Balaban

Balaban
Diapazon: lat. undecimus diapazonuna oxşardır
Məxsusluğu:	Azərbaycan
Oxşar alətlər:	* türk. Ney azərb. Tütək çin. Quan yap. Hixiriki bolq. Kaval
Uzunluğu:	280-300 mm
Diametri:	20-22 mm
Musiqiçilər:	*Əlixan Səmədov, Şirzad Fətəliyev, Nəriman Şahbuzlu, Babaxan Əmirov, Nataşa Kipp.
Dinlə: Sarı Gəlin, balabanın ifasında, Əlixan Səmədov

Balaban - Azərbaycanın qədim xalq musiqi alətidir. Arxa hissəsində bir, üzərində səkkiz dəlik açılaraq əsasən tut ağacından hazırlanan nəfəsli musiqi aləti. Xalq arasında balaban və ya "yastı balaban" adı ilə tanınır. Bu alətin adının mənası "bala" (kiçik) və "ban" (səs tembrinin xoruz banına bənzədilməsi) sözləri ilə bağlı olub, "kiçik ban" (ilk, erkən ban) deməkdir. Yumşaq və həzin səsə malik balabandan ansambl, orkestr və solo aləti kimi nəfəsli alətlər qrupunu, o cümlədən aşıqlar dəstəsini müşayiət etmək üçün istifadə edilir. Balaban ərik, qoz, tut və armud ağaclarından xüsusi dəzgahlarda yonulub, içərisi oyulduqdan sonra müəyyən bitki yağları ilə yağlanır, xüsusi temperaturda uzun müddət qurudulur.

Azərbaycan mədəniyyətində balaban

Mingəçevir qədim yaşayış məskənində sümükdən hazırlanmış e.ə. I əsrə aid balabanın prototipi olan nəfəsli musiqi aləti tapılmışdır. Balabanın adına Azərbaycan eposu sayılan "Kitabi Dədə Qorqud" dastanında eləcədə klassik Azərbaycan şairlərinin əsərlərində rast gəlinir.

Azərbaycan folklorunda balabana aid deyimlər az deyil. Məsələn:

Əzizim balabanı,
Asta çal balabanı.
Hamının balası gəldi,
Bəs mənim balam hanı...

Balabanın fərdi ifaçılıq xüsusiyyətinə böyük diqqət yetirən, Azərbaycanın məşhur bəstəkarları bundan istifadə ediblər. Belə ki, Üzeyir Hacıbəyovun «İkinci fantaziya», Müslüm Maqomayevin «Azərbaycan çöllərində», Hacı Xanməmmədovun «Simfoniyetta» və bir sıra digər əsərlərdə balabanın solo ifasına geniş yer ayrılıb.

Quruluşu

Balaban minyatürdə

Balaban və qavalın müşayəti ilə musiqi məclisi, minyatür

Azərbaycan xalq çalğı alətləri (o cümlədən balaban) 1990 cı ildə buraxılmış sovet poçt markası

Novruz bayramında saz və balaban cütlüyü

Azərbaycan xalq çalğı aləti Balaban, Azərbaycan Tarix Muzeyi, Bakı

Hazır gövdənin üst hissəsində səkkiz, alt hissədə isə bir oyuq olur. İfa zamanı hər iki əlin barmaqları ilə oyuqlar açılıb-bağlanır. Balabanın baş hissəsinə qarğıdan xüsusi ölçüdə sıxılaraq yastılanmış müştük taxılır. Ona görə bəzi hallarda bu alətə "yastı balaban" da deyilir. Müştüyün üzərinə keçirilmiş xamıtın (qısqacın) vasitəsi ilə alətin səs ucalığı və kökü nizamlanır. Balabanın keyfiyyəti onun materiallarının necə qurudulmasından asılıdır. Ağac nə qədər mükəmməl qurudularsa, alət o qədər keyfiyyətli alınar. Qurudulma zamanı materiallar çatlamamalıdır, buna görə ağaca əlif yağı vurulur. Balaban istehsalında üzüm tənəyindən hazırlanan sıxacın xüsusi rolu var. Sıxac tənzimedici rolunu yerinə yetirir, alətin köklənməsinə və balabanın baş hissəsinin genişlənməməsinə yardım edir. Sıxacı aşağı çəkməklə, alətin səsi dəyişdirmək və kökləmək mümkündür. Hər bir musiqiçinin səsi kökləmək üçün öz üsulu var. Ya nəfəslə, ya da sıxacla.

Balabanın gövdəsindəki dəliklərin sıraları:
Səs pərdələri Funksional 1 baş pərdə 4 şah pərdəsi 6 açıq pərdə 8 ayaq pərdə arxa tərəf - arxa pərdə Səs tonuna aid 2 segah pərdəsi (1) 5 segah pərdəsi (2) 7 mahur pərdəsi Akustik altdakı - tarazlıq pərdəsi

İfaçı aləti səsləndirmək üçün dərindən nəfəs alaraq havanı ağız boşluğuna yığır və onu xüsusi ustalıqla dodaqları arasında tutduğu yastı müştüyün içərisinə üfləyərək barmaqlarını oyuqların üzərində hərəkət etdirməklə istənilən səs ucalığını alır.

