Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: بیرلشمیش عرب امیرلیکلری

Koordinatlar: 24°13′00″ şm. e. 54°39′00″ ş. u. (G)
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri
دولة الإمارات العربية المتحدة
Dawlat al-ʾImārāt al-ʿArabiyyah al-Muttaḥidah'
BƏƏ bayrağı BƏƏ gerbi
Bayrağı Gerbi
Şüar: الله , الوطن , الرئيس
Allah, əl-Vaṭan, ər-Rə'īs  
"Allah, Millət, Prezident"
Himn:
BƏƏ – xəritədə yeri
Paytaxt Abu-Dabi
Rəsmi dil ərəb dili
'
Əhali
• Təxmini sayı (2010)
• Siyahıyaalma (2005)
Əhali sıxlığı

8 264 070[1] nəfər
4 106 427[2] nəfər
nəfər/km²
Pul vahidi 1 dirhəm= 100 fils ([[ISO 4217|]])
Saat qurşağı 4-cü saat qurşağı (UKV)
İnternet domeni .ae
Telefon kodu +971

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (Al-Imārāt al-‘Arabīyah al-Muttahidah) — Asiyada bir dövlət.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (ərəbcə: əl İmarat əl Ərəbiyyə əl Müttəhidə). Ərəbistan yarımadasının şərq hissəsində FarsOman körfəzləri sahilində yeləşir. Üç dövlətlə, cənubda və qərbdə Səudiyyə Ərəbistanı (457 km), şimalda Qətər, cənub-qərbdə Оmanla (410 km) həmsərhəddir. Əmirliklərin sahil xəttinin uzunluğu 800 km-ə yaxındır. BƏƏ-nin tərkibində yeddi əmirlik var: Abu-Dabi, Dubay, Şərca, Yəmən, Rəs-Əl-Şeymə, Umm-Əl-QayveynFüceyrə daxildir. Ölkə ərazisinin 93 faizi Abu-Dabi və Dubay əmirliklərinin payına düşür.

Hökumət[redaktə]

Xəlifə Bin Zayed Əl Nəhyan.İndiki Bəə prezidenti.

Prezident, Əbu-Dabinin hakimi şeyx Xəlifə bin-Zahid Şeyx Xəlifə atası Şeyx Zahid bin–Sultan əl-Nahyanın vəfatından dərhal sonra, BƏƏ-də Federal Şurada prezident postuna təyin olundu. 86 yaşlı başçı bu vaxta qədər uzun müddət xəstə idi və 2004-cü ilin noyabr ayında vəfat etdi. 1969-cu ildən Əbu-Dabinin şahzadəsi olan Şeyx Xəlifə qərb islahatçısı kimi reputasiyaya malikdir. Tez-tez "millətin atası" adlandırılan Şeyx Zahid hələ 1966-cı ildə Əbu–Dabinin hakimi vəzifəsində öz qardaşını əvəz etmişdi. Güclü lider və federasiya ideyası tərəfdarı olduğuna görə məhz o, 1971-ci ildə BƏƏ-nin birinci prezidenti seçilmişdi. O vaxtdan hər beş il onu prezident postuna yenidən seçiblər. Şeyx Zahid ölkənin siyasi həyatına dini dözümlülük və əsasən də qadınlar üçün hüquq bərabərliyi kimi anlayışlar gətirmişdi. Bu isə BƏƏ-də əhəmiyyətli dərəcədə stabilliyin yaranmasına gətirib çıxardı.

  • Vitse–prezident, baş nazir, Dubayın hakimi: şeyx Məhəmməd bin-Rəşid əl-Məktum
  • Əcmanın hakimi: şeyx Humaid bin–Rəşid əl–Nuaimi
  • Əl-Fucayrının hakimi: şeyx Hamad bin Muhamməd bin–Hamad əl – Şərqi
  • Ras-əl-Haymanın hakimi: şeyx Sakr bin–Muhamməd əl-Qasimi
  • Şarcanın hakimi: şeyx Sultan bin–Muhəmməd əl–Qasimi
  • Ümm-əl-Kayvaynanın hakimi: şeyx Rəşid bin–Əhməd əl Mualla

Coğrafiyası[redaktə]

