Bilgə xaqan

Bilgə xaqan (Qədim türkcə: , Bilge Kagan, çin. 毗伽可汗, ünvanı Bigə, çin. 阿史那默棘連) — Şərq Göytürk Xaqanlığının 716-cı ildən .xaqanı.

Həyatı

Göytürk xaqanlığını quran Kutluk xaqanın böyük oğlu olan Bilgə xaqan atası öləndən sonra qardaşı Kül Təkinlə birgə əmisi Kapağan xaqanın yanında vəzir Tonyukukun himayəsi altında böyüdü. 14 yaşında ikən əmisi tərəfindən şah təyin edilən Bilgə xaqan vəzir Tonyukukun komandanlığı altında olan Göytürk dövlətinin Qərb orduları komandanlığına göndərildi.

İnal xaqanla birgə Altayları aşaraq Qərbdəki bir çox əraziləri dövlətin ərazisinə qatan Bilgə xaqan bu səfərləri zamanı özünü ən bacarıqlı bir sərkərdə kimi göstərdi. Demək olar ki, bütün döyüş səfərlərində qardaşı Kül Təkin də onunla idi. Müsəlmanlığı qəbul etmiş türklər və digər Asiya xalqları ilə Bilgə xaqanın ilk görüşü isə 701-ci ildə baş verdi.

Göytürk xaqanlığını quran Kutluk xaqanın böyük oğlu olan Bilgə xaqan atası öləndən sonra qardaşı Kül Təkinlə birgə əmisi Kapağan xaqanın yanında vəzir Tonyukukun himayəsi altında böyüdü. 14 yaşında ikən əmisi tərəfindən şah təyin edilən Bilgə xaqan vəzir Tonyukukun komandanlığı altında olan Göytürk dövlətinin Qərb orduları komandanlığına göndərildi. İnal xaqanla birgə Altayları aşaraq Qərbdəki bir çox əraziləri dövlətin ərazisinə qatan Bilgə xaqan bu səfərləri zamanı özünü ən bacarıqlı bir sərkərdə kimi göstərdi. Demək olar ki, bütün döyüş səfərlərində qardaşı Kül Təkin də onunla idi. Müsəlmanlığı qəbul etmiş türklər və digər Asiya xalqları ilə Bilgə xaqanın ilk görüşü isə 701-ci ildə baş verdi. Burada Bilgə xaqanın müsəlmanlarla çox yaxşı davrandığını xüsusi qeyd etmək istəyirik. Bilgə xaqan döyüşdə əsir alınmış müsəlmanlarla çox mehriban davranmış və onlardan İslam dini haqqında məlumatlar almışdı. Bu da onda müsəlmanlara qarşı hörmət və rəğbətin yaranmasına səbəb olmuşdu. Bəlkə də, Qərbə doğru döyüşə-döyüşə irəliləyərək müsəlmanlığı qəbul edən xalqlarla müharibə vəziyyətində olmasaydı, o, müsəlmanlığı qəbul edəcəkdi. Amma bütün qüvvəsini Göytürk dövlətinin sərhədlərini genişləndirməyə həsr edən Bilgə xaqanın həmin dövrdə İslam dini və müsəlmanlar barədə daha dərindən götür-qoy etmək imkanı və vaxtı yox idi. Digər tərəfdən də, həmin dövrdə Göytürk dövlətində elm və mədəniyyət yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi. Mətləbdən uzaqlaşmadan qeyd edək ki, Qərb ordularının önündəki ən döyüşkən hərbi hissələrdən birinə komandanlıq edən Bilgə xaqan Çinin 50 minlik ordusu ilə döyüşdə özünün mahir bir sərkərdə olduğunu nümayiş etdirdi. Türklər sayca çinlilərdən xeyli az idilər. Buna baxmayaraq, Bilgə xaqanın hazırladığı xüsusi döyüş planı əsasında düşmənə gözlənilməz yerlərdən ağır zərbələr endirildi. Bu da 50 minlik Çin ordusunun darmadağın edilməsinə səbəb oldu. Həmin döyüşdə 16 yaşlı Kül Təkin düşmən ordusunun ən bacarıqlı sərkərdələrindən biri olan general Onqla açıq döyüşə girərək onu məğlub etmiş, ancaq əsl türk xarakteri nümayiş etdirərək, yendiyi düşmənini öldürməmişdi və onu əsir alaraq əmisi Kanağan xaqana təhvil vermişdi. Ona görə də hər iki qardaş ordunun, xalqın sevimlisinə çevrilmişdi.

