Balaban

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Balaban
Balaban Azerbaijani.JPG
Diapazon: Notenbeispiel Undezime.gif
lat. undecimus diapazonuna oxşardır
Məxsusluğu: Flag of Azerbaijan.svg Azərbaycan
Oxşar alətlər: *
Uzunluğu: 280-300 mm
Diametri: 20-22 mm
Musiqiçilər: *Əlixan Səmədov, Şirzad Fətəliyev, Nəriman Şahbuzlu, Babaxan Əmirov, Nataşa Kipp[1].
Dinlə:

Sarı Gəlin, balabanın ifasında, Əlixan Səmədov

Balaban - Azərbaycanın qədim xalq musiqi alətidir[2][3][4][5][6][7] [8]. Arxa hissəsində bir, üzərində səkkiz dəlik açılaraq əsasən tut ağacından hazırlanan nəfəsli musiqi aləti. Xalq arasında balaban və ya "yastı balaban" adı ilə tanınır. Yumşaq və həzin səsə malik balabandan ansambl, orkestr və solo aləti kimi nəfəsli alətlər qrupunu, o cümlədən aşıqlar dəstəsini müşayiət etmək üçün istifadə edilir. Balaban ərik, qoz, tut və armud ağaclarından xüsusi dəzgahlarda yonulub, içərisi oyulduqdan sonra müəyyən bitki yağları ilə yağlanır, xüsusi temperaturda uzun müddət qurudulur.

Söz açımı[redaktə]

"Balaban" sözünün mənası "bala" (kiçik) və "ban" (səs tembrinin xoruz banına bənzədilməsi) sözləri ilə bağlı olub, "kiçik ban" (ilk, erkən ban) deməkdir.

El arasında ona "yastı balaban", "balaman", "mey" də deyilir.

Tarixçəsi[redaktə]

Mingəçevir qədim yaşayış məskənində sümükdən hazırlanmış e.ə. I əsrə aid balabanın prototipi olan nəfəsli musiqi aləti tapılmışdır[9]. Balabanın adına Azərbaycan eposu sayılan "Kitabi Dədə Qorqud" dastanında eləcə də klassik Azərbaycan şairlərinin əsərlərində rast gəlinir[10].

Azərbaycan folklorunda balabana aid deyimlər az deyil. Məsələn:

Əzizim balabanı,
Asta çal balabanı.
Hamının balası gəldi,
Bəs mənim balam hanı...

Fars musiqisində zurna, balaban geniş yer almır [11], çünki bunlar aşıq sənətiylə bağlı olan çalğılardır.

Quruluşu[redaktə]

Balaban minyatürdə

Balaban və qavalın müşayəti ilə musiqi məclisi, minyatür[12]
Azərbaycan xalq çalğı alətləri (o cümlədən balaban) 1990 cı ildə buraxılmış sovet poçt markası
Novruz bayramında saz və balaban cütlüyü
Azərbaycan xalq çalğı aləti Balaban, Azərbaycan Tarix Muzeyi, Bakı

Hazır gövdənin üst hissəsində səkkiz, alt hissədə isə bir oyuq olur. İfa zamanı hər iki əlin barmaqları ilə oyuqlar açılıb-bağlanır. Balabanın baş hissəsinə qarğıdan xüsusi ölçüdə sıxılaraq yastılanmış müştük taxılır. Ona görə bəzi hallarda bu alətə "yastı balaban" da deyilir. Müştüyün üzərinə keçirilmiş xamıtın (qısqacın) vasitəsi ilə alətin səs ucalığı və kökü nizamlanır. Balabanın keyfiyyəti onun materiallarının necə qurudulmasından asılıdır. Ağac nə qədər mükəmməl qurudularsa, alət o qədər keyfiyyətli alınar. Qurudulma zamanı materiallar çatlamamalıdır, buna görə ağaca əlif yağı vurulur. Balaban istehsalında üzüm tənəyindən hazırlanan sıxacın xüsusi rolu var. Sıxac tənzimedici rolunu yerinə yetirir, alətin köklənməsinə və balabanın baş hissəsinin genişlənməməsinə yardım edir. Sıxacı aşağı çəkməklə, alətin səsi dəyişdirmək və kökləmək mümkündür. Hər bir musiqiçinin səsi kökləmək üçün öz üsulu var. Ya nəfəslə, ya da sıxacla.