Şeyx Məhəmmed bin Rəşid Əl Məktum.BƏƏ-nin baş naziri və vitse-prezidenti

Təbii xüsusiyyətlərinə görə ölkə dörd təbii bölgəyə ayrılır: Fars körfəzi sahili, Materik yaylası, Oman körfəzi sahili və Dağlıq ərazi. Ölkə ərazisinin çox böyük hissəsini səhralar təşkil edir. BƏƏ-də qiymətli faydalı qazıntılar – neft, təbii qaz, dəmir filizi, daş duz, nikel və s. aşkar edilmişdir. Mütəxəssislərin fikrincə ölkədə neftin aşkar edilmiş ehtiyatı 10,0 mlrd. tona yaxındır. Əmirliklərin ərazisində iqlim xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənən Qərb və Şərq bölgələrə ayrılır. Qərb bölgəsində şərti olaraq qış adlandırılan mövsüm sutkalıq temperaturu 20-23 dərəcəyə çatan mülayim, yayda isə temperatur 40-43 dərəcəyə çatan isti iqlim hakimdir. Şərq bölgəsi tropik qurçaqda yerləşdiyindən burada bütün il boyu tropik hava kütlələri hakim olurona görə bu bölgə quraqlığı və tozlu hava axınının üstünlüyü ilə seçilir. Ölkənin qərbinə il ərzində 100 (daxili rayonlara 50), şərqinə 200-300 mm həcmində yağış yağır. Əmirliklərin ərazisində yerüstü su mənbələri yoxdur. Keçmişdə yeraltı sular yeganə həyat mənbəyi olub. Son illərdə suvarma olan tələbatı ödəmək üçün dəniz suyunu təmizləyən qurğular tikilmişdir. BƏƏ-də meşə massivləri yoxdur, əksər yollarda xüsusilə magistral yolların qıraqlarında əkilmişdir. Əmirliklərin ərazisində arxeoloji qazıntı işlərinə ötən əsrin 50-ci illərindən başlanmışdır. Mütəxəssislərin fikrincə, eramızdan 6 min il əvvəl bu yerlərdə insan yaşamışdır. Hindistan və Afrika, İran və Mesopotamiya arasında mühüm ticarət mətnəqəsi funksiyasını yerinə yetirən bu ərazilər orta əsrlərdə Portuqaliya, İran, Oman, İngiltərə dövlətləri tərəfindən idarə olunub. 1971-ci ildə əmirliklər Böyük Britaniyadan siyasi müstəqillik əldə edir. BƏƏ dövlət quruluşuna görə federativ monarxiyadır. Dövlət başçısı ayrı-ayrı Əmirliklərin rəhbərləri tərəfindən 5 il müddətinə seçilən prezidentdir. 1971-cil ildən Abu-Dabi əmirliyinin rəhbəri Şeyx Zahid ben Sultan-əl Nəhəyan dövlətin prezidentidir. Ali qanunverici orqan prezident yanında 40 nəfərədn ibarət Məsləhətverici Milli Şuradır. Ali icraedici orqan Dubay əmrinin rəhbərlik etdiyi Nazirlər kabinetidir. ÖLkədə siyasi partiyaların və həmkarlar təşkilatının fəaliyyəti qadağan olunub. BƏƏ-də yaşayanların əksəriyyəti ərəblərdən (həm yerli, həm də gəlmələr) ibarətdir. "Neft hay-küyü" ilə əlaqədar əhalinin sayı xaricilər heabına xeyli artmışdır. Orta ömür müddəti kişilər üçün 70, qadınlar üçün 74 ildir. Əmirliklərdə urbanizasiya prosesi sürətlə gedir. Ölkə əhalisinin 80 faizi şəhərlərdə yaşayır. Abu-Dabi, Dubay, Şərca ən böyük şəhərləridir.

Daxili suları[redaktə]

Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində çay, göl və digər yerüstü su mənbələri yoxdur. Yeraltı sular yeganə həyat mənbəyidir. Hələ qədim zamanlarda burada yaşayan tayfalar quyu qazıb yeraltı sulardan istifadə vərdişlərinə yiyələnmişlər. Quyular ətrafında vahələr yaranmışdır. Bunlardan ən böyükləri Liva və Büreym vahələridir. Vahələrdə yaşayış məntəqələri salınmış, sonralar bu məntəqələr böyüyərək şəhərlərə çevrilmişdir. Abu-Dabi, Dubay, Şərca vahələrdə yaranan şəhərlərdir. Qətərdə olduğu kimi yeraltı sular ölkənin bəzi yerlərində o qədər çoxdur ki, qumlar və daşlar arasında bataqlaşmış sahələr əmələ gətirmişlər. Ölkədə yeraltı suların olmasına baxmayaraq su problemi çox kəskindir. Suya olan tələbatı ödəmək üçün dəniz suyunu təmizləyən qurğular tikilir.