716-cı ildə Göytürklərin hökmdarı Kapağan xaqan xəyanətin qurbanı oldu.22 iyul 716-cı ildə çinlilərlə işbirliyinə girərək himayəsində olduğu Göytürk dövlətinə xəyanət edən Bayurkular Kapağan xaqana tələ qurdular. Çinlilərlə növbəti döyüşə hazırlaşan Kapağan xaqan Bayurkuların təklifilə düşmən üzərinə səfərə təhrik edildi. Səfərə çıxarkən Bayurkuların çoxsaylı əsgərləri tərəfindən Kapağan xaqanın azsaylı mühafizi üzərinə qəfil hücum edildi. Bu hücumda Göytürklər qəhrəmanlıqla vuruşsalar da, düşmənin üstün qüvvələri tərəfindən məğlub edirdilər. Bu qanlı döyüşdə əlində qılınc döyüşün ən ağır yerində vuruşan Kapağan xaqan qəhrəmancasına həlak oldu. Onun döyüşdə həlak olmasını və Bayurkuların xəyanətini eşidən türklər düşmən üzərinə yeridilər və onları darmadağın etdilər. Kapağan xaqanın həlak olmasından sonra onun yerinə varisi İnal Boqü keçdi. Lakin İnal Böqü Kapağan xaqan qədər ölkəni ağılla idarə edə biləcək bir hökmdar ola bilmədi. Dövlət get-gedə zəifləməyə başladı. Bundan istifadə edən bir çox xalqlar dövlətin əleyhinə qiyamlar qaldırmağa başladılar. Dövlətin zəifləməsini isə xalq arasında hakimiyyətin əsl varisə Bilgə xaqana verilməməsilə izah etməyə başladılar. İş orasındadır ki, Bilgə xaqan həddi-büluğa çatdıqdan sonra əmisi Kapağan xaqan hakimiyyəti o dövrün saray qanunlarına əsasən, Bilgə xaqana verməli idi. Amma Kapağan xaqan buna əməl etmədi. O, özü ölkəni təkbaşına idarə etməyə başladı. Təbii ki, o, döyüşdə həlak olduqdan sonra da onun yerinə varisi İnal Böqü keçdi. Bilgə xaqan və Kül Təkin, bəlkə də, buna məhəl qoymazdılar. Ancaq İnal Böqünün dövləti idarə edə bilməməsi və ölkənin dağılmağa doğru getməsi qardaşları hərəkətə gəlməyə məcbur etdi. Onlar İnal Böqüdən hakimiyyətin əsl varisə verilməsini tələb etdilər. Xalq da onları müdafiə etdi. Belə olduğu halda, İnal Boqü hakimiyyətdən getməyəcəyini bildirdi və varisin yalnız özü olduğunu ordu və saray əyanları qarşısında bəyan etdi. Bunu görən Bilgə xaqan və Kül Təkin İnal Böqünü hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq barədə qərar qəbul etdilər. Bu plana əsasən, Bilgə xaqan və Kül Təkin gözlənilməz zərbə ilə onu və tərəfdarlarını aradan qaldıraraq, hakimiyyəti ələ aldılar. Bilgə xaqan müəyyən məsələləri, o cümlədən qardaşı Kül Təkinin böyük hərbi sərkərdəlik qabiliyyətini nəzərə alaraq, onun hökmdar təyin olunmasını istədi. Lakin Kül Təkin bunu istəmədi və bildirdi ki, qanunla ölkə başçısı böyük qardaş olmalıdır və bu ənənə pozulsa, gələcəkdə hakimiyyət çəkişmələri ara verməyəcək və ölkə dağılacaq. Uzun və israrlı xahişlərdən sonra Bilgə xaqan dövlət başına keçməyə razılıq verdi.

Bilgə xaqan hakimiyyətə keçən kimi o dövr üçün çox uzaqgörən bir qərar qəbul etdi. O, müəllimi olan Tonyukuku baş vəzir təyin etdi. Tonyukuk isə o dövrdə olduqca təmkinli və uzaqgörən bir dövlət xadimi sayılırdı. Tonyukukun məsləhəti ilə Bilgə xaqan və qardaşı Kul Təkin dövlətə qarşı qiyam qaldıran doqquz tatarlar tayfasının və oğuzların üzərinə qoşun yeritdi. Oğuzlar və doqquz tatarlar məğlub oldular və Bilgə xaqanın hökmranlığını qəbul etdilər. Az sonra ölkədə siyasi və iqtisadi islahatlar həyata keçirən Bilgə xaqan əhalinin maddi rifahının yüksəldilməsinə nail oldu. Çinlə bir sıra savaşlardan sonra Göytürk dövlətinin xeyrinə olan anlaşma imzalayan Bilgə xaqan, Kul Təkin və vəzir Tonyukuk türk millətinin türk olmaq şərəfini ən yüksəklərə ucaltdılar. Həmin dövrdə Göytürklər həm siyasi, həm mədəni, həm də iqtisadi cəhətdən çox inkişaf etmişdilər. Təsadüfi deyil ki, Çin Göytürk dövlətinin bu uğurlarından çox təşvişə düşmüşdü. Çin saraylarında Göytürklərlə bağlı toplantılardan birində imperator Huangsunki belə demişdi: "Göytürklərin nə zaman nə edəcəklərini heç kəs bilməz. Bilgə xaqan millətini sevən qeyrətli bir insandır. Türklər də çox məmnundurlar. Kül Təkin hərb sənətinin dahisidir, ona qarşı çıxacaq, onu məğlub edəcək qüvvə yoxdur. Tonyukuk isə çox ağıllı və uzaqgörən bir dövlət xadimidir. Bu üç "barbar" nə qədər ki, bir yerdədir, onlarla bacarmaq olmayacaq".

Bilgə xaqanın xarici siyasətində Çin həmişə diqqət mərkəzində idi. Çünki Çin hər vasitə ilə türkləri əzərək yox etməyə çalışırdı. Ona görə də o, çinlilərlə isti münasibət qurmağa çalışır və yeri gəldikcə, onlardan yavaş-yavaş qədim türk torpaqlarını geri almağa çalışırdı. Çinlilər də boş dayanmırdılar. Onlar arabir Bilgə xaqana güc nümayiş etdirir, hansısa əraziyə hücum edərək, oranı tuturdular. Lakin Kül Təkinin başçılığı altında qoşun gəldiyini görən kimi tələm-tələsik tutduqları əraziləri buraxaraq çıxıb gedirdilər. Tədricən gücünü artıran Bilgə xaqanın məğlubedilməz bir qüvvəyə çevrildiyini görən çinlilər ondan asılılığı qəbul etməyə məcbur oldular. Göytürklərin qoşunlarını öz ərazilərinə buraxmamaq üçün Çin imperatoru Bilgə xaqana hər il tonlarla ipək, qızıl və digər zinət əşyaları göndərir, onun hər əmrini dərhal yerinə yetirirdi.

Tonyukuk və Kül Təkinin ölümü

Bir sözlə, Mete xaqandan təxminən 700 il sonra Goytürklər yenidən Çini özlərinə tabe etdilər. Çinliləri çox yaxşı tanıyan və vaxtilə bu ölkəyə qarşı döyüşlərdə iştirak edən, düşmənin yenilməsində böyük xidmətləri olan Kutluk (İltəriş) xaqan düşmənin hər bir fitnəsinin dərhal cavabını verir və onları sərt şəkildə cəzalandırırdı. Çinin çarəsi yalnız Göytürk dövlətini idarə edənlərin ölümünü gözləməyə qalmışdı. Ölüm isə gözlənildiyindən də tez gəldi. Bilgə xaqan 725-ci ildə qayınatası və türklərin müdriki sayılan Tonyukuku itirdi. Onun ölümünə çinlilər çox sevinmişdilər. İmperatorun sarayında Tonyukukun ölüm xəbərini alan kimi dərhal şadlıq mərasimi başlanmışdı. Və sarayda türk dünyasının bu böyük oğlunun ölümü 40 gün bayram kimi qeyd olundu. Çin sarayında belə düşünürdülər ki, Tonyukukun ölümündən sonra Göytürklərin daxilində çəkişmələr başlanacaq. Amma belə olmadı.

