Böyük Hun İmperiyası

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Bu məqaləni Azərbaycancalaşdırmaq lazımdır.
(Azərbaycanca olmayan kəlimələrin çevirilməsi, orfoqrafik səhvlərin düzəldilməsi və s.) Düzəliş etdikdən sonra {{qaralama - az}} ifadəsini kənarlaşdırmağı unutmayın.

Hunlar hal-hazırda Monqolustan ərazilərində; Çin'in şimali-qərbində həyatlarını davam etdirirlər.Bilinən ilk imperatorları Tuman(Teoman)'dır. Ən böyük imperatorları Mete Xan'dır. Çinlilər önünə keçə bilmədikləri Hun Türklərinin hücumlarının qarşısını almaq üçün "Böyük Çin Divarı" (Çin Səddi)'ni inşa etmək məcburiyyətində qalmışlar (M.Ö. 214). Bu tikili, günümüzdə hələ də bir dünya möcüzəsi olaraq qəbul edilməkdədir. Ming Hanedanı zamanında da yenilənən böyük divarın bir çox qismi sağlamlığı ilə günümüzdə hələ ayaqda qalmaqdadır.

[redaktə / تحریر] Türklərdə Varislik Sistemi Necə idi?

Hun dövləti varislik sistemi ilə idarə olunurdu. Türklərdə dövlət hökmdar ailəsinin ortaq malı sayılardı. Və ölkə, hökmdarın sağlığında oğulları arasında paylaşdırılardı. Hər şahzadənin hökmdar olma haqqı vardı.

Böyük Hun İmperatorluğu

[redaktə / تحریر] Böyük Hun İmperatorluğu

Bilinən ilk Türk dövlətlərindən biridir. quruluşu haqqında tutarlı məlumatlar yoxdur. M. Ö. 220-ci ildə Teoman tərəfındən qurulduğu qəbul edilir. Həmçinin M.Ö 318-ci ilə aid olduğu düşünülən və Çin ilə bağlanmış müqavilənin mətni mövcuddur. Teomandan sonra dövləti böyük bir imperatorluğa çevirən Mete Xan (Mo-dun)'dır. Türk ve Moğol boylarını bir dam altında toplayan Mete, İpək yoluna hakim olmaq üçün Çin ilə savaşmıştır. M.Ö. 200-cü illərdə Çin'ə qalib gələrək vergiyə bağlamışdır. M.Ö. 187-ci ildə Çin İmperatorluq ordusunu, hansı ki başında Ka-o-ti dururdu, Pa-i-Teng səfərində 10 min əsgərlik nizamlı və intizamlı ordusuyla məğlubiyyətə uğratmışdır. Bu Çin ordusunun sayının bəzi qaynaqlarda 200 min olduğu yazılmaqdadır. Mete Xan dövründə Sibir, Çin Dənizi, Xəzər Dənizi arasında qalan bütün torpaqlara hakim olunmuşdur (18.000.000 kvadrat kilometrə yaxın).

Metenin, Çin'i torpaqlarına birləşdirməyib, vergi almaq sürətiylə idarəetmə səbəbi, Çin oturaq həyatı və siyasi təsirindən uzaq durma olaraq izah olunur. Bundan başqa, Çin'in çoxsaylı əhalisinin təsiri ilə Türklük özəlliklərini itirmək istəməmiştir.

Böyük Hun İmperatorluğunun ən geniş sərhədləri, Sarı rəng: Günümüzdə Türklərin yaşadığı yerlər

Metenin ölümündən sonra bir müddət daha gücünü qoruyan dövlət, Çinli şahzadələrlə evlənmə ənənəsi ilə Çinli şahzadələrin cəsusluq fəaliyyətləri, Türk boyları arasındakı iqtidar mübarizələri, Çinin İpək yolu üzərində getdikcə siyasi nüfuzunu artırması kimi səbəblərlə M.Ö. 46-cı ildə Hunlar Şərqi və Qərbi Hunlar adı ilə iki yerə ayrıldılar. Bu ikiyə ayrılışın səbəblərindən birisi də Böyük Hun Dövləti'nin başında durmuş Ho-han-ye' nin iqtisadi sıxıntıları da səbəb kimi təqdim edərək Çin hakimiyyətinə girmək istəməsidir ki, bu düşüncəni qardaşı Çiçi, "atalarına hörmətsizlik" olaraq qəbul edib əsarət altına girməyi rədd etmiştir.