İfaçı aləti səsləndirmək üçün dərindən nəfəs alaraq havanı ağız boşluğuna yığır və onu xüsusi ustalıqla dodaqları arasında tutduğu yastı müştüyün içərisinə üfləyərək barmaqlarını oyuqların üzərində hərəkət etdirməklə istənilən səs ucalığını alır.

Uzunluğu 280-300 mm, diametri 20-22 mm-dir. Balabanın səs diapazonu kiçik oktavanın "sol" səsindən ikinci oktavanın "do" səsinə kimidir. Çalğıçının ustalığından asılı olaraq, bir neçə səs də artırıla bilər.

Balabanın dəliklərinin minimal sayı 8 (7-si yuxarıdan, 1-i aşağıdan), maksimal 10 (9-u yuxarıdan, 1-i aşağıdan)olur.

Növləri[redaktə]

Tanınmış milli nəfəs alətləri ifaçısı və bərpaçısı Usta Əlicavad (İsmayıllı rayonu) milli səslənmə xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq 4 yeni balaban növü yaratmışdır. Həmin alətlər özünün qeyri-adi zəngin temb keyfiyyətlərinə görə hazırda xalq çalğı alətləri orkestrinin tərkibini daha da zənginləşdirə bilərlər. [14]

Səslənməsinə və ölçüsünə görə balabanın müxtəlif növləri var:

  • adi balaban saya naxışsız balabanlara deyilir. Alət borusunun üzərinə klapan sistemi tətbiq edilmir. [15]
  • aşıq balabanı - ən qədim balaban növüdür. Xüsusi çalınma üsulu vardır: çox yüngül (qamış müştüklər üfürülmə tərzinə görə yüngül və ağır olurlar) ağızlıqdan (müştükdən) istifadə edilir. Buna görə səsi vızıltılı olur.
  • ansambl balabanı - borularının uzunluğu qəbul edilmiş standart ölçüdə hazırlanır, səsoyadıcısı aşıq balabanınkından fərqlidir.
  • pikkolo (cürə) balaban - kiçik balaban növüdür. Müəyyən əlverişli məqamlarda işlədilir. Məs., Şur muğamının Mayesi və ya Sarənc hissələri cürə balabanda şirin səslənir.
  • alt (solo) balaban - gövdəsi üzərində klapan sistemi tətbiq olunur. Bu klapanların köməyi ilə çətin çalınan bəzi səslərin (diyezli, bemollu) ifası xeyli asanlaşdırılmışdır. Alt balaban əsas balabandan xalis kvarta (x4) intervalında bəm səslənir. Adi balabana oxşayır, ancaq bir qədər böyükdür.
  • bas (bəm) balaban - ölçüsü adi balabandan xeyli uzun, müştüyü əyri olur. XX əsrin sonlarında el sənətkarı Əlicavad Cavadlı tərəfindən hazırlanmışdır. Solo balabandan bir oktava fərqlənir. Ona görə bas balabanı bas açarında, tenor balabanı tenor açarında yazırlar. Musiqi kollektivlərində işlənməsə də olduqca maraqlı alətdir. Onu təkmilləşdirərək peşəkar çalğı alətinə çevirmək olar, məs. bəm səslərə olan ehtiyacı ödəmək üçün.
  • dəm balabanı - dəmkeş (züytutan) balabançıların çaldığı balaban. Dəmkeşlər ifa olunan melodiyanı aramsız ahəngdar musiqi fonu ilə təmin edirlər. Dəm balabanı görkəmcə adi balabandır, ancaq onu dəm (züy) üçün istifadə etmək üçün səsoyadıcı funksiyasını daşıyan ağızlığını (qamış-müştüyünü) xüsusi yolla qayırırlar ki, çox nəfəs aparmasın.
  • tenor (zil) balaban solo balabandan 5 səs aşağı səslənir.