İqlimi[redaktə]

Əmirliklərin ərazisində iqlim xüsusiyyətlərinə görə bir-birindən fərqlənən Qərb və Şərq zonası ayrılır. İran körfəzi bölgəsinə aid edilən Qərb zonasında qış mövsümündə (dekabr-fevral) gündəlik temperatur müsbət 20-35 dərəcəyə çatan mülayim isti, yayda isə (iyul-avqust) temperatur tərəddüdü 38-50 dərəcə olan çox isti hava hakim olur. Bu zonada çox nadir hallarda temperatur müsbət 5-10 dərəcəyədək aşağı düşür. Qərb zonasında həm qışda, həm də yayda gecə və gündüz temperatur tərəddüdü nisbətən kəskin olur. Yayda gecə temperatur 20, qışda isə 15 dərəcəyədək aşağı düşür. Sahildə rütubət yüksək olduğundan (85–95 faiz) nəfəs almaq belə çətinləşir. Oman körfəzi bölgəsinə aid edilən Şərq zonası tropik qurşaqda yerləşdiyindən burada bütün il boyu tropik hava kütlələri hakim olur. Ona görə də bu zona quraqlığı və yayda tozlu hava axınının üstünlüyü ilə seçilir. Şərq zonasında iqlimin formalaşmasına Oman körfəzi ilə birlikdə Ərəbistan dənizindən gələn yay və qış mussonları da böyük təsir göstərir. Qış mussonlarının təsiri ilə Oman körfəzinin sahil bölgələrində temperatur 20, dağlıq rayonlarında isə 10 dərəcəyədək aşağı düşür. Əl-Batin ovalığı, Qərbi Həcər və Ruus-əl-Cəbəl dağlarının ətəkləri yay mussonlarının təsirinə məruz qaldığından iyul ayında sahildə və dağ dərələrində temperatur 25-26 dərəcə təşkil edir. ölkənin qərbinə il ərzində 100 mm (daxili səhralarda 70-80 mm) yağıntı düşür. Burada yerləşmiş Rəss-əl-Heymə ən çox yağıntı alan əmirlikdir (200-300 mm). Ölkənin şərqində yağıntıların miqdarı Qərbə nisbətən çoxdur (il ərzində 200-250 mm).

Xarici əlaqələr[redaktə]

BƏƏ prezidentinin Vladimir Putinlə görüşü.

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri xarici siyasətdə öz mötədilliyi, neytrallığı ilə fərqlənərək, digər dövlətlərin daxili işlərinə qarışmamaq siyasətini yürüdür. BƏƏ regionda sülh və sabitliyin qorunması, beynəlxalq hüquq normaları və prinsiplərinə əməl olunmasını daima dəstəkləyir. BƏƏ dünyanın əksər ölkələri ilə diplomatik münasibətlər saxlayır (İsrail dövləti istisna təşkil edir). 1990-cı ildə Küveyt dövləti təcavüzə məruz qalanda BƏƏ Küveytin azad olunması üzrə müttəfiqlərinin yanında olmuş, onları dəstəkləmişdir. BƏƏ-nin paytaxtı Əbu Dabi 2009-cu ildə Bərpa Olunan Enerji üzrə Beynəlxalq Agentliyin mənzil qərargahı seçilmişdir. Bu kimi əsas beynəlxalq təşkilatların qərargahının inkişaf etməkdə olan ölkələrdə yerləşməsi nadir hallardan biridir və bu hal BƏƏ-nin beynəlxalq aləmdə artan nüfuzunun göstəricisidir.

İqtisadiyyat[redaktə]

Dubay şəhəri. Qərbi Asiyada ən varlı şəhər

50-ci illərə qədər BƏƏ-də neft yataqları kəşf olunanadək iqtisadiyyatda əsas sahələr hələ o vaxt tənəzzülə uğrayan balıqçılıq və mirvari hasilatı idi. Amma 1962-ci ildən əmirliklərdən ilk olaraq Əbu-Dabi neft ixrac etməyə başlayanda ölkə və onun iqtisadiyyatı tanınmayacaq dərəcədə dəyişildi. Birləşmiş Ərəb Əmirliyi yaradıldığı gündən onun prezidenti, Əbu-Dabinin mərhum hakimi şeyx Zahid neft sənayesi potensialını tez dərk etdi və neft ixracından gələn gəliri səhiyyəyə, təhsilə və milli infrastrukturun inkişafına yatıraraq, bütün əmirliklərin inkişafını təmin etdi. Neft sənayesinin inkişafı xarici işçi qüvvəsinin axınına səbəb oldu, indi onlar ölkə əhalisinin, təqribən, 1/4 hissəsini təşkil edirlər. Biznes və turizmin inkişafı əmirlikdə tikinti bumunun inkişafına səbəb oldu. Milyardlarla dollar bu cür layihələrə yatırılır, belə şəhərlərin simvolu Əbu-Dabi və kosmopolit Dubaydakı kimi möhtəşəm mehmanxanalar və göydələnlərdir. BƏƏ – Fars körfəzi ölkələri içərisində digər mədəniyyət və inanclara qarşı dözüm nümayiş etdirən ən liberal ölkədir. Bununla yanaşı, BƏƏ bu regionda ümumiyyətlə seçkili hakimiyyət orqanı olmayan yeganə dövlətdir. [3]

