Balkan ittifaqı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Balkan ittifaqı

Balkan dövlətləri İtaliya-Türkiyə müharibəsindən istifadə edərək Türkiyəyə qarşı ittifaqda birləşmək və müharibəyə başlamaq barədə öz aralarında razılığa gəldilər. Rus diplomatiyası fəal surətdə bu blokun yaradılmasına kömək etdi. Lakin o, bu bloka Türkiyədən daha çox Almaniya və Avstriyaya qarşı bir silah kimi baxırdı. Hətta Rusiyanın Türkiyədəki səfiri Çarıkov Türkiyənin də bu bloka daxil olmasını təklif etdi. Amma bu plan bir sıra maneələrlə rastlaşdı. Birincisi, Türkiyə Almaniyanın güclü təsiri altında olduğu üçün bu bloka daxil ola bilməzdi. İkincisi, Bolqarıstan Türkiyənin bu bloka daxil olmasını istəmirdi. Çünki o, Türkiyəsiz bu blokdan çox şey qazana bilərdi. Türkiyə bu bloka daxil olsaydı, o heç nəyə nail ola bilməzdi. Üçüncüsü, Peterburqda başqa bir nöqteyi nəzər qalib gəldi, onun tərəfdarları Balkan yarımadasında xristian dövlətlərinin birləşməsini irəli sürdülər. Bunun təşəbbüskarı Serbiyanın nümayəndəsi Qartviq idi.

Balkan İttifaqının yaradılmasını çətinləşdirən ən başlıca amil Makedoniyanın Serbiya, Bolqarıstan və Yunanıstan arasında bölüşdürülməsi barədə razılığa gəlinməməsi idi. Türkiyənin mirasının gələcəkdə bölünməsi də digər çətinliklər yaradardı. Bu Albaniyanın taleyi məsələsi idi. Serbiya dənizə çıxış yolu əldə etmək üçün Albaniyanı işğal etmək istəyirdi. Buna görə Avstriya-Macarıstan Albaniyanın serblərə verilməsinə razı ola bilməzdi. Serbiyanın iddialarına qarşı Avstriya-Macarıstan İtaliya ilə birlikdə çıxa bilərdi. Lakin Adriatik dənizində onların maraqlarının toqquşması və hər birinin Albaniyaya sahiblənməyə cəhd etməsi buna imkan vermirdi. Serbiyanın təşəbbüsü ilə Balkan blokunun yaradılması barədə danışıqlar başlandı. 1911-ci ilin aprelində Serbiyanın baş naziri Milovanoviç Bolqarıstan səfiri Toşevə təklif etdi ki, "Makedoniyanın istədikləri kimi təsir dairəsinə bölmək" haqqında saziş bağlasınlar. Bu saziş Türkiyəyə qarşı hərbi sahədə birlikdə çıxmaq üçün əsas ola bilərdi. Bolqarıstan höküməti əvvəlcə serblərin təklifinə mənfi yanaşdı. Rusiyanın XİN-i serb-bolqar sazişi ideyasını bəyəndi.

Balkan blokunun yaradılmasında Rusiya çox maraqlı idi.Lakin bu 1 sıra risklə də bağlı idi.Əgər Serbiya və Bolqarıstan bir-biri ilə razılığa gəlib türkiyəyə qarşı müharibəyə başlayarlarsa,onda Alm və Avstriya-Macarıstan da bu müharibəyə qoşula bilərdilər.Rusiya da mütləq slavyan dövlətlərini müdafiə etmək naminə müharibəyə qarışmalı idi.

Balkan blokunun yaradılması çar diplomatiyası üçün o qədər vacib idi ki,onun ciddi təhlükəli cəhətlərinə baxmayaraq,Rusiya onun yaradılmasına üstünlük verirdi.Qraf erentalın ölümündən sonra onun yerinə qraf Berxoldun təyin edilməsi rus-Avstriya münasibətlərinin xeyli yaxşılaşmasına səbəb oldu.Balkan həmişə rus diplomatiyasının diqqət mərkəzində olmuşdur.

