970-ci ildə Yalnız BMT-nin sponsorluğunda müşavirə sonunda Basra Körfəzi ada xalq Bahrain, üzərində ki hökmdarlığı üçün İranın iddiaları sona çatmışdı. Əsrlər sınra iran hökmdarlığı ilk dəfə İraqın kənarına çəkilmişdi. nezaman qərb dünyası İranın başqa ölkələrinə müdaxiləsindən şikayət etsə. İran rəhbərliyi köhnə egemenliğndeki torpaqlarla əlaqədar bir məsələ olduğunu qarşıya qoymuşdur. Eyni zamanda İranın diş güclərin delindeki itkinlərinin verdiyi maduriyet hissi də bu günə qədər buna iştirak etmişdir .. " -Patrick Clawson, Vaşinqton İnstitutu Yaxın Şərq siyasəti "İran bu gün yalnız bir zamanlar olduğu ölkənin yalnız aşağı qisimi qədər. İran hökmdarları, İraq, Əfqanıstan, Qərbi Pakistan, Orta Asiyanın böyük bir əksəriyyəti və Qafqazları idarə etdilər. Bir çox iranlı bu gün hələ də bu bölgələrin öz mədəni təsirləri ilə yaşadığı Böyük İranın bir parçası olaraq görür .. " -Patrick Clawson "Ahameniş İmperatorluğundan bu günə, İranlılar coğrafiyalarını qorumuşlar. Lakin yüksək dağlar və İran platosunun böyük boşluğu Rus ordusunu və Britaniya donanmalarınından qorumağa kafi deyildi. Tam və məcazi mənasıyla, İran kiçildi. 19. əsrin başlanğıcında, Azərbaycan, Ermənistan, Gürcüstan ' ın bir qismi və Əfqanıstan İran'ındı, lakin yenə bu əsrin sonunda Avropanın hərbi hərəkətləri nəticəsində bütün bu torpaqlarını itirdi.

Bölgələr[redaktə]

Orta Çağda, Böyük İran olaraq bilinən torpaqlar iki qisimdən meydana gəlməkdə idi. Qərbdə İraq-ı Acem şərqdə isə Horasandan meydana gəlməkdə idi. Ayrılan bu iki bölgə ümumiyyətlə Gürgan və damğa şəhərləri tərəfindən idarə olunmaqdadır. Xüsusilə Qəznə Dövləti, Böyük Səlcuqlu Dövləti və Böyük Teymur İmperiyası kimi dövlətlər imperatorluqlarını İraq-i və Xorasan-i bölgələrinə ayırmış idilər. Bu vəziyyət Abul Fazl Bayhqi'nin "Tārīkhi Baïhaqī" adlı kitabı kimi bir çox tarixi kitaba mövzu olmuşdu. Faza'ilul al-anam min rasa'ili hujjat al-Islam (Al-ghazal mektublarından ibarət olan bir əsərdir) və digər bölgəni izah edən tarixi kitablarda Maveraünnehir və Xarəzm bölgələri Xorasan içərisində göstərilməkdə idi.

Orta Asiya[redaktə]

Əfqanıstan[redaktə]

Tacikistan[redaktə]

Türkmənistan[redaktə]

Özbəkistan[redaktə]

Qərb Çin[redaktə]

Pakistan[redaktə]

Qafqaz bölgəsi[redaktə]

Cənubi Qafqaz[redaktə]

Ermənistan[redaktə]

Naxçıvan[redaktə]

Gürcüstan[redaktə]

İraq[redaktə]

Sazişlər[redaktə]

  • Qəsri Şirin müqaviləsi: Osmanlı İmperatorluğu ilə Səfəvi dövləti arasında edilmişdir. Bağdad Osmanlı himayəsinə verilmişdir.
  • Gülüstan müqaviləsi: Rusiya İmperiyası ilə İran Qacar ​​Türk xanədanı arasında edilmişdir. İran Qafqazda torpaqlarının böyük hissəsini itirmişdir.
  • Türkmənçay müqaviləsi: Rusiya İmperiyası ilə İran Qacar ​​Türk xanədanı arasında edilmişdir. Müqavilə ilə Azərbaycan türklərinin yaşadıqları bölgə iki ayrı dövlətə pay edilmişdir.
  • Paris Atlaşması (1857): Herat və Əfqanıstan Britaniya İmperatorluğuna verilmişdir.
  • Ahal müqaviləsi (1881): İran Merv və Xarəzm bölgəsini Rus İmperatorluğuna vermişdir.

İstinadlar[redaktə]


Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]