731-ci ildə Bilgə xaqan daha bir itkinin ağrısını yaşamalı oldu. Belə ki, 47 yaşlı Kül Təkin vəfat etdi. Onun ölümü, həqiqətən də, türk dünyası üçün ən ağır itki oldu. Orxan kitabələrində Kül Təkinin vəfat etməsi Bilgə xaqanın dili ilə belə təsvir edilir: "Kiçik qardaşım Kül Təkin öldü, ölən kimi də görən gözüm görməz oldu. Hər şeyi bilən idim, bilməz oldum, qardaşım öldü, belim əyildi. Amma hər şey Tanrının əlindədir, insanlar ölmək üçün yaradılmışlar. Mən bu ölümdən sarsıldım və hər şeyi özbaşına buraxdım. Gözdən yaş axıdaraq, ürəkdən fəryad edərək yanıb-yaxıldım".

Türklərin əbədiyyət salnaməsi

Bu iki böyük insanın ölümündən sonra onların xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə Bilgə xaqan sal qaya parçaları üzərində türk dünyasının əbədiyyət salnaməsinin yazılması barədə göstəriş verdi. Tarixə yüz illər sonra tapıldığı yerin adı ilə - Orhun (Orxan) abidələri adı ilə düşən bu daş kitabələr türk dünyasının şərəf və əzəmətini, kədər və yanğılarını günümüzə qədər gətirib çıxarıb. Bilgə xaqan sal qayalar üzərinə Göytürklərin tarixini, mədəniyyətini və dünyagörüşünü əks etdirməklə o dövrdə özlərinin dünyanın ən sivil və mədəni xalqı olduqlarını sübuta yetirmiş oldu. Bilgə xaqanın bu uzaqgörənliyi türkləri köçəri həyat tərzi keçirən və sivil inkişafdan geri qalan xalq hesab edənlərə tutarlı bir cavab, türkə böhtan atanlara tərsinə vurulan bir şillə oldu.

Bilgə xaqanın sonuncu zəfər döyüşü

Müdriklər müdriki vəzir Tonyukukun və qəhrəmanlar qəhrəmanı Kül Təkinin vəfatından sonra çinlilər Göytürklərin daxilində parçalanma salmaq məqsədi ilə bəzi cəhdlərə baş vurdular. Çin imperatoru elçilərini Göytürklərin hakimiyyəti altında yaşayan kitanların və tatarların yanına göndərərək, onları üsyan qaldırmağa sövq etdi. İmperatorun elçisi onların başbilənlərinə bildirmişdi ki, Tonyukuk və Kül Təkin öləndən sonra türklər zəifləyiblər və onları məğlub etmək çətin olmayacaq. Həm də imperator üsyan qaldıranlara hərbi yardım göstərəcəyini vəd etmişdi. Bundan cəsarətə gələn kitanlar və tatarlar açıq şəkildə Göytürklərə meydan oxumağa, onlara vergi verməməyə başladılar. Bunu görən Bilgə xaqan dərhal ordunu hərəkətə gətirərək, kitanların və tatarların üzərinə yeritdi. Töngəz dağında qanlı döyüş oldu. Bu döyüşdə tatarlar və kitanlar məğlub edildilər və onlar yenidən Göytürklərdən asılılığı qəbul etməyə məcbur oldular. Bu, Bilgə xaqanın zəfərlə başa vurduğu sonuncu döyüşü oldu.

Bilgə xaqanın səhvi və türk ellərinin üzüntüsü...

