Böyük Pyotr

Böyük Pyotr
	Böyük Pyotr
	Doğumu
	30 may (9 iyun) 1672; Rusiya, Moskva
	Vəfatı 28 yanvar (8 fevral) 1725; Rusiya, Sankt Peterburq

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Jump to: naviqasiya, axtar

Böyük Pyotr (rus. Пётр I Великий, Пётр Алексеевич Романов) - 1862-1721-ci illərdə çar və 1721-1725-ci illərdə Rus İmperiyasının imperatoru olmuşdur. Bu günə kimi o tarixdə ən görkəmli rus siyasətçisi və XVIII əsrdə Rusiyanın inkişafında əvəzedilməz işlər görmüş dövlət xadimi sayılır.

[redaktə / تحریر] Həyatı

Pyotr 1672-ci ildə Moskvada Kremldə dünayaya göz açır. Rusiyanın gələcək imperatorunun atası, Aleksey Mixayloviçin bu 14-cü uşağı idi. Pyotrun anası Natalya Kirilovna Narışkin Alekseyin ikinci arvadı idi. 1676-cı ildə atasının və böyük qardaşının III Fyodorun vəfatından 4 il sonra gənc Pyotr özü də istəmədən ölkəsində gedən taxt davasının iştirakçısına çevrilir.

1682-ci ildə o ögey böyük qardaşı İvan ilə birlikdə çar olur. Hakimiyyət isə İvanın bacısı Sofiyanın əlində cəmləşir. 1689-cu iləd Sofiya hakimiyyətdən kənarlaşdırlandan sonra hakimiyyət tamamilə Pyotrun əlinə keçir. İvan isə formal olaraq ömrünün sonuna, 1696-cı ilə kimi Pyotr ilə birlikdə Rusiya şahzadəsi olur.

Rusiya monarxı kimi gənc Pyotr fəaliyyətinin ilk illərində Rus ordusunun yaradılması və inkişafı ilə məşğul olur. Onun gündəlik həyatı çoxlu sayda hərbi oyunlardan ibarət idi. Preobraşenskoyedə o əvvəlcə adi əsgər kimi xidmət edir. 1691-ci ildə gəmiçi Karsten brant "Rus hərbi dəniz donanmasının atası"nı təmir edir. Bu gəmi ilə I Pyotr ilk dəfə olaraq Kolomenskə səyahətə çıxır. İki il sonra o gəmi ilə Voloqdadan Arxanqelskə üzür. 1695-ci ildə rus sərkərdəsi Azova hücum edir. O, yalnız 1696-cı ildə ikinci həmlədən sonra məğlub olur.

Pyotr uşaqlıqda

1697-ci ilin avqustunda Pyotr Hollandiyaya gəmiqayırma üzrə təcrübə yığmağa gedir. Bunun üçün o bir neçə gün dəmirçi Kitin taxta evciyində yaşamalı olur. O Amsterdamda bir müddət yaşayır. 20 avqust 1697-ci ildə Pyotr burada yerləşən şərqi Hindistan firması olan bir müəssisədə Qerrit Klaesç Poel adlı bir ustanın yanında dülgər kimi işə başlayır. Burada o "Peter və Paul" freqatı üzərində işləməyə başlayır. O poeldən yaxşı şagird olduğu üçün bir sənəd alır.

Bu səyahətdə onu ən yaxın dostu Aleksandr Menşikov müşaiyət edirdi. Onunla yaxınlıq edən digər şəxs - Hollandiyaya səfir göndərilmiş (1697/98) Qenfer Fransız Lefort idi.

1698-ci ilin yayında Pyotr Moskvada baş verən üsyandan xəbər tutaraq təcili Moskvaya yollanır. Üsyanı qəddarcasına yatıran Pyotr tezliklə islahatlar aparmağa başalır və ölkəsini qərb standartlarına orientasiya etməyə cəhd göstərir. Onun başladığı böyük islahatlara böyük müəssisələrin tikilməsi, şəxsi müəssisələrinayradılması, təhsildə islahatlar, uzun saqqalların və köhnə rus paltarlarının gəzdilirlməinin qadağan edilməsi, idarəetmənin mərkəzləşdirilməsi və bürokratikləşdirilməsini götərmək olar.