Qərbi Hunlar, Çiçi idarəsi altında Talas'ın qərbinə hakim oldular. Ağhunların və Avropa Hunlarının qurulmasında əsas rol oynadılar. Qərb Hunluları'nın başında olan Çiçi'nin Çin'ə qarşı verdiyi mücadilədə qısa bir müddət sonra uğursuz olduğu görsənir. Bəlkə də ona görə ki, Çiçi, Çin ilə mücadilədə qədim Türk müharibə taktikalarını bir kənara qoyaraq bir şəhər qurub oranı qala halına gətirərək müdafiə taktikasına üstünlük vermişdir. Bu onun özünün birinci xətasıdır. Məğlubiyytəində təsirli olan digər xəta isə əmri altında olan əsgərlərə çox sərt davranmasıdır.

Şərqi Hunlar Ho-Han-ye idarəçiliyində Talas'ın şərqində M.S 48-ci ilədək hökm sürdülər. Çin'in siyasi hərəkətləri nəticəsində, M.S. 48-ci ildə Güney (Cənub) və Kuzey (Şimal) Hunları olmaqla ikiyə ayrıldı. Kuzey hunları Xaqan Pi idarəçiliyində Moğol və Sibir düzənlikləri çevrəsində 156-ci ilədək davam etdi. Güney Hunları Panhu idarəçiliyində Uyğur hövzəsində və Çinə yaxın bölgələrdə 216-cı ilə qədər davam etdi.

Şərqi Hunların kuzey və güney olaraq ikiyə ayrılmasının səbəbi; Panhu idarəçiliyindəki Türklər'in Çin'in siyasi üstünlüyünü qəbul etməsinə rəğmən, qardaşı oğlu Pi idarəçiliyindəki kuzey Türklərin'in Çin üstünlüyünü qəbul etməməsidir. (Güney Hunları: bax.(Türkiyə türkcəsində) Batı Hun İmparatorluğu)

Güney Hunlarının yıxılması nəticəsində Çin siyasi üstünlüyü çərçivəsində Çin ölkəsinə tampon məqsədli bir çox kiçik Hun dövləti qurulmuşdur. Bu Hun dövlətləri Göytürk siyasi üstünlüyünə qədər davam etmişdir.

[redaktə / تحریر] Şenyuları(tanhuları)-Hun Xaqanları

• Yabgu Tou-Man - Qaraxan (Teoman Tovuman) (?-M.Ö. 209)
• Mete Bagatır (Bahadur) (M.Ö. 209 - Ö. 174)
• Lao - Şang (M.Ö. 174 - M.Ö161)
• Çun - Çen Yabgu (Kün) (M.Ö161 - 126)
• İ-Çin-Hsien (İçihise) Yabgu (M.Ö.126 -M.Ö.114)
• Wu-Weri (Uvey) Yabgu (M.Ö. 114 - M.Ö.105)
• Wu-Şih-Lu-Erh (U-Su-Liu-Usilu) Yabgu (M.Ö. 105 -M.Ö 102)
• Çü-Li-Hu (Hiü-Li-Hu-Güylihu) Yabgu (M.Ö. 102 - 101)
• Çü-Ti-Hu (Tsie-Ti-Heu-Tsüydiheu) Yabgu (M.Ö. 101 - 96)
• Hu-Lu-Ku-(Hu-Lo-Ku = Hulugu) Yabgu (M.Ö. 96 - 85)
• Khuandi Yabgu (M.Ö. 85 - 68)
• Khuyluy Yabgu (M.Ö. 68 - 60)
• Uven-Güydi Yabgu (M.Ö. 60 - 58)
• Khukhasie Yabgu (M.Ö. 58 - 56)

