Bayan Çur xaqan

Bayan Çur xaqan — 747-ci ildən 759-cu ilədək Uyğur xaqanlığının xaqanı.

Həyatı

747-ci ildə Qutluq Bilgə Kül xaqan ölüncə yərinə oğlu Bayan Çur, xaqan oldu. Uygurların ən büyük xaqanı olan Bayan Çur xaqan, unvan olaraq da "Təngridə bolmış, il itmiş Bilgə xaqan" ûnvanını aldı. Bu ûnvanın anlamı isə, Göydəə doğulmuş, dövlət idarə etmiş, Bilgə xaqan deməkdir.

Bayan Çur xaqan dövri (747-759), Uyğurların dörd yöndə genişləndikləri bir dövrdir. Qərbdə Qara Türgəş dövləti, Uyğur hakimiyətini tanımaq zorunda qaldı. Qırğız, Çik, Səkkiz Oğuz və Doqquz Tatar kimi Türk boylarını itaət altına alaraq, dövlət nüfuzunu gücləndirildi. Digər yandan yenə bu dövrdə, cənubdakı Beş-balıq, Kuça və Qaraşar kimi zəngin taxıl və ticarət şəhərləri də Uyğur təsiri altına alınmışdır. Turfan bölgəsi ilə Uyğurlar arasındaki münasibətlər də, yenə bu dövrdən etibarən başlamış oldu.

Bayan Çur xaqanın önəmli işlərindən biri də, onun zamanında, Uyğurlar arasında şəhərləşmə, oturaqlaşma işlərinə başlamasıdır. O, Ordu-balıq adında paytaxtları olan bir şəhər qurdurmuşdur (757). Digər yandan eyni xaqan, getdikcə güclənməkdə olan Tibet təhlikəsini sezərək onlara qarşı cəbhə aldı. İmperatorun istəyinə görə, Çində böyük bir təhlikə yaradan An-luşan adlı türk əsilli bir sərkərdənin isyanının yatırılmasına yardım etmişdir. Bu yardım sonunda aparılan anlaşma ilə, Uyğur tüccarlarına Çin qapıları da açılmış oldu.

Bayan Çur xaqanın Şinə-usu gölü yaxınında tapılmış, Göytürk yazısı ilə yazılmış olan, türkcə bir kitabəsi var. Bu kitabədə xaqan olaraq etdiyi işlər anladılır. Bayan Çur xaqanın ölümündən sonra yərinə oğlu Bögü xaqan oldu (759).

Bayan Çur və oğuzlar

Bir məğlubiyyət nəticəsində Ültəris xaqanın hakimiyyətin qəbul etmək zorunda qalan Oğuzlar, Göytürklərin Qırğız səfərinə qatıldılar. Göytürk xaqanlarından Bilgə xaqan zamanında üsyan etdilər.Bir il içində bir neçə dəfə hərbə girən oğuzlar; yenilərək, geri çəkildilər.Daha sonra Doqquz-Tatarlar ilə ittifaq quraraq Göytürklərlə mübarizə etdilərsə də, yenə məğlub olaraq, Çin tərəflərə köç etdilər. Bir müddət sonra təkrar köhnə yurdlarına geri döndülər. Bu mübarizələrdə zəifləyən Göytürklər, 745-ci ildə Uyğurlar tərəfindən yenildilər. Bu əsnada Uyğurlara kömək edən oğuzlar, Uyğur dövlətindən asılı boylardan biri oldular.Uyğurlarla bərabər Basmıl və Qarlıqlara qarşı savaşdılar. Amma zaman-zaman Uyğurlara qarşı da üsyan etməkdən geri durmadılar.Köhnə müttəfiqləri Doqquz-Tatarlar ilə birləşərək Uyğur xaqanı Bayan Çura xaqana qarşı cəbhə aldılar.

Bayan Çur və çinlilər

756-cı ildə An-luşan adlı türk əsilli bir sərkərdə üsyan qaldırıb Tan sülaləsinə məxsus hakimiyyəti ələ aldı. Hakimiyyətdən uzaqlaşdırılan Çin imperatoru uyğurlardan kömək istədi.Çinə sahib olmaq arzusunda olan bayan Çur xaqan (uyğur imperatoru) böyük qüvvə ilə Çinin paytaxtını ələ keçirərək,imperatorun hakimiyyətini bərpa etdi.Bayan Çur Çin imperatorunun qızı ilə evlənərək,əlaqələri dahada möhkəmləndirdi.Əldə edilmiş razılığa görə çinlilər uyğurlara 20 min yop ipək verməli oldular.Lakin çox çəkmədiki,uyğurlarala çinlilər arasında münasibət pisləşdi.757-ci ildə onların arasında baş vermiş döyüşlərdə çinlilər ağır itki verdilər və yenidən uyğurlardan asılılığı qəbul etmək məcburiyyətində qaldılar.

Xarici keçidlər

• The ruins of walls of Ordu-Balıq city- former Uyghur capital (Monqolustan) are at coordinates 47.431288, 102.65934947°25′52.63″ şm. e. 102°39′33.65″ ş. u. 
• The ruins of walls of Uyghur fortress on island in Tere-Kol lake – source of Yenisey River (Tuva Republic, Russia) are at coordinates 50.6151, 97.384750°36′54.36″ şm. e. 97°23′04.92″ ş. u. 
• The ruins of Uyghur King Palace in Karakhoja (Turpan Basin in Xinjiang Uyghur Autonomous Region of People's Republic of China) are at coordinates 42.8505, 89.519542°51′01.79″ şm. e. 89°31′10.19″ ş. u. 
• [1] Present Uyghur flag (prohibited in communist China). Contains five- point white star, pentagram, well known symbol of "Power" (represents all five fingers of hand- Unity, or orientations- forward, backward, left, right, above). Background is blue with crescent- symbol of Moon Heaven.
• [2] The National Museum of Mongolian History: the early Turk Empire and Uyghurs.