Bavariya

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar
Müstəqil Bavariya Dövləti
Bayraq Gerb
Bayraq
Gerb
Xəritə
Xəritə
Məlumatlar
Ölkə Flag of Germany.svg Almaniya
Orijinal adı Freistaat Bayern
Paytaxt Münhen
Rəsmi dili Alman
Ərazi 70.551,57 km²
Əhali 12,570 Milyon nəfər (2011[1])
Əhali sıxlığı 178 nəfər/km²
Pul vahidi Avro
İdarə üsulu Parlament
İqtidar XSİ, ADP
Müxalif SDP, Yaşıllar
Baş nazir Horst Zehofer
İnternet saytı bayern.de

Bavariya (alm. Bayern; Freistaat Bayern - Müstəqil Bavariya Dövləti ) Almaniyanın cənub-şərqində yerləşən və ərazisinə görə ölkənin ən böyük vilayəti. Vilayətin tərkibinə yeddi inzibati dairə - əyalət Yuxarı Bavariya, Aşağı Bavariya, Yuxarı Pfalts, Yuxarı Frankoniya, Mərkəzi Frankoniya, Aşağı FrankoniyaŞvabiya daxildir. Vilayətin paytaxtı Münhen şəhəridir. Əhalisi üç əsas etnik tərkibdən: bavarlar, frankonlar və şvablardan ibarətdir[2].

"Müstəqil Bavariya Dövləti" tarixi termini göstərir ki, Bavariya monarxiya əyaləti olmamışdan əvvəl respublika idi. Almaniyadakı ən böyük əyalət (ərazisinə görə) və onun on iki milyon əhalisi özlərinin VI əsrə gedib çıxan tarixləri ilə fəxr edirlər.

Adət-ənənələrin gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsi olduğu buradan fərqli olaraq, Almaniyanın heç bir yerində ənənələr bu cür möhkəm saxlanılmayıb; insanlar rəngli ənənəvi paltarı hər il Münhendə keçirilən Oktoberfest festivalı kimi əsas xalq musiqisi festivallarından başqa, həm də gündəlik həyatda da geyinirlər. Bavariya özünün həm də mədəni və tarixi irsi, o cümlədən əzəmətli təbiət gözəllyinin cazibəsi ilə turistləri cəlb edir. Almaniyada ən hündür zirvə olan Zugspitze (2 962 metr) dağının yerləşdiyi Alp dağları - Çimsi və Köniqsi kimi heyrətamiz gölləri olan Alp yamacları, milli parkı olan Bavariya meşəsi, Frankonian Jura, Fiçtel təpələri, Steyqervald, Spessart və əyalət ətrafındakı digər mənzərəli yerlər istirahət, əyləncə və təbiətdən həzz almaq üçün turistlərə müqayisə olunmaz dərəcədə xoş imkanlar yaradır. Dağlar piyada səyahət edənlər üçün cənnətdir; Alp yamaclarındakı göllər və Meyn-Dunay Kanalı tikintisinin axını üzərində Frankoniyada yaradılmış yeni süni göllər istirahətə gələnləri su oyunlarında iştirak etməyə dəvət edir.

Əyalət geniş parklarla kifayət qədər zənginləşib. Bunlara Aşaffenburqdakı Şönbuş Parkını, Ansbakdakı Hofqarten və Münhendəki İngilis Bağını, o cümlədən gözəl sarayları, hər şeydən əvvəl "sehirli-nağıl kralı" olan II Lüdviqin nəhəng saraylarını: Lindeohof, Neuşvanstein və Herrençimsi saraylarını aid etmək olar. Vürzburq və Bamberqdəki kral iqamətgahları, özünün zəngin mis həkkarlıq kolleksiyası olan Vestekoburq kimi, nəhəng gözəlliyə malikdir.

Tarixi[redaktə]

Bavariya Avropanın qədim dövlətlərindəndir. Hesab olunur ki, bavarların etnogenezində bu ərazilərdə yaşamış qədim romalılar, keltlər və gəlmə germanlar mühüm rol oynamışlar. Qədim bavar torpaqlarının ilk sakinləri keltlər və cənubda etrusklar olmuşlar. İlk yaşayış məskəni e.ə. 365-ci ildə Bohemiya hesab olunur. Qalliyanın barbarlardan daha müvəffəqiyyətlə müdafiə etmək məqsədilə Avqust öz sərkərdələri Druz və Tiberiyaya indiki Bavariya ərazilərini ələ keçirməyi və yerində iki, mərkəzi Avqusta olmaqla Resiya və Norik əyalətlərini düzəltməyi əmr edir. Onların arasındakı sərhəd İnna çayı olur. VI əsrdən Bohemiyadan bura yeni sakinlər - markomanlar, kvadlar gəlməyə başlamışlar və özlərilə Bajuwarii adını da gətirmişlər.