Tonyukuk kimi müdrik vəzirini və qayınatasını, həmçinin Kül Təkin kimi qəhrəman sərkərdəsini və qardaşını itirən Bilgə xaqanın beli artıq əyilmişdi. Bu itkilərin üzüntüsünü həzm edə bilməyən Bilgə xaqan ömrünün sonlarına yaxın bir səhv buraxdı. Belə ki, xaqan təsəlli məqsədilə ağıllı, gözəlliyi və tükənməz biliyi ilə məşhur olan Çin imperatorunun qızı ilə evlənmək fikrinə düşdü. İmperator onun bu istəyindən dərhal istifadə etmək qərarına gəldi. Göytürk sarayına yol tapan Çin casusları Buyruk-çoru ələ aldılar. Buyruk-çor Bilgə xaqanın yeməyinə zəhər qatdı. Nəticədə, Göytürklərin böyük oğlu zəhərlənərək vəfat etdi. Beləliklə, 734-cü il noyabr ayının 25-də türk dünyası kədərə və yasa batdı. 50 yaşında ikən çinlilər tərəfindən hazırlanan sui-qəsdin qurbanı olan Bilgə xaqan böyük mərasimlə dəfn edildi. Bilgə xaqanın ölümü bütün Göytürkləri sarsıtmışdı və onun vəfat etməsi türk ellərinin hamısında üzüntüyə səbəb oldu. Onun ölümündən sonra xatirəsini əbədiləşdirmək üçün Baykal (Bəy göl) gölünün cənubunda, Orhun çayı vadisində, Koşo Tsaydam gölü yaxınlığında Bilgə xaqan abidəsi ucaldıldı. Daş abidəni Bilgə xaqanın yaxın qohumu Yolluq Təkin 34 günün içində hazırlatdı. Daş abidə üzərindəki yazılar da Yolluq Təkinə aiddır. Kitabələrdən də göründüyü kimi, Bilgə xaqan millətini ürəkdən sevirdi. O, millətinin yolunda canını fəda etməyə hazır olan hökmdar, sərkərdə, uzaqgörən dövlət başçısı idi. Bununla belə, o həm də dindar idi. Lakin Bilgə xaqanın dindarlığı o dövrdə Çində geniş yayılan buddist dini ilə sıx bağlıdır. Bilgə xaqanın dövründə İslam dini Orta Asiya türklərinə yenicə öz qucağını açmışdı. Bəlkə də, Bilgə xaqana İslamın mahiyyətini anladan olsaydı, o, tərəddüd etmədən bu dini qəbul edərdi. İslam dinindən xəbərsizliyi və buddist dininə məhəbbəti onun idarəsi altında olduğu şəhərlərdə və kəndlərdə buddist məbədlərinin tikilməsi barədə göstərişlər verməsinə səbəb olmuşdu. Amma müdriklər müdriki vəzir Tonyukuk onu bu işdən çəkindirməyə çalışdı. Tonyukuk Bilgə xaqana məsələ ilə bağlı belə demişdi: "Ey ulu xaqan, sənin əcdadların, ulu babaların, ulu babalarının babaları çinlilərlə min illər yanaşı yaşadılar. Amma heç vaxt onların ağaclardan və daşlardan olan bütlərinə itaət etmədilər. Çünki onlar bilirdilər ki, çinlilərin dinini qəbul etmək tədricən onların köləsinə çevrilmək demək olacaq. Əcdadların hər şeyin yaradıcısı olan Göy Tanrıya itaət etdilər, yerdəki cansız ağac və daş bütlərə yox. Göy Tanrı birdir, hər şeyin yaradıcısıdır, həyat verən və həyat alandır. Bütlər isə nə həyat alan, nə də həyat verəndir. Tanrımız hər şeyə qadir və əbədiyaşar olduğu halda, biz nə üçün çinlilərin cansız bütlərinə sitayiş etməli, özümüzü və əcdadlarımızı alçaltmalı, təhqir etməliyik? Türkün hər şeyə qadir bir Göy Tanrısı var, ondan üz döndərib bütlərə sitayiş etsək, millət kimi yer üzündən silinib gedəcəyik". Məhz bundan sonra Bilgə xaqan buddist məbədləri tikilməsi barədə verdiyi əmri geri götürdü. Bilgə xaqan əmisinin planlarını həyata keçirir Çin əsarətindən qurtarmaq istəyi və tək olan Tanrıya sitayiş etmələri Bilgə xaqandan sonra gələnlərin İslamı qəbul etmələri üçün əlverişli bir zəmin hazırladı. Bilgə xaqanın türk millətinin şərəfini və şanını göylərə ucaltması və bunun üçün canından belə keçməyə hazır olması təsadüfi deyil. Bilgə xaqandan əvvəl türk millətinə türk olmaq qürurunu aşılayan və öyrədən Kutluk xaqan və onun uşaqları olmuşdular. Kutluk xaqanın ölümündən sonra onun yerinə Kapağan (Kapgan) keçmişdi. O da hakimiyyəti dövründə türklük şərəfini daha da yüksəkliklərə qaldırmaq üçün əlindən gələni əsirgəməmişdi. O, türkün bir millət kimi əbədiyyətə qədər möhtəşəm millət kimi qalması məqsədilə bəzi planlar hazırlamışdı. Lakin faciəli bir şəkildə öldürülməsi ona bu niyyətlərini həyata keçirməyə imkan vermədi. Onun yerinə keçən oğulları isə ataları qədər qeyrətli ola bilmədilər. Nəticədə, Bilgə xaqan onlarla dava etmək məcburiyyəti qarşısında qaldı və hakimiyyəti ələ aldı. Hakimiyyətə yiyələnən Bilgə xaqanın əsas vəzifələrindən biri əmisi Kapağan xaqanın türk milləti ilə bağlı planlarını həyata keçirmək oldu. Onun ürəyindən xəbər verən əmisinin planları aşağıdakılardan ibarət idi:

• 1. Çini daim təzyiq altında saxlamaq. Bundan məqsəd türk dövlətinin hüzurunu qorumaq və xalqa lazım olan qədər məhsul əldə etmək, əkin əkmək, mal-qaranın otlaq sahələrini genişləndirmək və onların sülh şəraitində yaşamalarını təmin etmək idi.
• 2. Çində dağınıq halında yaşayan türkləri ana vətənlərinə - Ötükənə qaytarmaq və onları düşmən basqınından birdəfəlik qorumaq. Burada da o iki məqsəd güdürdü: türklərin düşmən əsarəti altında yaşamalarına və onların assimilyasiya olunmasına imkan verməmək, onlardan ölkənin siyasi, hərbi və iqtisadi həyatında istifadə etmək, onlara türk olmağın qürurunu yaşatmaq.
• 3. Asiyada nə qədər türk varsa, onları türk bayrağı altında birləşdirmək və vahid türk dövləti qurmaq. Təəssüflər olsun ki, Kapağan xaqanın xaincəsinə öldürülməsindən sonra onun övladları atalarına layiq varis ola bilmədilər. Türklərin daxilində savaş başladı və millət məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşdi. Yalnız bundan sonra əmisi oğlanlarına qarşı savaş açan Bilgə xaqan əmisinin taxtında oturdu və onun müqəddəs ideallarını həyata keçirməyə başladı. Ömrü savaş meydanlarında keçən Bilgə xaqan Sakit okean sahillərindən (indiki Vladivostok da daxil olmaqla Uzaq Şərq) Balkanlara, Hindistana qədər uzanan böyük bir ərazidə türkləri vahid dövlət altında birləşdirmişdi. Kitabələrdə Bilgə xaqanın hakimiyyəti altında olan ərazilər belə təsvir edilir: "Şərqdə gündoğana, Qərbdə günbatana, Şimalda gecə ilə gündüzün qovuşduğu və aylarla gecə və gündüz olan yerlərə qədər olan ərazilər Bilgə xaqanın tabeliyində idi".

Göytürk dövləti necə parçalandı?