Bas, tenor balabanlar Milli Konservatoriyanın elmi laboratoriyasında ixtira olunub [16].

Özəllikləri[redaktə]

Həzin kolorit yaradan səslər alətdə nəfəsin uzadılmasıyla əldə edilir. Balabanın xüsusiyyəti ondadır ki, arası kəsilmədən nəfəsi ağızdan buruna, burundan ağıza dövretmə ilə ötürərək bir notun üzərində uzun möddət çalmaq olur. Azyaşlı və təcrübəsi az olan şagirdlər tərəfindən bu texniki imkanlarla ifa çox çətindir lakin, bu müəyyən vaxtdan və təcrübə əldə etdikdən sonra mümkünləşir.

Tütəkdə, eləcə də Avropa nəfəsli alətlərin heç birində (klarnet, qaboy) dövretmə xüsusiyyəti yoxdur. Yalnız zurna və balabanda dövretmə var. Azərbaycanda xalq artisti, qaboy ifaçısı Kamil Cəlilov digər qaboyçalanlardan seçilir, yəni aləti ağızdan buruna və geriyə dövretmə ilə çalır.

Azərbaycan mədəniyyətinin işğalı[redaktə]

Hazirda saxtakar erməni vandallari Azərbaycanın bir cox milli mədəniyyət nümunələri kimi balabanı da hədəfə aliblar. Erməni saxta təbliğatının nəticəsidir ki, dünyada Balaban bəzən "erməni düdüyü" kimi tanınmaqdadır.[17] Üstəlik balabanla ifa olunan Sarı Gəlin, Gözəlim sənsən, Sən gəlməz oldun və sairə Azərbaycan mahniları mənimsənilərək öz adlarına çıxarılmağa çalışılır. Balaban musiqisi əsasən Azərbaycan musiqisində yeddi əsas muğamdan biri sayılan segah ladı üzərində qurulduğu üçün, onun ən savadlı və mahir ifaçıları ruhları muğamla yoğrulmuş azərbaycanlılar sayılırlar. Məhz buna görə də balabanın ikinci və beşinci dəlikləri segah pərdəsi, yeddinci dəlik isə mahur rərdəsi dəlikləri adlandırılır. Digər millətlərin nümayəndələrinin ifasında balaban nə qədər mahir ifa olunsa da bir o qədər də dürüst və klassik səslənmir. Bunun da sirri onların muğam savadına malik olmamasıdır.

"Balaban metodu" kitabı[redaktə]

Balabanı Azərbaycandan kənarda tanıdan məşhur balaban ifaçısı Əlixan Səmədov bu aləti Türkiyədə sevdirə bilib. Tarixi kökləri altıncı əsrə aid olan milli musiqi alətinin Azərbaycana məxsus olmasını sübut etməkdə böyük rolu olan Əlixan Səmədov ermənilərin bütün dünyada "duduk" kimi tanıtdıqları balaban ilə bir neçə ölkədə solo konsert proqramı ilə çıxış edərək, erməni plagiatlığını ifşa edib. Ə.Səmədov "Balaban metodu" adlı kitabın da müəllifidir.[18][19]

Balaban simfonik musiqidə[redaktə]

Balabanın fərdi ifaçılıq xüsusiyyətinə böyük diqqət yetirən, Azərbaycanın məşhur bəstəkarları bundan istifadə ediblər. Belə ki, Üzeyir Hacıbəyovun «İkinci fantaziya», Müslüm Maqomayevin «Azərbaycan çöllərində», Hacı Xanməmmədovun «Simfoniyetta» və bir sıra digər əsərlərdə balabanın solo ifasına geniş yer ayrılıb.

