Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının dövlət və siyasi sistemi

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının dövlət və siyasi sistemi - Birləşmiş Krallıq konstitusiyalı monarxiyadır. Bu o deməkdir ki, dövlət başçısı kimi ölkəni irsi monarx idarə edir (kral və ya kraliça), lakin monarxın hakimiyyəti formaldır və o yalnız Parlamentin dəstəyi ilə hökm sürə bilər. Kral yaxud Kraliçanın rəsmi vəzifələrinə aiddir:

  • Seçkilərin sonunda Baş Naziri təyin etmək (adətən İcmalar Palatasında səs çoxluğuna malik olan partiyanın lideri);
  • Parlamenti çağırmaq, işində fasilə təyin etmək və Parlamenti buraxmaq;
  • Müharibə elan etmək/sülh bağlamaq;
  • Xarici dövlət və hökümətləri rəsmən tanımaq;
  • Saziş bağlamaq;
  • Əraziləri özünə birləşdirmək və ya başqa ölkəyə güzəştə getmək
  • Məhkəmə hakimiyyətinə rəhbərlik etmək (ölkədə bütün məhkəmələr Kral və ya Kraliça məhkəməsi adlanır və bütün məhkəmə prosesləri Kral yaxud Kraliçanın adı ilə həyata keçirilir);
  • Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı olmaq;
  • Mötəbər İngiltərə Kilsəsinin Ali Hakimi olmaq;
  • Silahlı Qüvvələr və Kilsədə şəxsləri mühüm dövlət postlarına rəsmi şəkildə təyin etmək;
  • Əsilzadə, cəngavər və digər şərəf ordenləri ilə təltif etmək;
  • Gizli Şuranın görüşlərində Hökümətin qərarlarını rəsmi şəkildə təsdiq etmək;
  • Avstraliya, Kanada, Yeni Zellandiya daxil olmaqla, yerli hakimlər tərəfindən idarə olunan 16 sabiq koloniyanın Kral və ya Kraliçası olmaq;
  • Dövlətin başçısı olmaq;

Kral və ya Kraliçanın mühüm simvolik vəzifələri xalqın birliyini, tarixi ənənələri və davamlılığı qoruyub saxlamaq, Dövlətin Ruhani başçısı olmaqdır. Birləşmiş Krallığın konstitusiyası Magna Karta, Hüquqlar Vəsatəti Ərizəsi və Hüquqlar Haqqında Bill (1689) kimi tarixi sənədlərin daxil olduğu formalaşdırılmamış konstitusiyadır. Konstitusiya qeyri-sabitdir və Parlament aktı ilə dəyişdirilə bilər. Birləşmiş Krallıqda hakimiyyətin üç qolu vardır:

  1. İcraedici hakimiyyət (hökümət tərəfindən həyata keçirilir);
  2. Qanunverici hakimiyyət (həm hökümət həm də parlament tərəfindən həyata keçirilir);
  3. Məhkəmə hakimiyyəti (məhkəmə sistemi tərəfindən həyata keçirilir);

Hökümətin üç qolunda ciddi bir hakimiyyət bölgüsü yoxdur (Birləşmiş Ştatlardan fərqli olaraq). Məsələn:

  1. Ölkənin bütün Nazirləri qanunverici hakimiyyətin üzvləridir.
  2. Bəzi ali hakimlər parlamentin yuxarı palatasında əyləşir.

Böyük BritaniyaŞimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı Parlamenti[redaktə]

Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı Parlamenti Birləşmiş Krallıq və ona aid olan ərazilərdə ali qanunverici orqandır.O Birləşmiş Krallığın digər bütün siyasi orqanları üzərində ali hakimiyyətini təsdiq edən parlamentar suverenliyə sahibdir. Birləşmiş Krallıq Parlamenti Londonun mərkəzində yerləşən məşhur Westminster Sarayında yerləşdiyindən Parlament bəzən Westminster də adlanır. Parlamentin vəzifələrinə aiddir:

  1. Qanunlar qəbul etmək;
  2. Günün əsas məsələlərini müzakirə etmək;
  3. Xərclərə dair təkliflər daxil olmaqla dövlət siyasətini və idarəçiliyi gözdən keçirmək;
  4. Dövlətin işinin tarazlığını təmin etmək

Britaniya Parlamenti dünyanın bir çox ölkələrində olduğu kimi iki palatadan - İcmalar Palatası və Lordlar Palatasından ibarət ikipalatalı parlamentdir. Kral/Kraliça Parlamentin üçüncü tərkib hissəsidir. Nəzəri olaraq, ali qanunverici hakimiyyət Kral və ya Kraliçaya məxsusdur. Müasir dövrün təcrübəsində isə bu hakimiyyət Lordlar Palatasına məxsusdur. Kral/Kraliça adətən Baş Naziirn əsləhəti ilə hərəkət edir və Lordlar Palatasının hakimiyyəti də məhduddur. İcmalar Palatası və Lordlar palatası Westminster Sarayında ayrı-ayrı palatalarda görüşür.