Bilgə xaqanın vəfatından sonra onun yerinə, əvvəlcə, Türk Bilgə xaqan, sonra isə Tenqir xaqan keçdilər. Amma onların hər ikisi də çox gənc idi və dövləti idarə etməkdə bir o qədər təcrübələri yox idi. Hakimiyyəti faktiki olaraq, Tonyukukun qızı olan anaları idarə edirdi. Belə bir vəziyyət isə hakimiyyət uğrunda ölkədaxili mübarizənin qızışmasına gətirib çıxardı. Bundan isə düşmənlər dərhal istifadə etdilər. Göytürklərə qarşı ayağa qalxan basmillər, karluqlar və uyğurlar birləşərək, Göytürklərin dövlət başçısını hakimiyyətdən kənarlaşdırdılar. Onun yerinə isə Aşina ailəsindən olan Basmil xaqan gətirildi. Az sonra hakimiyyət uğrunda savaşan tayfalar Basmil xaqanı da taxtdan salaraq, onun yerinə uyğurların başçısı Kutluk Bilgə Külü gətirdilər. Beləliklə, Göytürklərin hakimiyyətinə tamamilə son qoyuldu. Faktiki olaraq, Göytürklərin hakimiyyətini uyğurlar əvəz etdilər və bu dövlət Uyğur dövləti adlandırılmağa başlandı. Bu dövlətdə Tonyukukun soyundan olanlar və Göytürklərin məşhur dövlət xadimləri də yüksək vəzifələr tuturdular. Ancaq onların səylərı də dövlətin parçalanmasının qarşısını almağa kifayət etmədi. Nəticədə, 745-ci ildə Göytürk dövləti parçalandı. Onun ərazisində uyğurların və müxtəlif türk soylarının dövlətləri yarandı.

Orxon abidələrində əbədi yaşayan Göytürklər

Göytürklərin türk dünyası tarixində özlərindən sonra qoyub getdikləri ən böyük əbədiyaşar bir zirvəsi var. Onlar böyük və məğlubedilməz bir imperiya qurdular. Bu imperiyanın ömrü uzun olmasa da, onlar özlərindən min illər sonra yaşayacaq və heç bir qüvvənin məğlub edə bilməyəcəyi bir yadigar qoyub getdilər. Həmin yadigar onların özlərindən sonra gələn nəsillərə vəsiyyətləri olan daş üzərindəki səslənişləridir. Türk adı millət adı kimi bu daşlarda türkcə yazılan mətnlərdə əbədiləşdirilmişdir.Tapıldığı yerin adı ilə Orxon (Orhun) adını almış bu daş üzərindəki abidələrin türkün, türk adının eramızdan min illər əvvəllər də mövcud olduğunu sübuta yetirir. Bu abidələr türkcə yazılan ilk mətnlər hesab edilsə də, tədqiqatçılar belə abidələrin eramızdan əvvəllərdə də olduğu qənaətindədirlər. Sadəcə, bu abidələr hansısa gözdən uzaq məkanlarda tədqiqatçısını gözləməkdədir. Orxon abidələri türk dünyasına Göytürklərin vurduğu sivilizasiya, qəhrəmanlıq, millətsevərlik damğasıdır. Göytürklərin türk dünyasına yadigar olaraq qoyub getdikləri yazılı daşlar (Azərbaycanda, adətən, onları bəngüdaşlar adlandırırlar) 13 ədəddir. Bunlardan ən məşhurları baş vəzir Tonyukuk, Kül Təkin və Bilgə xaqan üçün olanlarıdır.

Monqolustandan gələn lal haraylar

Qeyd etdiyimiz kimi, Tonyukuk, Kül Təkin və Bilgə xaqan bəngüdaşları bugünkü Monqolustanda, Baykal gölünün güneyində, Orxon şəhəri vadisində, Koco Saydam gölü yaxınlığında - 48 en və 107 uzunluq dairəsi arasında yerləşir. Bəngüdaşların olduqları yerdə çoxlu sayda insan heykəlləri, daş yollar, su kanalları, qoç və tısbağa heykəlləri tapılmışdır. Heykəllər arasında Kül Təkinə aid bir büst də tapılıb. Büst olduqca yaxşı bir vəziyyətdə günümüzə qədər gəlib çatıb. Kül Təkinin bu büstündəki sifətinin təsvirləri tipik bir türk sifətinin təsviridir. Kül Təkinin abidəsi tısbağa şəklərlində düzəldilmiş daş bünövrə üzərində qurulub. Tədqiqatçılar onu 1889-cu ildə aşkar ediblər. Hündürlüyü 3,75 metr olan abidə bünövrənin yanında çevrilmiş bir vəziyyətdə dururdu. Onun bu abidəsinin yanında digər abidələr də aşkar edilib. Amma naməlum adamlar tərəfindən həmin heykəllərin əksəriyyəti məhv edilib. Yalnız gövdəsi qalan bir abidənin Kül Təkinin qadınına aid olduğu güman edilir. Bilgə xaqanın da abidəsi Kül Təkinin abidəsini xatırladır. Amma onun abidəsi Kül Təkinin abidəsindən bir kilometr uzaqlıqda yerləşir. Onun abidəsindəki yazılar Kül Təkininki ilə müqayisədə daha çox hücuma məruz qalıb. Bu abidədəki yazıları hansısa pisniyyətli adamlar pozmuşlar. Tonyukuk üçün də qoyulan iki abidə aşkar edilib. Onlardan birində 35, ikincisində isə 37 sətir yazı var. Tonyukuk bəngüdaşı türkün tarixini anlamaqda əvəzsizdir.

Bilgə xaqanın vəsiyyətini həyəcansız oxumaq mümkün deyil. Onun hər sözündə, hər kəlməsində millətinə məhəbbət, odlu və tükənməz bir sevgi hiss edilir. Bu vəsiyyət daha çox gələcək nəsillər üçün ömrünü şam kimi yandıran bir dövlət xadiminin qəlb yanğısıdır.

Başınız heç zaman əyilməsin türk bəyləri!