Təbii resursları[redaktə]

Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində qiymətli faydalı qazıntılar neft, təbii qaz, dəmir filizi, daşduz, uran, xromit, nikel, mis, platin, boksit, maqnezit, asbest və s. aşkar edilmişdir. Neft və təbii qaz yataqları daha tez mənimsənilmiş, digərləri isə hələ də tədqiq edilməkdədir. Məsələn, dağlıq bölgədə yerləşmiş Rəs-əl-Heymə əmirliyinin faydalı qazıntılarla zəngin olması məlumdur. Əmirliklərin ən mühüm sərvəti dünyəvi əhəmiyyətə malik olan neft və təbii qazdır. Əmirliklərin ərazisində və ona məxsus şelf zonasında İran körfəzi neft-qaz hövzəsinə aid iki areal (Qətər-Hörmüz və Murban) yerləşir. Qətər – Hörmüz arealında Umm–Şeyf, Əl-İdd-Əş-Şarqi, Murban arealında isə Bu – Qəza, Abu Cidu, Murban ən böyük neft-qaz yataqlarıdır. Murban, Bu – Qəza və Adu Cidu yataqlarının hər birinin neft ehtiyatı təqribən 500 mln. tondur. Ölkə üzrə neft ehtiyatı isə 12,95 mlrd. tondur. Bu göstəriciyə görə Yaxın və Orta Şərq regionunda 5-ci yeri (Səudiyyə Ərəbistanı, İran, İraq, Küveyt) tutur. Təbii qaz ehtiyatı isə 6,0 trln. kub metrdən çoxdur (2005).

Vergi sistemi[redaktə]

Birləşmiş Ərəb Əmirliklərini tеz-tеz "vеrgi cənnəti" аdlаndırırlаr.Ölkənin vеrgi sistеminin özəlliyi оndаn ibаrətdir ki, BƏƏ-də nə mü əssisələrin gəlir vеrgisi (хаrici bаnklаr və nеft şirkətləri istisnа оlmаqlа – хаrici bаnklаr gəlirlərinin 20%-i həmində vеrgi ödəyirlər; хаrici nеft şirkətləri isə Əbu-Dаbi əmirliyində gəlirlərinin 55%-i, bütün digör əmirliklərdə isə gəlirləri nin 50%-i həcmində vеrgi ödəməlidirlər), nə də fiziki şəхslərin gəlir vеrgisi mövcud dеyil. Gömrük rüsumlаrı dа çох məhdud хаrаktеr dаşıyır – rəsmi оlаrаq zinət əşyаlаrı 10%-lik, digər iхrаc оlu аn mаllаr isə 4%-lik vеrgiyə cəlb еdilirlər, prаktikаdа isə iхrаc еdilən mаllаrın əksəriyyəti vеrgiyə cəlb оlunmur, əgər оlunurlаrsа bеlə, vеrginin həcmi 1%-dən аrtıq оlmur.

Həmçinin iki bələdiyyə vеrgisi mövcuddur. Bunlаr yаşаyış sаhəsinin icаrəsi (5%), kоmmеrsiyа əmlаkının icаrəsi (10%), mеhmаnхаnа хidmətləri və əyləncə (5%) vеrgiləridir. Ölkədə həm də ƏDV və sаtış vеrgisi аnlаyışı yохdur.