1912-ci ilin əvvəllərində ingilis səfiri Byukenen II Nikolaya Antanda dövlətlərinin öz aralarında ümumi fəaliyyət proqramı hazırlamağı təklif etdi.İngiltərə höküməti belə addımın Avropanın 2 düşmən cəbhəsinə parçalanmasına səbəb ola biləcəyini əsas gətirdi.Rusiya diplomatiyası indi əsas diqqətini Balkan blokunun yaradılmasına verirdi.Bu blokun yaradılması Alm,Avst-Macarıstana qarşı Fransa-Rusiya cəbhəsi ilə yanaşı cənubda 3cü balkan cəbhəsinin yaradılması demk idi.Bu həm də Avst-Macarıstan və Alm-nı türkiyədən ayırırdı.

Mübahisəli zonaları bölmək üçün birbaşa danışıqlara başladılar.1911-ci ilin sonu və 1912ci ilin əvvəlində bu barədə ciddi danışıqlar getdi.Nəhayət 1912ci il martın 13də serb-bolqar müqaviləsi imzalandı.Maddələrinin birində hərbi konvensiya bağlanması nəzərdə tutulurdu.Müqavilədə xüsusi məxfi əlavələr də var idi.Onun 1ci maddəsində deyilirdi ki,əgər Türkiyənin daxilində,razılığa gəlmiş dövlətlərin hər ikisinin və yaxud onlardan birinin dövlət və milli mənafelərinə təhlükə törədə bilən qarışıqlıq baş verərsə,o Balkanlarda status-qvonun pozulmasına səbəb olarsa,hərbi əməliyyatın zəruri olduğunu 1ci başa düşən tərəf,əsaslandırılmış təkliflərlə digər tərəfə müraciət edərsə,o tərəf dərhal fikir mübadiləsinə başlamalı,əgər müttəfiqin fikri ulə razı olmasa,dərhal cavab verməlidi.Serbiya və Bolqarıstan onlar üçün əlverişli məqamda Türkiyəyə hücuma keçməyə hazır idilər.Bu Rusiya üçün daha təhlükəli idi.Bunun arxasında Rusiya üçün münasib olmayan müharibəyə risk etmək faktı gizlənmişdi.

Serb-bolqar müqaviləsinin bağlanması haqda İngiltərə və Fransaya da məlumat verilmişdi.Onlar dərha onu bəyəndiklərini bildirdilər.Müqavilə Bolqarıstanın üzünə Paris birjasını açdı.Fransa Bolqarıstana istiqraz verməyi bəyəndi.Martda imzalanmış ittifaq müqaviləsi 1912-ci il mayın 12-də serb-bolqar hərbi konvensiyası ilə tamamlandı.Türkiyəyə və ya Avst-Macarıstana qarşı müharibə olarsa,onlar qarşılıqlı kömək haqda razılığa gəldilər.Avst-Macarıstan diplomatiyası isə Balkanlarda serblərə qarşı Türkiyə Bolqarıstan-Rumıniya blokunu yaratmaq istəyirdi.Lakin buna nail ola bilmədi.

Serb-Bolqar danışıqlrı ilə yanaşı yunan-bolqar danışıqları da gedirdi.Bu danışıqlarda Rusiya diplomatiyası fəal iştirak etmirdi.1912ci ilin mayında Yunanıstan Bolqarıstana qarşı itifaq müqaviləsinin aşağıdakı layihəsini təqdim etdi.Türkiyənin hücumu zamanı,Türkiyə tərəfindən onların hər hansının hüququnun pozulması zamanı hər iki tərəf bir-birlərinə hərbi kömək göstərmələrini öhdələrinə götürürdülər.Mayın 29də yunan-bolqar müqaviləsi imzalandı,oktyabrın 5də bu müqaviləyə hərbi konvensiya əlavə edildi.Rusiya yaxınlaşmaqda olan dünya müharibəsində 1 silah kimi Balkan blokunu yaratdı.Lakin o bloka təsirinin hədsiz olmasında səhv etdiyini başa düşdü.Rusiyanın hərbi və diplomatik hazırlığının başa çatmasından əvvəl balkan bloku hərəkət etməyə başladı.1912ci ilin oktyabrın 9da səhər Çernoqoriya hərbi əməliyyata başladı.oktyabrın 17də Serbiya və Bolqarıstan,18də isə Yunanıstan Türkiyəyə müharibə elan etdilər və hərbi əməliyyata başladılar.