Bilgə xaqanın millətinə sevgisinin əbədiyaşarlığını diqqətə çatdırmaq məqsədi ilə onun vəsiyyətinin bəzi hissələri ilə oxucularımızı tanış etmək istəyirik. Bilgə xaqan deyir: "Mən millətimin yaxşı vaxtında ona xaqan olmadım. Türk millətinin, türk dövlətinin ad-sanı yox olmasın deyə, gecələr belə uyumadım, gündüzlər oturmadım, ölənə qədər çalışdım, az milləti çox, ac milləti tox etdim. Yoxsul milləti zəngin, dustaq milləti hakim millət etdim. Mən Tanrı kimi göydə olmuş Türk Bilgə xaqan bu çağımda taxtda oturdum. Bütün soyum, millətim, sağdakı Şadabit bəylər, soldakı Tarkanlar, buyruq bəyləri! Doqquz tatar, doqquz oğuz bəyləri, sözlərimi yaxşıca eşidin, diqqətlə dinləyin! Doğuda (Şərqdə) gündoğuşuna, Batıda (Qərbdə) günbatısına, quzeydə gecəyarısına qədər olan yerlər içində yaşayan millətlər mənə bağlıdır. Bu yerlərdə artıq pozğunluq, qarışıqlıq yoxdur. Hər yerdə qanun-qayda yaratdım. Türk xaqanı Ötükən ormanında oturarsa, eldə sıxıntı və üzüntü olmayacaq".

O, yenidən Tibetə, Dəmirqapıya qədər olan ərazilərdə türk millətinin adını və şanını yüksəltdiyini şövqlə vurğulayaraq deyir: "Ötükən ormanlarında yadlar yoxdur". Yəni mənim torpağım millətimə, xalqıma məxsusdur. Bu əslində onun oxuduğu türk millətininin qürur və şərəf nəğməsidir. Bundan sonra Bilgə xaqanın millətinə olan sevgisindən doğan narahatçılığı, onun gələcəyindən əndişələnən və millətini ayıq-sayıq olmağa çağıran vəsiyyəti gəlir. "Altun, gümüş, ipək... bunca dadlı şeyləri səxavətlə verən Çin millətinin sözü dadlı, qumaşı yumşaq, hədiyyələri cazibəlidir. Çinlilər bu dadlı dilləri və cəlbedici hədiyyələri ilə millətləri şirnikləndirib özlərinin tərəflərinə çəkirlər. Sonra da onların içərilərinə fitnə və fəsad toxumu səpərək məhv edirlər. Ey türk milləti! Çinlilərin dadlı sözlərinə, şirin hədiyyələrinə aldandın və ona görə də çoxlarınız məhv oldu. Siz yenə də onların şirin sözlərinə və cəlbedici hədiyyələrinə aldanaraq, yurd-yuvalarınızı tərk edərək, Çoqay ormanına, Töqültün düzənliyinə gedib orada yerləşsəniz, məhv olacaqsınız, ey türk milləti!" Bilgə xaqan uzaqgörən dövlət xadimi kimi elindən-vətənindən ayrılıb gedənlərin düşmənin hiyləsinə rast gələrək məhv olacaqlarını millətinə xatırladır. Bəngüdaşları gələcək nəsillərə türk millətinin kimliyini çatdırmaq üçün yazdırdığını, onlara türklərin yenilməz və qəhrəman bir xalq olduğunu bildirən Bilgə xaqan atalarının hünər və qəhrəmanlıqlarını, böyük mədəniyyətə malik olduqlarını belə təsvir edir: "Üstdə mavi göy, altda əsmər yer qaldıqda onlar arasında insan oğlu yaradılmışdır. İnsan oğullarını idarə etmək üçün atalarım Bumin xaqan, İstəmi xaqan taxta oturmuşlar. Onlar taxta oturanda da türk millətinə, elinə, nəslinə atalıq etmiş, onları güclü və varlı etmişlər. O zamanlar türklərin dörd tərəfi düşmən imiş və düşmən türkün qanına susayıbmış. Atalarım dörd tərəfdəki düşmən üzərinə qoşun yeritmiş və onları yenərək özlərinə bağlamışlar (tabe etmişlər). Başlıya baş əydirmiş, dizliyə diz çökdürmüşlər. Xaqan atalarım Bilgə (elmli) imiş, igid imiş. Bəylər də, milləti də doğru (həqiqəti, düzlüyüsevər) imiş. Onun üçün də eli qorumuşlar və igid nəsillər yetişdirmişlər. Onlar vaxtı gələndə əcəlləri ilə ölmüşlər. Dörd tərəfdən çoxlu millətlər yasa gəlmiş, yas tutmuş xaqanlarına ağlamışlar".

Bütün bunlardan sonra Bilgə xaqan ürək ağrısı ilə qeyd edir ki, kiçik qardaşlar taxta çıxıb, ancaq böyük qardaşları kimi bacarıqlı və qətiyyətli olmadıqları üçün millətlərinə sahiblik edə bilməmişlər. Bilgə xaqan bu ağır durumu ürək ağrısı ilə belə anladır: "Bəylər (yəni türk millətini idarə edənlər) yalançı olduqları üçün xalq da onlara bənzəmiş". Bu sözlər necə də günümüzlə səsləşir. Bilgə xaqan ürək yanğısı ilə qeyd edir ki, bundan istifadə edən çinlilər türkləri bir-birinə qarşı qaldırmış, qardaşı qardaşla, milləti millətlə savaşdırmışlar. Nəticədə, türklərin zəifləməsindən istifadə edərək, onları doğma torpaqlarından qovmuş və çoxunu məhv etmişlər. Bilmirəm, nə üçünsə mən Bilgə xaqanın daş üzərinə həkk etdirdiyi bu sözləri oxuyarkən istər-istəməz türk millətinin son 150-200 ildə düşdüyü ağır vəziyyətini xatırladım. Fikir verin: təxminən 1200-1270 il bundan əvvəl Bilgə xaqanın daş üzərinə həkk etdirdiyi bu sözlərlə 19-20-ci əsrlərdə türk millətinin başına gətirilənlər arasında nə qədər yaxınlıq var.