İcmalar Palatası[redaktə]

Böyük Britaniya İcmalar Palatası Parlament üzvlərinin seçdiyi spiker tərəfindən idarə olunur. Vəzifə qeyri-siyasidir və konvensiyaya əsasən siyasi partiyalar Spiker postuna namizədlik irəli sürə bilməzlər. O, Parlamentdə nizam-intizamın qorunmasına nəzarət edir. Hal-hazırda İcmalar Palatasında 650 yer var (bu rəqəm bəzən demoqrafik vəziyyətə uyğun olaraq bir az dəyişir). Bu beynəlxalq standartlara əsasən böyük rəqəmdir. Misal üçün, Amerika Birləşmiş Ştatlarının Nümayəndələr Palatasında yerlərin sayı İcmalar Palatasına nəzərən xeyli azdır. İcmalar Palatasındakı hər yer bir seçki dairəsini təmsil edir. Adətən dairənin şəhər və ya kənd ərazisi olmasından aslı olaraq 60,000-80,000 seçicisi olur. İcmalar Palatası ən azı beş ildən bir keçirilən seçkilərlə demokratik şəkildə seçilən palatadır (Ümumi Seçki Baş Nazir tərəfindən çağırıldıqda bütün 650 yer üzrə keçirilən ümumilli seçkidir və son seçkinin keçirildiyi müddətdən 5 il gec olmamaqla keçirilməlidir). İcmalar Palatasının yerləşdiyi palata İkinci Dünya Müharibəsi zamanı zərər gördüyündən Giles Gilbet Scott tərəfindən yenidən dizayn olunmuşdur. Yeni Palata dağıdılan Palataya oxşar tikilmişdir. Palatanın özülü bir-biri ilə əks istiqamətlərdə olan iki yaşıl oturacaq sıralarından ibarətdir. Mərkəzdə bir stol var və Spikerin oturacağı onun bir başındadır. Bu quruluş İqtidar və Müxalifətdən olan Parlament Üzvlərinin bir-birləri ilə əks tərəflərdə olduğu mənasını verir. Hökümətin Nazirləri İqtidar tərəfinin ön sıralarında əyləşir. İqtidarla eyni partiyadan olan, lakin hökümətdə vəzifələri olmayan şəxslər arxa sırada əyləşirlər.

Lordlar Palatası[redaktə]

Lordlar Palatası Lord Spiker tərəfindən idarə olunur. Palata İcmalar Palatasının analoqudur: Lord Spiker Lordlar Palatası üzvləri tərəfindən seçilir və siyasi cəhətdən neytraldır. Lordlar Palatası üzvlərinin qərarlaşdırılmış sayı yoxdur. Tarixən Lordlar Palatasının üzvləri irsi zadəganlar olmuşlar. İllər əvvəl kral və ya kraliça aristokratiya nümayəndələrini Lordlar Palatasına üzvlüyə seçirdi və o vaxtdan Palatada oturmaq hüququ nəsildən nəsilə keçdi və bu, irsi səciyyə almağa başladı. Aydındır ki, bu qeyri-demokratikdir. Bu qanunun dəyişdirilməsindən sonra 92 nəfər istisna olmaqla qalan bütün yaşayan irsi zadəganlar Hökümətin məsləhəti ilə Kraliça tərəfindən ömürlərinin sonuna qədər Palatada qalmaq hüququ qazandı, lakin bundan sonra onların ailələrindən olan heç kəsin seçilmək hüququ yoxdur. Hal-hazırda Palata üzvləri bu ömürlük seçilmiş irsi zadəganlardan, keçmiş siyasətçilərdən, təhsil,səhiyyə və digər sahələrdən olan şəxslərdir. Üzvlərin kiçik bir hissəsi də Dini Rəhbərlər- İngiltərə Kilsəsinin Yepiskop və Keşişləridir. Lordlar Palatasının üzvlərinin əyləşdiyi palata bu qaydada təşkil olunmuşdur:Lord Spikerin əyləşdiyi taxt.(İcmalar Palatasında bu, spikerin əyləşdiyi stuldur). Palata yaşıl bir xətlə iki - sağ (iqtidar tərəfi) və sol (müxalifət tərəfi) hissələrə ayrılmışdır. Burada oturacaqlar qırmızı dəridəndir.

İstinadlar[redaktə]

[1]

"Müasir Ölkələrin Dövlət və Hüquq Tarixi" M.Məlikova, E.Nəbiyev

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]