Dövlətçilik ənənələri eramızın VI əsrlərinə gedib çıxır. XIX əsrin əvvəllərinə kimi bu ərazidə, Alp dağlarının şimal ətəklərində VI əsrdə Agilolfinqlər hersoqluğu, X əsrdə Velflər daha sonra Vittelsbaxlar hersoqluğu höküm sürmüşdür. 1158-ci ildə Henrix Lev İzar çayı sahilində indiki Münhen şəhərini saldırmışdır. XVIII əsrin ortalarına kimi Regensburq hersoqluğun inzibati mərkəzi - paytaxtı olmuşdur.

Vittelsbaxlar[redaktə]

Bavariyanın tarixi xəritələri
X əsr
919-1125 ci illər
1378 ci il
1648-ci il
1786-cı il

Henrix Lev öldükdən sonra 1180 -ci ildə Müqqəddəs Roma imperatoru I Fridrix Barbarossa əyalətin idarəsini Bavariyanın Pfalts qrafı Otton fon Vittelsbaxa tapşırır. Sonrakı dövrlərdə Vittelsbaxlar öz hakimiyyətlərini daha da möhkəmləndirdilər. İntibahın ən yüksək nöqtəsi kayzer bavar IV Lüdovikin zamanına təsadüf edir. Belə ki o, öz ərazilərinə Brabdenburq, Tirol, Hollandiya və Enonu birləşdirə bilmişdir. XX əsrə qədər Bavariya çoxsaylı şəhərlərə malik olmasına baxmayaraq aqrar ölkə olaraq qalmışdır. XIV-XV əsrlərdə Vittelsbaxlar hersoqluğu zəifləyərək vərəsəlik çəkişmələri nəticəsində parçalanır. Lakin Müdrik IV Albrext (1467 - 1508) ilk vərəsəliyə əsaslanaraq bavar hersoqluğunu öz hakimiyyəti altında birləşdirməyə nail olur.

Frankoniya və Şvabiyada Salerlər və Ştaufenlər dövründə, XII-XIII əsrlərdə Bamberq, Virzburq, Anzbax, Bayroyt kilsə malikanə və torpaqları birləşdirildi, Nürnberq, Auqusburq, Şvainfurt, Rotenburq və Nördlinqer kimi imperiya şəhərləri avropanın mədəni iqtisadi mərkəzlərinə çevrildilər. Bu dövrlərdə xristiyanlıqda reformasiya frankoniya və Şvabiyanı bürümüş olsa da qədim bavar əraziləri roma-katolik kilsəsinə sədaqətini saxlaya bilmişdir. V Albrextin (1550 - 1579) və mömin Vilhelmin (1579 - 1597) hakimiyyəti dövründə Bavariya əks reformasiya qalasına çevrililir. Martin Lüterin rəqibi Yohannes Ek İnqolştadtda 1472 ci ildə hersoq Lüdviq tərəfindən təsis olunmuş bavar universitetində aktiv fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. V Albrextin zamanında Münhen elm və mədəniyyət mərkəzinə çevrilir. Otuz illik müharibə Frankoniya, Şvabiya və Bavariyaya müflüslük və kurfürşestlik (seçilmiş knyazlar, hakimlər ) gətirmiş olur. İlk bavar knyazı I Maksimilyan (1597 - 1651) Yuxarı Pfaltsı birləşdirərək Bavariya torpaqlarını genişləndirir. Onun varisi Maks Emanuel (1662 - 1726) memarlığa və mədəniyyətə barok stilini gətirmiş olur. O, imperator Karl Albrextin (1742 - 1745) zamanında türklərə qarşı göstərmiş olduğu şücaiəti ilə məşhur olmuşdur. III Maks Yozefin (1745 - 1777) zanına qədər Bavariya mədəni çiçəklənmə dövrü keçir. Prussiyanın və Avstriyanın müşahidəçi mövqeyi sonuncu knyaz IV Maks Yozefin Napoleonun protektoratlığı altına düşməsinə səbəb olur.