Bu yaxınlığı və tale oxşarlığını müqayisə etmək üçün çinlilərlə bağlı Bilgə xaqanın dediklərini olduğu kimi oxucularımıza çatdırırıq. Bilgə xaqan deyir: "Çin milləti qardaşı qardaşla, milləti bir-birilə düşmən etmiş. Bu tələyə düşən türk millətinin torpağı əlindən çıxmış, başındakı xaqanlarını itirmişlər. Soylu, şanlı türk oğulları Çin millətinə kölə, gənc qızları cariyə olmuş. Bəzi türk bəyləri vəzifə üçün millətindən üz döndərmiş, çincə adlar alaraq xalqlarını, millətlərini satmış və çinlilərin nökəri olmuşlar. Başsız qalan türk milləti belə yanılıb-yaxılırmış: Elli-obalı millət idim, elim hanı? Kimə el qazanıram? Xaqanlı millət idim, xaqanım hanı? Hansı xaqanın hökmü ilə durub-oturacağam? Bunu deyib, Çin xaqanına düşmən olmuşlar. Amma igid başçı tapmayınca düşmənlə üz-üzə gələndə uğur əldə edə bilməmişlər və düşmənə yenidən təslim olmuşlar. Çin xaqanı da türkləri yox etmək üçün mənfur planlar qurmuş və türk milləti yox olmağa doğru gedirmiş... O zaman üstdə Türk Tanrısı türkün uğuru, türk milləti məhv olmasın deyə ona atam Eltəriş xaqanı və anam El Bilgə xatunu göndərmiş. Atam xaqan Çin əsarətindən qurtarmaq üçün 17 ər igidlə şəhərdən çıxmışdır. Bunu görən əsarətdəki türklər də onların ardınca dağlara üz tutmuşlar. Dağdakılar da onlara qoşulmuş və 70 igid olmuşlar.Tanrı güc verdiyi üçün bu igidlər döyüşlərdə yenilməzdilər".

Azadlıq həsrəti kölə halına düşmüş türklərin sinəsini yenidən yandırmağa başladı. Keçmişdən gələn qan yaddaşı, dədələrinin ulu və qüdrətli imperiya qurmalarının xatırlanması onlarda əcdadlarına bənzəmək və sələflərinin qəhrəmanlıqlarını təkrar etmək kimi şərəfli bir hiss formalaşdırdı. Bu hiss isə onları şücaətlərə səslədi. Əvvəlcə, köləlikdən qurtarmaq üçün kiçik qruplarla dağlara sığındılar. Sonra isə çoxalaraq 70, daha sonra 700 igid oldular. Bu 700 igid artıq böyük qüvvə idi. Onlar köləlikdən xilas olmaq istəyənlərin hamısını ətraflarına topladılar, onları keçmiş adət-ənənələri ilə yaşamağa, babalarının şərəfli yolunu davam etdirməyə başladılar. Çox idilər, az oldular, az idilər yenidən toparlaşaraq ayağa qalxdılar və çox oldular. Çoxalan kimi də əcdadlarının qurduqları ulu imperiyanı bərpa etdilər. Hər halda, Bilgə xaqanın bu yazdıqları təsadüfi deyil. Milləti millət edən onun özünə qayıdışı, əcdadının qəhrəmanlığını təkrar etməsidir. Millətin böyüklüyü də məhz itirdiklərini geriyə qaytara bilməsindədir. Bu baxımdan özlərinə igid xaqan seçən türklər Çinin əsarətində olan türkləri qurtarmaq üçün ona savaş açmağa başladılar. Ağır döyüşlərdə Çini yenə-yenə, ona ağır itkilər verə-verə itirdiklərini geri qaytara bildilər. Bilgə xaqanın atası xaqan olduqdan sonra türklər daha da qüvvətləndilər. Düşmən artıq türklərə xərac verməyə başladı. Amma bu savaşlar uzun illər boyu davam etdi. Qəribədir ki, tarixçilərin heç biri yenilən və türklərin iradəsini qəbul edən düşmənlə bu qədər savaşının səbəbini araşdırmayıblar. Əslində Çinlə uzunmüddətli savaşın kökündə itirilmiş impeyanın mövcud sərhədlərinin bərpası dayanırdı. Odur ki, əcdadların qurduqları ərazilər ələ keçirilənə kimi Çinlə müharibə davam etdirilib. Bu isə heç bir millətin tarixində görünməyən bir hadisədir. Türklər özlərindən sayca min dəfələrlə çox olan düşməni köhnə sərhədləri daxilinə sıxışdırdılar və itirdiklərini geri qaytardılar. Atası öləndə uşaq ikən Bilgə xaqana göstərdiyi qəhrəmanlığa və qeyri-adi idarəetmə bacarığına görə Tarduşları idarə etmək tapşırılır. O zaman onun 14 yaşı vardı. Əmisi Qapağan xaqanla 25 dəfə düşmən üzərinə səfər etmiş və onları yenmişdir. Bilgə xaqanın Kül Təkinin xatirəsinə ucaldılan abidəsi üzərində isə tarixlər boyu türkün dillər əzbəri olan və onu yeni qəhrəmanlıqlara səsləyən, dünya tarixində bərabəri olmayan möhtəşəm bir çağırış, möhtəşəm bir səsləniş var. Elə bir səsləniş ki, o səslənəndə türk milləti, türk xalqı ayağa qalxmalı və döyüşə hazır olan bir əsgər vəziyyəti almalıdır...

Ey türk milləti! Titrə və özünə dön!