• Çiçi Yabgu (M.Ö. 56 - 36) Çiçi ve oğulları Batı Türküstan'a çəkilmiş və Talas'ın qərbinə sabiblənmişlər. Avropa Hunları ilə Ağhunların təməlini qoymuşlar.
• Ho-Han-Ye (M.Ö. 56 - 31)
• Joti Yabgu (M.Ö. 31 - 20)
• Seuse - Joti Yabgu (M.Ö. 20 - 12)
• Çeya - Joti Yabgu (M.Ö. 12 - 8)
• Üçjolu - Joti Yabgu (M.Ö. 8 - M.S. 13)
• Uluyjoti Yabgu (13 - 18)
• Şikao-Joti Yabgu (18 - 46)
• Vutatiho Yabgu (46)

GÜNEY (CƏNUB) HUNLARI (QƏRBİ HUN İMPERATORLUĞU)

• Panu Yabgu (46 - 83) Qardaşıoğlu Pi və oğulları Güney Sibirə yönəlmiş və Moğolustan'ın şimal tərəflərini Kuzey Hunları olaraq ayrıca yönətmiştir.
• Sanmuldutzu Yabgu (83 - 84)
• Yuliu Yabgu (84 - 89)
• Yuçukien Yabgu (89 - 93)
• Ankuo Yabgu (93 - 94)
• Tingtoşi - Suyheuti Yabgu (94 - 98)
• Vanşiçi - Suyti Yabgu (98 - 124)
• Vuçihu - Şihço Yabgu (124 - 127)
• Tejoşi - Suytsieu Yabgu (127 - 140)
• Çenieu Yabgu (140 - 143)
• Hulanjoşi Suytsieu Yabgu (143 - 147)
• İlingşi - Suytsieu Yabgu (147 - 172)
• Totejoşi - Suytsieu Yabgu (172 - 177)
• Huçing Yabgu (177 - 179)
• Kiangkiu Yabgu (179 - 188)
• Teçişi - Suyheu Yabgu (188 - 195)
• Huçutsiuen Yabgu (195 - 216)

[redaktə / تحریر] Əhatə etdikləri ərazi

Orta Asiya düzənliklərində bütün Türk boyları, Moğol qəbilələri, Moğol Tatarları, Tunguzlar, Yüeçiler (Kuşhanlar),Çin Xanədanlığı, İpək Yolu. Əhatə etdiyi sahə: Şimalda Sibir; cənubda Tibet, Kəşmir; şərqdə Sakit Okean; qərbdə Xəzər Dənizi (18.000.000 km2).

[redaktə / تحریر] Çiçi'nin Çin qeydlərindəki sözləri

Çin elçisinin Çiçi ilə əlaqədar etdiyi bir qeyd belədir: " Boyun əyməyəcəyik. Əvvəldən bəri Türklər qüvvəti təqdir edər, tabe olmağa pis baxarlar. Savaşçı süvari həyatımız sayəsində adı yabançıları titrədən bir millət olduq. Biz ölsək də, qəhrəmanlığımızın şöhrəti qalacaq, cocuğlarımız və nəvələrimiz digər qövmlərin əfəndisi olacaqdır."