1 yanvar 1806 cı ildə IV Maks Yozef I Maks kimi taxta çıxaraq Reyn ittifaqına daxil olur. Onun naziri Montgels sərt dövlət sistemini qurur. 1808 ci ildə konstitusiya ilk dəfə olaraq hamının qanun qarşısında eyni olduğunu, mülkiyyətin və şəxsiyyətin qorunması, vicdan azadlığı və məhkəmələrin sərbəstliyini təmin etmiş olur. Bu konstitusiya 1818 ci ildə Bavariyanın demokratik parlament idarəçiliyinin əsasını qoymuş olur. Bu dövrdən Bavariya parlamenti iki palatadan: deputatlar və dövlət şurası üzvləri palatasından ibarətdir.

II Lüdviqin zamanında (1864 - 1886)Bavariya Prussiya və Fransaya qarşı müharibələrdə iştirak etmişdir. 1866 cı ildə Avstro-prussiya müharibəsində Avsriya tərəfindən, 1870-1871 ci illərdə isə Fransaya qarşı Prussiya tərəfindən çıxış etmişdir. Fransa- almaniya müharibəsindən sonra bavariya yenidən Almaniya imperiyasına qatılmışdır. II Lüdviq "Nağıl kralı" kimi tanınan, siyasətdən uzaqlaşaraq öz malikanəsinin tikintisilə məşğul olur. Beləliklə dayısı şahzadə regent Luitpold öz oğlu III Lüdviq ilə Bavariyanı 738 il idarə etmiş Vittelsbaxların sonuncu nümayəndələri olurlar.

XX əsrdə[redaktə]

Birinci dünya müharibəsinda Almaniya imperiyasının məğlubiyyətindən sonra Bavariyada kommunistlərin çıxışları çoxaldı və kommunistlər inqilab edərək 1919-cu ilin 6 aprelində Bavariya Sosialist Respublikasının qurulduğunu elan ediblər. Lakin alman ordusunun müdaxiləsindən sonra respublika bir ay sonra süqut etdi. 1923-cü ildə burada Pivə qiyamı baş verdikdən sonra Bavariyanın Münxen və Nürnberq şəhərləri Nasional-Sosialistlərin dayağına çevrildi. Sənaye mərkəzi olan Bavariya İkinci dünya müharibəsində müttəfiqlərin aviasiyası tərəfindən güclü bombardmana məruz qoyulmuşdu. Soyuq müharibə dövründə Bavariya Qərbi Almaniyanın tərkibinə daxil olmuşdu. Müharibədən sonra Bavariyada çox sürətli yenidənqurma işləri görülüb. 1972-ci ildə Bavariyada Yay Olimpiya oyunları keçirildi.

Sərhədləri[redaktə]

İnzibati bölgüsü[redaktə]

Şəhərləri[redaktə]

City Region Əhalisi
31 Dekabr 2000
Əhalisi
31 Dekabr 2005
Əhalisi
31 Dekabr 2008
Münhen Yuxarı Bavariya 1.210.223 1.259.677 1.326.807
Nürnberq Mərkəzi Frankoniya 488.400 499.237 503.638
Auqsburq Şvabiya 254.982 262.676 263.313
Regensburq Yuxarı Pfalts 125.676 129.859 133.525
Vürçburq Aşağı Frankoniya 127.966 133.906 133.501
İnqolştadt Yuxarı Bavariya 115.722 121.314 123.925
Fürt Mərkəzi Frankoniya 110.477 113.422 114.071
Erlangen Mərkəzi Frankoniya 100.778 103.197 104.980
Bayreut Yuxarı Frankoniya 74.153 73.997 72.935
Bamberq Yuxarı Frankoniya 69.036 70.081 69.989
Aşaffenburq Aşağı Frankoniya 67.592 68.642 68.747
Landşut Aşağı Bavariya 58.746 61.368 62.606
Kempten (Allgeu) Şvabiya 61.389 61.360 62.135
Rozenhaym Yuxarı Bavariya 58.908 60.226 60.711
Noy-Ulm Şvabiya 50.188 51.410 53.866
Şaynfurt Aşağı Frankoniya 54.325 54.273 53.588
Passau Aşağı Bavariya 50.536 50.651 50.717
Hof Yuxarı Frankoniya 50.741 48.723 47.275
Frayzinq Yuxarı Bavariya 44.167 45.827 45.654
Ştraubinq Aşağı Bavariya 44.014 44.633 44.496

İdarə üsulu[redaktə]

Bavariyanın qnunverici orqanı xalq tərəfindən seçilən Bavariya Landtaqı (alm. Bayerischer Landtag) - vilayət məclisidir. Məclisin sədri Barbara Ştammdır. İcra orqanı alm. Bayerische Staatsregierung-Bavariya hökumətidir. Hökumətə alm. Bayerischer Ministerpräsident - baş nazir rəhbərlik edir. 27 oktyabr 2008-ci ildən hökumətə xristiyan-sosialların nümayəndəsi Horst Zehofer başçılıq edir.