Bilgə xaqanın bu gün də qəlbləri titrədən daş üzərindəki əbədiyyət haraylarını olduğu kimi oxucularımıza çatdırmaq istəyirik. Görün, tariximizin əbədiyyatına çevrilən bu böyük insan nə deyir: "Türk bəyləri! Millət! Eşidin! Üstdə göy basmasa (yəni göy yerin üzərinə qopub düşməsə), altda yer dəlinməsə (zəlzələlər baş verməsə) Türk milləti, sənin elini, sənin adətini kim poza bilər? (sənə kim qalib gələ bilər?) Ey Türk milləti! Titrə və özünə dön!" Bilgə xaqanın uzaqgörənliyi, millətə və xalqına, gələcək nəsillərə sevgisidir onun bu çağırışı. Və istər-istəməz onun bu sevgisi və millətinə olan məhəbbəti qarşısında baş əyirik. Bəlkə də, baş əymək azdır, onun uyuduğu məzar bizim hər birimizin ən müqəddəs ziyarət yerimiz olmalıdır. Nə yazıq ki, biz Bilgə xaqanın uyuduğu yeri türk millətinin əbədi ziyarətgahına çevirə bilməmişik... Bilgə xaqanın daş üzərindəki əbədiyyət nəğməsi bundan sonra da davam edir. Özü də tarixi xatırlaya-xatırlaya... Bilgə xaqan ürək ağrısı ilə düşmənin fitnə-felinə uyaraq xaqanlarına qarşı üsyan qaldıran və onu zəiflədən, bunun ardınca da düşmən əsarətinə düşən millətinin nə qədər bir səhv etdiyini bizə anladır. Sanki Bilgə xaqan türklərin tarixdən ibrət dərsi çıxarmayacaqlarını və keçmişlərini unudaraq dəfələrlə düşmən əsarəti altına düşəcəyini bilirdi. Amma hər dəfə də Bilgə xaqanın dediyi kimi, əcdadlarının qəhrəmanlığını xatırlayaraq, yenidən müstəqilliklərini bərpa ediblər və axıtdıqları qanları bahasına azadlıqlarını əldə ediblər. Bilgə xaqan qəhrəmanlıq dolu hünər yolunu xatırladandan sonra Kül Təkinin ölümünü ürəkyanğısı ilə təsvir edir. Bu yanğının yalnız qardaşa, millətini sevən bir sərkərdəyə olan yanğı olduğunu düşünmək səhv olardı. Bilgə xaqanın qardaş yanğısının arxasında millətinə, xalqına olan sevgisi, türk millətinin gələcəyinə olan əndişəsindən doğan narahatçılığı dayanır. Uzaqgörən bir dövlət xadimi olan Bilgə xaqan başa düşürdü ki, Kül Təkinin, Tonyukukun və özünün ölümündən sonra türklər arasına yenidən parçalanma düşəcək. O, bu parçalanmanın qarşısını öncədən almaq üçün daş üzərinə həkk etdirdiyi çağırışları ilə haray çəkir. Mən deyərdim ki, bu əsləndə Bilgə xaqanın gələcək nəsillər üçün olan nalələridir, millətinin gələcəyi üçün tökdüyü göz yaşlarıdır. Bilgə xaqanın - Böyük Türkün Əbədiyyət Vəsiyyəti Bilgə xaqanın daş üzərindəki son sözləri isə türkə tarixi bir vəsiyyətidir. Yenə də cəsarətlə deyə bilərik ki, belə bir tarixlərə sığışmayan möhtəşəm vəsiyyəti bu günə kimi heç bir dövlət başçısı edə bilməyib. Biz bu vəsiyyəti cüzi dəyişikliklərlə sizə çatdırmağı özümüzə borc bilirik. Bilgə xaqan deyir: "Ey Türk milləti! Bu eli kiçik qardasım Kül Təkinlə ölümlə çarpışa-çarpışa qazandıq. Qazanıb bu milləti fəlakətə salmadıq (yəni milləti fəlakətlərsiz düşmən üzərində qələbələrə apardıq). Ey Ötükən ormanının milləti! Pis adam gəlib birliyini pozmasın, silahlı gəlib səni dağıtmasın deyə sənə buranı el etdim, yurd-vətən etdim. Qayda-qanun qazandırdım (sənə özünü idarə edən və qayda-qanunu olan bir dövlət qurdum). Türk milləti! Bəylər!. Sözümü eşidin! Türk millətini toplayıb el-obanın vəsfini bu daşa yazdım. Millət yenə səhv edərsə, məhv olacağını da bu daşlara həkk etdirdim. Hər nə sözüm varsa, yazdım. Ona baxaraq bilin (ibrət götürün) Türk bəyləri! Türklərim! Cəmi bəylərim, cəmi millətim!. Qazanıb el tutduğum (yurd, Vətən, dövlət qurduğum) bu yerdən, xaqanından ayrılmasan, yaxşılıq görəcəksən. Evində oturacaq, dərdsiz olacaqsan. Sözlərimdə yanlış varmı?"

Bilgə xaqanın vəsiyyəti

Ey türk! Titrə və özünə dön. Bilgə xaqanın vəsiyyəti bu gün də qəlbində millət və Vətən eşqi olan hər bir türkün daxilini hərəkətə gətirir, onu əcdadlarının yolunu davam etdirməyə çağırır. Bir daha qeyd etmək istəyirəm: tarixdə belə bir möhtəşəm çağırış olmayıb və yəqin ki, olmayacaq. Onun "EY TÜRK! TİTRƏ VƏ ÖZÜNƏ DÖN!" çağırışı düşmənə savaş, itirdiklərini geri qaytarmaq, əcdadlarının şərəf və qəhrəmanlıq yolunu davam etdimək - Qələbə, Zəfər çağırışlarıdır. Bu çağırış bu gün də əsarətdə olan və düşmənlə savaşda torpaq, yurd-vətən itirərək yanıb qovrulan Türk xalqları üçün silkələnərək ayağa qalxmaq, düşməni yenmək çağırışlarıdır. Bizə elə gəlir ki, bu gün Türk zəfər savaşına susayaraq yatan bir Aslana bənzəyir. Bu Aslanın ayağa qalxması ilə Türk yeni zəfər nəğmələri oxuyacaq...

Həmçinin bax

• İkinci Göytürk Xaqanlığı
• Şərq Göytürk Xaqanlığı

Xarici keçidlər

• - Гумилёв. Древние тюрки.
• - Бичурин. Собрание…
• Orxon Abideleri metni

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: بیلگه خاقان