[redaktə / تحریر] Dövlət İdarəçiliyi

Hun dövləti başında olan şəxs "tan-hu" ya da "şen-yu" olaraq çağırılırdı. Tanhu sözü bir ünvan olaraq "sonsuz genişlik" anlamına gəlməkdədir. Hökmdarlıqda müqəddəslik anlayışı vardı. Hökmdarlığın tanrıdan keçdiyi görüşü vardı. Ölkə, dini adət hökmlərinə görə idarə olunurdu. Şenyunun vəzifəsi, ölkədə dirliyi sağlamaq, ədaləti gerçəkləştirmək, orduya rəhbərlik etmək, məclisi idarə etmək olaraq sıralanabilər. Hökmdarlıq atadan oğula keçməkdədir. Ölkə, oğullar arasında şərqi, qərbi, mərkəz olaraq miras buraxılmaqdadır. Türk dövləti hökmdarı arvadına "ka-tun"(xatun) deyilirdi. İdarəçilikdə o, söz sahibiydi. Böyük Hun Dövləti'ndə üç məclis vardı.

• 1. Məclis: Dini söhbətlər müzakirə edilirdi. İlin ilk aylarında toplanırdı.
• 2. Məclis: İyun ayında toplanır və dövlət işləri müzakirə edilirdi.
• 3. Məclis: Payızda toplanır və hərbi işlər müzakirə edilirdi.

Uzun müddət dövləti idarəedən "seçilmişlər məclisi" vardı. Bu məclisə "ayukı" deyilirdi.

[redaktə / تحریر] Ordu

• a. Hun ordusu ödənişli deyildi.
• b. Hun ordusunda qadın-kişi əsgər sayılır, hər an savaşa hazır gözlənilirdi. (ordu-millət anlayışı)
• c. Hun ordusunun təməli atlı əsgərlərə dayanırdı.
• d. Ordu tümen sisteminə görə təşkilatlanmışdır. (10.000 nəfər)
• e. istifadə olunan silahlar: ox və yaydı. Yaxın döyüşdə qılınc, qarğı işlənirdi.
• f. Savaş strategiyası; keşif seferleri ve yıpratma savaşları olarak ikiye ayrılıyordu.
• g. Saxta geri çəkilmə və duran taktiki gedişləri istifadə etdiyi Çin mənbələrindən öyrənilməkdədir.

[redaktə / تحریر] Metenin mektubundaki Türkler

Metenin Çin İmparatoruna yazdığı mektupta Türkler:

Yay çekebilen ve kullanabilen tüm kavimler Hun olarak bir tek aile halinde birleştirildiler. Artık Hun ülkesinde küçükler büyümeleri için gerekli çevreyi elde edecekler; yaşlılar ve büyükler ise kendi yurtlarında sessiz ve rahat yaşayacaklardır. Nesillerden nesillere bütün Hunlar barış ve mutluluk içinde kalacaktır. Tanrı'nın lütuf ve inayeti ile subay ve askerlerimin üstün yetenek ve erdemleri ile dayanıklı atlarımın üstün gücü ile Kuşhanları ezerek yendi. Çin sınırındaki bütün küçük devletler ile, bütün Orta Asya halkları düzene kavuşturuldu. Bunların hepsi artık Hun oldular.

[redaktə / تحریر] Böyük Hunların Türk və Dünya Tarixinə töhfələri

• Ordu quruculuğunda 10'luq sistem Mete zamanında yaradılmış və günümüzədək gəlmişdir. Qərb sistemi, bu yanaşmanı Türklər'dən götürmüşdür.

• Hun axınlarına qarşı tarixi Çin səddi tikilmişdir.

• Tayfaların Böyük Köçünün başlamasında Hun dövlətinin dağılması ilk səbəbdir.

• Digər Türk dövlətlərinə sirayət etmişdir.

Hun Hükümdarları
Kama Tarkhan | Balamber (Balamir) | Alypbi | Uldin(batı Hunlar hanı) | Donatus ( doğu karadeniz hun hanı) | Karaton | Oktar | Ruga | Bleda  | Attila  | Ellak | Tuldila | Dengizich | Hernac | Tingiz  | Belkermak | Djurash | Tatra | Boyan Celbir | Sandilc ( Utrigur hanı). Utrigur, doğu Don, ve Kutrigur, batı Don, ordular Zabergan (Kutrigur hanı) Bayan (Avar Khagan) 1 ( Avarlar hanı)