Landşaft[redaktə]

Bavariya ərazisinə üç böyük alman landşaftının hissələri daxildir: şimali Kalkalp və gözəl gölləri ilə Alp dağətəyi, "Şottişe ebene" (Şottiş düzü), Dunay və alman mərkəzi dağ silsiləsi. Bavariyanın torpaqları bol suludur. Ən böyük çayı Dunaydır. Şimal qərbdə Mayn çayı, Frankoniya meşə massivlərindən və Fixtelqebirqe silsiləsindən mənbəyini götürən Zaale çayı. ReynDunay çay hövzələri 1992-ci ildə tikilmiş Reyn-Mayn-Dunay kanalı ilə bir-birilərilə qovuşur. Dunay Avropanın Volqadan sonra ikinci böyük çayı sayılır. Burada çay gəmiçiliyi geniş inkişaf etnişdir. Bavariya göllər ölkəsidir. Onlarınəksəriyyəti Alpətəyi zonalarda yerləşir və sayları 1600-ə çatır. Ən böyükləri Kim (alm. Kilmsee), Ammer (alm. Ammersee), Ştarnberq (alm. Schtarnbergsee), Teqern (alm. Tegernsee), Köniq (alm. Königsee), ən dərini Valxen (alm. Walchensee)(192 m) gölləridir. Frankoniya və çənubda - Bavariya Alpında çoxlu mağara və şaquli şaxtalara rast gəlinir. Bunlardan ən dərini Geburtstaq (alm. Geburtstagsschacht 7800 m) şaxtasıdır. Ən böyük mağara isə Zalçqrabenhöhle (alm. Salzgrabenhöhle) sayılır.

İqlim[redaktə]

Şimal qərb və şərq ərazilərinin iqlimi kontinentaldır. İlin 100 günü havanın temperaturu sıfır və mənfi olur. Qərb küləkləri orta hesabla 70 sm yağış gətirir. İl ərzində günəşli hava 1600-1900 saat təşkil edir

İqtisadiyyat[redaktə]

1950-ci ilə qədər kənd təsərrüfatı Bavariyada prinsipial iqtisadi sektor idi. Son onilliklər ərzində əvvəlki aqrar əyalət müasir sənaye və xidmət mərkəzinə çevrildi. İndi Bavariya Almaniyada bir nömrəli yüksək texnologiya zonasıdır. Elmi, iqtisadi və texniki məsələlərdə müstəqil əyalət informasiya və kommunikasiya texnologiyasında tutmuş bioloji və gen texnologiyasına, tibb texnologiyasının hər bir metoduna qədər bütün sahələri əhatə edən əsas gələcək yönlü sahələrdə yüksək səviyyədə ixtisaslaşıb. Lakin Bavariyanın geniş hissələrində - təkcə Alp yamaclarında deyil, digər sahələrdə də fermaçılıq və meşə sənayesi hələ də əsas rol oynayır. Bavariya pivəsi (1516 təmizlik qaydasına əsasən hazırlanır) dünyada məşhurdur: bu məhsulda istifadə olunan mayaotu Bavariyanın özündə yetişir. Frankonian şərabı da həmçinin mükafata layiq görülüb. Bugün əyalətin ümumi məişət məhsullarının təqribən 35 faizi məhsul sənayesindən və yarısından çoxu isə xidmət sektorundan yararlanır. 1835-ci ildə çəkilmiş Almaniyada ilk dəmir yolu xətti ilə birləşən iki əkiz şəhər Nürnberq (487 000 əhali) və Fürs (109.000 əhali) elektrik, mexaniki və maşınqayırma mühəndisliyi, nəşriyyat ticarəti və plastika, oyuncaq və qida sənayesi üzərində təmərküzləşən sənaye regionu yaratmışdır. Yaxşı saxlanılmış orta əsrlər abidələrinə (Daş Körpü 1146-cı ildə tikilmişdir) malik Regensburq şəhəri (125 000 əhali) bugün avtomobil maşınqayırması və toxuculuq, maşınqayırma və qida sənayesi hesabına yaşayır. Burada həmçinin fəaliyyətdə olan Dunay limanı da var. İnqolştadt şəhəri (114 000 əhali) avtomobil istehsalı və neftayırma zavodlarının məskənidir. Vürzburq şəhəri (126 000 əhali) təkcə çap mətbuatı, elektronika və qida sənayesi ilə deyil, o cümlədən üç böyük şərab istehsal edən malikanəsi ilə öyünür. Şərqi Bavariyada şüşə məhsulları və çini qablar istehsalı ənənəvi təcrübə üzrə davam etdirilir. Münhendəki "Bauma" və "SYSTEMS" yarmarkaları, o cümlədən Nuramberqdəki Oyuncaq Yarmarkası kimi beynəlxalq ticarət yarmarkaları bütün dünyada məşhurdur.