İkinci Şimal müharibəsi (1700-1721) zamanı Pyotr böyük itki və məqlubiyyətlərə baxmayaraq 1709-ci ildə Poltava ətrafındakı döyüşlərdən sonra o Baltik dənizinə çıxış əldə edir və buarda Rusiyanın hökmranlığını təmin edir. Bu uğur diqər tərəfdən Türkiyə ilə müharibdə (1710–1711)məqlubiyyətin və Azovdan Rusiyanın əl çəkməsi hesabına başa gəlir.

1703-cü ildə Pyotr Sankt Peterburq şəhərini salır. Bu şəhər 1710-ci ildən heç bir əmr olmadan Pyotr tərəfindən Rusiya imperiyasının paytaxtı adlandırılır.

Petrapavlovsk kilsəsində Böyük Pyotrun tabutu(sağdakı)

1724-cü ilin payızında ağır xəstəlikdən sonra Pyotr uzun dəniz səyahətinə çıxır. Bu yol onu Şlüsselburqa aparır. Burada o Ladoqa kanalına çıxışı yoxlamaq istəyirdi. 5 noyabr Pyotr sankt Peterburqa qayıdır, ancaq o sahilə çıxamayaraq Finlandiya istiqamətində səyahətini davam etdirir. Onun məqsədi Laxta yaxımlığındakı silah fabriki idi. Hava qaralanda dənizdə fırtına baş verir. Laxta gölünün yaxınlığında Pyotr çevrilmiş bir qayıq görür. Kronştadtdan olan matroslar və əsgərlər öz həyatları uğurunda mübarizə aparırdılar. Onlara kömək məqsədilə Pyotr bədəninin yarısına qədər soyuq suya girir. Buradan onun canfəşanlığı və özünə qarşı soyuqqanlılığı aydın görünür. 8 Fevral 1725-ci ildə 22 illik Tsarlıq hökmranlığından sonra o, aldığı soyuqlamadan Sankt Peterburqda vəfat edir.

26 yaşlı I Pyotrun Kneller tərəfindən işlənilmiş rəsmi

I Pyotr, 1717

İmperator Böyük Pyotrun portreti (1672–1725)

İmperator Böyük Pyotr iş zamanı

[redaktə / تحریر] Apardığı islahatlar

Böyük Pyotr Rusiyada çoxlu sayda islahatlar həyata keçirərək Rusiyanı müasir ölkəyə çevrməyə çalışmışdır. Buraya onun daxil etdiyi Avropa platar stili, və uzun saqqal gəzdirməyin qarşısını almaq üçün o xüsusi vergi tətbiq edir. Avropada artıq "qeorqian" təqvimini qəbul edilməsinə baxmayaraq Pyotr Rusiyada "yulian" təqvimini tətbiq edir.

O həmçinin Elmlər Akademiyasının yaranmasının təşəbbüskarı olur və yazı islahatı həyata keçirir. Sankt peterburq bir Avropa şəhəri olaraq yaradılır və inkişaf etdirilir. Texnika və elmdə də İ Pyotr o vaxt müasir nümunələrə əsaslanırdı. Rus Monarxı öz fəaliyyəti dövründə idarəetmdə bir çox islahatlar həyata keçirir. onun refor işinin əsasında Finlandiya reglementi dururdi. Bu reglement Rusiya reallığına uyğunlaşdırılmış şəkildə həyata keçirilirdi. İlk dəfə olaraq yeni qanunlar işləyən bürqermayster, senat idarə üsullarını tətbiq edir və yerli orqanları təşkil edir. bundan əlavə onun hakimiyyəti dövründə Qərbdə olan ixtisas nazirliklərlə müqayisə oluna biləcək kollegiyalar yaradılır. tarixdə ən böyük nailiyyəti onun 1722-ci ildə dərəcə cədvəlinin işlənməsi idi. O İdarəetmə və hərbi sahədə fəaliyyət karyerasını 14 pilləyə bölür. Rus imperiyasının idarəetmə aparatı o dövrdə 4 Quberniya və 50 provinsiyadan təşkil olunmuşdur.