Uzunluğu 280-300 mm, diametri 20-22 mm-dir. Balabanın səs diapazonu kiçik oktavanın "sol" səsindən ikinci oktavanın "do" səsinə kimidir. Çalğıçının ustalığından asılı olaraq, bir neçə səs də artırıla bilər.

Balabanın dəliklərinin minimal sayı 8 (7-si yuxarıdan, 1-i aşağıdan), maksimal 10 (9-u yuxarıdan, 1-i aşağıdan)olur. Səslənməsinə və ölçüsünə görə balabanın müxtəlif növləri var: aşıq balabanı, pikkolo(cürə) balaban, bas (bəm) balaban, tenor(zil) balaban, alt(solo) balaban… Həzin kolorit yaradan səslər alətdə nəfəsin uzadılmasıyla əldə edilir. Balabanın xüsusiyyəti ondadır ki, arası kəsilmədən nəfəsi ağızdan buruna, burundan ağıza dövretmə ilə ötürərək bir notun üzərində uzun möddət çalmaq olur. Azyaşlı və təcrübəsi az olan şagirdlər tərəfindən bu texniki imkanlarla ifa çox çətindir lakin, bu müəyyən vaxtdan və təcrübə əldə etdikdən sonra mümkünləşir. Azərbaycanda xalq artisti, qaboy ifaçısı Kamil Cəlilov digər qaboyçalanlardan seçilir, yəni aləti ağızdan buruna və geriyə dövretmə ilə çalır. Dövretmə heç bir alətdə yoxdur. Avropa nəfəsli alətlərin heç birində - tütək, klarnet, qaboyda dövretmə xüsusiyyəti yoxdur. Yalnız zurna və balabanda dövretmə var. Balabanın modifikasiza formalarından biri də bas balabandır. Onun müştüyü əyridir. O, solo balabandan bir oktava fərqlənir. Ona görə bas balabanı bas açarında, tenor balabanı tenor açarında yazırlar. Bu balabanlar Milli Konservatoriyanın elmi laboratoriyasında ixtira olunub.

Azərbaycan mədəniyyətinin işğalı

Hazirda saxtakar erməni vandallari Azərbaycanın bir cox milli mədəniyyət nümunələri kimi balabanı da hədəfə aliblar. Erməni saxta təbliğatının nəticəsidir ki, dünyada Balaban bəzən "erməni düdüyü" kimi tanınmaqdadır. Üstəlik balabanla ifa olunan Sarı Gəlin, Gözəlim sənsən, Sən gəlməz oldun və sairə Azərbaycan mahniları mənimsənilərək öz adlarına çıxarılmağa çalışılır. Balaban musiqisi əsasən Azərbaycan musiqisində yeddi əsas muğamdan biri sayılan segah ladı üzərində qurulduğu üçün, onun ən savadlı və mahir ifaçıları ruhları muğamla yoğrulmuş azərbaycanlılar sayılırlar. Məhz buna görə də balabanın ikinci və beşinci dəlikləri segah pərdəsi, yeddinci dəlik isə mahur rərdəsi dəlikləri adlandırılır. Digər millətlərin nümayəndələrinin ifasında balaban nə qədər mahir ifa olunsa da bir o qədər də dürüst və klassik səslənmir. Bunun da sirri onların muğam savadına malik olmamasıdır.

Balaban metodu" kitabı

Balabanı Azərbaycandan kənarda tanıdan məşhur balaban ifaçısı Əlixan Səmədov bu aləti Türkiyədə sevdirə bilib. Tarixi kökləri altıncı əsrə aid olan milli musiqi alətinin Azərbaycana məxsus olmasını sübut etməkdə böyük rolu olan Əlixan Səmədov ermənilərin bütün dünyada "duduk" kimi tanıtdıqları balaban ilə bir neçə ölkədə solo konsert proqramı ilə çıxış edərək, erməni plagiatlığını ifşa edib. Ə.Səmədov "Balaban metodu" adlı kitabın da müəllifidir.

Həmçinin bax

• Əlixan Səmədov
• Azərbaycan milli musiqi alətləri
• Azərbaycan xalq çalğı alətləri

Mənbə

• Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, 25 cilddə. "Azərbaycan" cildi, səh. 793, Bakı 2007 ISBN 978-9952-441-01-7, ISBN 978-9952-441-00-0, (azərb.)
• Nəfəs alətləri haqqında - "Balaban"
• Balaban ustadı Babaxan Əmirovun dedikləri
• Balaban
• Çalğı dərgisi

Həmçinin bax

• Azərbaycan musiqisi
• Azərbaycan mədəniyyəti

Xarici keçidlər

• Youtub Əlixan Səmədov
• Qubanın ağ alması, balaban, Əlixan Səmədov
• мелодия Алихана Самедова
• Balaban-Azerbaijan National musical instrument
• Youtub The Azerbaijan musical instruments - Balaban
• Azerbaijan Balaban Axsham mahnisi
• Azerbaijan National musical instrument Balaban-Geceler
• Balaban. Azeri mugam from Tabriz.
• Azerbaijan "Sarı Gəlin" Balaban Nadir
• Sən gəlməz oldun. Balaban ( Azerbaijan ) Şirzad Fətəliyev