Bavariya tarixən həm Almaniyanın, həm də Avropanın ən inkişaf etmiş regionlarından biri olub. 2007-ci ildə regionun Ümumi Daxili Məhsulu 434 milyard avronu (600 milyard ABŞ dolları) ötüb. Bu göstəricisinə görə Bavariya Avropanın ən böyük iqtisadiyyatından birinə sahibdir, dünyada cəmi 17 dövlət Bavariyadan daha böyük iqtisadiyyata malikdir. Mərkəzi qərargahı Bavariyada yerləşən çoxlu iri şirkətlər var, bunalara nümunə olaraq BMV, Siemens, Audi, Allianz və çoxlu sayda digər şirkətləri göstərmək olar. Adambaşına düşən ÜDM miqdarı Bavariyada 48.000 dollardır, bu göstəriciyə görə dünyada Bavariyanı 7 dövlət qabaqlayır.

Mədəniyyəti[redaktə]

Bavariya öz mədəni irsini qorumaq üçün hər il 100 milyon avrodan çox vəsait xərcləyir. Münhen şəhəri dünyada elm və texnologiyanın tarixinə həsr olunmuş ən böyük kolleksiyası olan təkcə alman Muzeyi ilə deyil, həm də Alte və Neue Pinakothek, Lenbach, Hauz və Şak Qallereyası kimi çoxlu sayda tarixi tikililəri və incəsənət muzeyləri ilə də fəxr edir. Albrext Dürer (1471-1528) və Hans Saksın (1494-1576) şəhəri olan Nürnberq son orta əsrlər xəzinəsinin bəzi ən gözəl nümunələrini öz kilsələrində qoruyub saxlamışdır. Alman Mədəniyyət Milli Muzeyinin özü şəhərə xüsusi səyahət üçün çox qiymətlidir. UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına düşən Banz və Ettal monastırlarındakı kilsələr, Vierzehnheiligen bazilikası və Stenqaden yaxınlığındakı Vieskirçe də Barove və Rokoko arxitekturasının ən məşhur nümunələridir. Prins- keşişlərin Vürzburqdakı keçmiş iqamətgahları da bu arxitektura növünə aiddir. Balthasar Noyman (1687-1753) tərəfindən yaradılan və Covanni Batista Tiepolo tərəfindən bəzədilmiş sonuncu pilləkənlər dünyadakı ən gözəl nümunələrdən biridir. Rotenburq ob der Tauber, Nördlingen və Dikkelsbül açıq havada əsl muzeylərdir və onlar "Romantik Nəqliyyat" vasitəsilə digər mənzərələrlə də bağlanırlar. Bavariyada 33 daimi və 34 açıq - hava səhnələri var. Hər il Bayroyt Festivalı 1872-ci ildən 1883-cü ilə qədər Bayroytda yaşamış Riçard Vaqnerin operalarını səhnələşdirir. Digər məşhur festivallara Münhen Opera Festivalını, Passau Avropa Festival Həftələrini, Ansbax Bax Həftəsini və Vürzburq Motsard Festivalını aid etmək olar.

Xalq musiqisi bütün Bavariyada çox məşhurdur. Xüsusən də Bad Tölzdəki "Leonhardi-Fahrt", Auqsburq "Friedensfest", St. Kilianın Vürzburq Festivalı və Kiefersfelden turniri kimi çoxlu sayda folklor festivalları zamanı xalq musiqisi çox məşur olur. 1634-cü ildən ənənə şəklini alan Oberramberqau Ehtiras Əsəri hər 10 ildən bir ifa olunur (ən sonuncu ifa 2000-ci ildə baş vermişdir).

İstinadlar[redaktə]

  1. Statistische Ämter des Bundes und der Länder
  2. Bayerische Geschichte und Persönlichkeiten(alm.)

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]