Orkestrdə balaban həm solo, həm də müşayiətçi alət kimi özünə layiqli yer tutur. Orkestrdə balabanlar üçün dörd növ partiya yazılır və onlar iki qrupa bölünür: I və II balabanlar əsas melodiyanı ifa edirlər, III, IV balabanlar isə harmonik fonu saxlayırlar.

Azərbaycan və xarici ölkə bəstəkarlarının əsərlərinin köçürməsi balaban duetinin ifasında çox gözəl səslənir. Məsələn: F.Şubertin "Serenada", A. K. Küinin "Oriyental", P. Çaykovskinin "Payız nəğməsi", Ü. Hacıbəyovun "Sevgili canan", "Sənsiz", F. Əmirovun "Gözəlim sənsən", S. Rüstəmovun "Sərhədçilər marşı", "Sənindir" və s. əsərləri göstərmək olar.

Ünlü balabançılar[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. AZƏRBAYCANDA BALABAN SƏNƏTİNİ ÖYRƏNƏN AMERİKALININ İNDİ 80 TƏLƏBƏSİ VAR
  2. Толковый словарь русского языка Кузнецова. 1 е изд е: СПб.: Норинт. С. А. Кузнецов.
  3. Музыкальная энциклопедия. Азербайджанская музыка. Под ред. Ю. В. Келдыш. Т 1. А — М.: Советская энциклопедия, 1973.
  4. Məcnun Kərimov. Azərbaycan ənənəvi musiqi atlası - Balaman
  5. Известия. Ру: «Имеющий уши да услышит…»
  6. Сергей Александрович Токарев. Основы этнографии: Учеб. пособие для ист. специальностей вузов.. — Высшая школа, 1968. — С. 311. — 359 с.
  7. Encyclopaedia Iranica. Balaban.: «BĀLĀBĀN, a cylindrical-bore, double-reed wind instrument about 35 cm long with seven finger holes and one thumb hole, played in eastern Azerbaijan in Iran and Soviet Azerbaijan (where it is also called düdük).»
  8. Əfrasiyab Bədəlbəyli. İzahlı monoqrafik musiqi lüğəti - Balaman
  9. Институт этнографии имени Н.Н. Миклухо-Маклая. Народы Кавказа.. — Издательство Академии наук СССР, 1960. — Т. 2. — С. 158.
  10. Музыка Азербайджана (rus.)
  11. Encyclopedia Iranica - Balaban
  12. Aserbaidschan - Land des Feuers, Ingrid Pfluger-Schindlbeck, Deutsch, Englisch, Reimer, 2008, səhifə 210, isbn 3-496-02820-3
  13. Enchanting Sounds of the Balaban Saadat Abdullayeva. (rus.)
  14. S. Əliqızı. Hekayətli musiqi lüğəti - Balaban
  15. Abbasqulu Nəcəfzadə. Azərbaycan çalğı alətlərinin izahlı lüğəti. Bakı, 2004.
  16. Balaban ustadı Babaxan Əmirovun dedikləri
  17. Erməni plagiatlığının qurbanı – balaban…
  18. Erməni plagiatlığının qurbanı – balaban…
  19. Nidel, Richard (2005). World music: the basics. Psychology Press. pp. 214–. ISBN 9780415968003. Retrieved 2 May 2011. "ALIHAN SAMEDOV. Clarinet, balaban, zurna and sax player now residing in Turkey. Balaban."

Filmoqrafiya[redaktə]

  1. Balaban (film, 1987)
  2. Yastı balaban (film, 2005)
  3. Balaban (film, 2011)

Həmçinin bax[redaktə]

Ədəbiyyat[redaktə]

Video[redaktə]