[redaktə / تحریر] Iqtisadiyyat

Pyotr merkantillistik bir iqtisadiyyat yaratmışdır. Buna əlavə olaraq Rusiyada manufaktura istehsalı güclü inkişaf etmişdir. Pyotr hakimiyyətə gəldikdə Rusiyada cəmi 10 manufaktura fəaliyyt göstərirdi. Sənayeini inkişafı uzun müharibə illəridnə hərbinin ehtiyacı ilə bağlı idi. Buna baxmayaraq çox məişət məhsulları istesal edən bir çox fabrik və manufakturalar da yaranır. Bəzi fabriklər hətta eksporta işləyirdilər. Bunların arasında Menşikovun güzgü fabriki də var idi. 1716-cı ildə Rusiyada ilk ipəyirən çarx tətbiq edilir. Ölümündən bir il öncə Pyotr bütün sahibsiz uşaqların peşəkarlar və fabrikalar tərəfindən öyrədilməsi üçün sərəncam verir. Onun vəfat etdiyi ildə Rusiyada 100 fabrik mövcud idi. Buraya 3000 işçisi olan Tula silah fabrikini aid etmək olar. Rusiyada metallurgiyanın inkişafında alman mütəxəssisi Baron fon Hennin aparıcı rol oynamışdır. Pyotrun vəfatı dövründə Rusiyanın büdcəsi 10 milyon rubl həcmində idi.

[redaktə / تحریر] Kilsə

Tsar İ Pyotr rus Kilsəsini öz islahatlarına müxalifətçi bir tətfə kimi qörürdü. Ona görə də, o patriarx Adrian (1770) ölümündən sonra onun yerinin tutulmasına icarə vermir. Əsasən Pyotr köhnə dindarları (raskolnikləri) nifrət edirdi. Onların fəaliyyətini məhdudlaşdırmaq üçün Pyotr çoxlu sayda qərarlar verir. 1719-cu ildə yezitlər rusiyadan didərgin salınırlar. 25 yanvar 1721-cu ildə Pyotr Rus ortodoks kiləsini tamamailə dövlətin nəzarəti altına alır. 1593-cü ildən fəaliyyət göstərən Moskva patriarxlığı dini kollegiya ilə əvəz edilir. Hökmranlığının sonundan bir il öncə Tsar İ Pyotr kilsələrə həlledici zərbə vurur.

[redaktə / تحریر] Xarici siyasəti

Ordunu yenidən qurduqdan və hərbi dəniz donanmasını yaratdıqdan sonra Böyük Pyotr Böyük Şimal müharibəsində əvvəlcə baş verən uğuqsuzluqlara baxmayaraq İsveçi geri oturda bilir. Əvvəlcə İsveçə mənsub olan bir qalann əsasında o 1703-cü ildə Sankt Peterburqu yaradır. Poltava ətrafındakı döyüşlərdə, 8 iyul 1709-cu ildə Pyotr İsveçrəyə dağıdıcı zərbə vururaraq onları məğlubiyyətə uğradır. Bununla Rusiyaya dünya dənizinə çıxmağa daha bir yol açılmış olur. Döyüşdən öncə Fridrix İ Filhelm və Pyotr arasında 1716-cı ildə dəyişmə müqaviləsi imzalanır. Burada söhbət həm də "Kəhrəba otağı"ndan gedir.Döyüşü qalib gəldikdən sonra Prussiyanın ərazisi artır, buna əlavə olaraq Pyotr Prussiya şahı Fridrix İ Filhelmə 55 əsgər bağışlayır. Bu əsgərlər Prussiya elitə ordusuna götürülür.