Bank sistemi[redaktə]

Bаnk sistеminin bаşındа Mərkəzi bаnk durur. Bu qurum inkişаfеtmiş ölkələrin mərkəzi bаnklаrının yеrinə yеtirdiyi stаndаrt funksiyа- lаrı icrа еdir. Ümumən, ölkənin bаnk sеktоru çох sürətlə inkişаf еdir - ildə оrtа hеsаblа 15-20%. Ölkədə 4 kаtеqоriyаyа məхsus bаnk mövcuddur: kоmmеrsiyа bаnklаrı,invеstisiyа bаnklаrı,islаm bаnklаrı (islаm qаnunlаrı-şəriət əsаsındа fəаliyyət göstərirlər və krеditlər üzrə fаiz аlmırlаr) və sənаyеnin inkişаfı bаnklаrı. Аktivlərinin həcminə görə ən iri bаnklаr Abu-Dаbi milli bаnkı (NationalBankofAbu Dhabi),Dubаy milli bаnkı(National Bank of Dubai),Emirates Bank International, Mashreq bank və Əbu-Dаbi kоmmеrsiyа bаn- kıdır(Abu Dhabi Commercial Bank). Ümumiyyətlə,ölkədə 21 yеrli kоmmеrsiyа bаnkı və 26 хаrici kоmmеrsiyа bаnkı (Citibank,ABNAMRO,ArabBank,Bank Melli Iran,Banque DuCaire,BNP Paribas, Barclays Bank,Credit Agricole,HSBC, LloydsBank,National Bank of Bahrain, National Bank of Oman və bаşqаlаrı)fəаliy- yət göstərir.Həmçinin 2 invеstisiyа bаnkı vаr. Yеrli bаnklаr hеçbir vеrgi ödəmir.Хаrici bаnklаr isə,qеyd оlunduğu kimi,gəlirlərinin 20%-ni vеrgi şəklində dövlət büdcəsinə ödə- yirlər.Yеrli bаnklаr BƏƏ-də qеyri-nеft invеs- tisiyаlаrının əksəriyyətini mаliyyələşdirirlər. Islаm bаnklаrının rоlu və nüfuzu sürətlə аrtmаqdаdır.Hələlik оnlаrın əsаs fəаliyyət sа- həsi dаşınmаz əmlаkın tikintisini nmаliyyələş- dirilməsi və özəl müştərilərin хərclərinin mа- liyyələşdirilməsidir.

Əhali[redaktə]

BƏƏ-də əhalinin ilk siyahıya alınması 1968-ci ilin mart-aprel aylarında aparılmış (o vaxt ölkə Müqaviləli Oman adlanırdı) və 180 min nəfər sakin qeydə alınmışdı. «Neft hay-küyü»ilə əlaqədar əhalinin sayı təbi artım, xüsusilə xarici mühacirlərin qonşu Ərəb ölkələri, Hindistan və İrandan gələn fəhlələrin kütləvi axını hesabına sürətlə artmış və 2005-ci illərin əvvəllərində təxminən 4,0 mln. nəfərə çatmışdır. Əhalinin ilk siyahıya alınmasından XXI əsrin əvvəllərinə qədər ölkədə yaşayanların sayı 20 dəfədən çox artmışdır. Demoqrafların hesablamalarına görə 2015-ci ildə ölkədə əhalinin sayı 6,0 mln. nəfərə qədər arta bilər. 5 - 6 dekabr 2005-ci il siyahıyaalınmasına əsasən BƏƏ əhalisi 4.106.427 nəfər olmuşdur.[4] BƏƏ əhalisi əsasən ərəblərdən, qismən bəluclardan, farslardan, puştunlardan, pəncablılardan, benqallardan və az sayda digər etnik qruplardan ibarətdir.[5]

Yerli sakinlər arasında orta illik artım sürəti digər Ərəb ölkələrində olduğu kimi, 3-3,5 faiz təşkil edir. 1968-1992-ci illər ərzində əhalinin ümumi orta illik artım sürəti isə 4,6 faiz olmuşdur. Yerli əhali arasında təbii artımın yüksəldilməsi üçün dövlət tərəfindən müxtəlif tədbirlər görülür. Məsələn, dövlət hər doğulan uşaq üçün ailəyə xeyli miqdarda pul verir. Bu tədbirlərə baxmayaraq son illər ölkənin iqtisadiyyatının sürətli inkişafı ilə əlaqədar buraya gələn immiqrantların sayı artmış və nəticədə BƏƏ-inn ümumi əhalisinin sayında yerli sakinlərin miqdarı 1968-ci ildə 40 faizdən, 1975-ci ildə 36 faizə, 2005-ci ildə isə 20 faizə enmişdir. Təsadüfi deyil ki, son illər BƏƏ hökuməti immiqrasiyanın məhdudlaşdırılması üzrə bir sıra tədbirlər həyata keçirir, ölkəyə gizli yolla gələnlər ilə mübarizəni gücləndirir. Ölkədə hər min nəfərə anadan olanların sayı 17,5, ölənlərin sayı isə 4,0 nəfərdir. Ölkə üçün orta ömür müddəti kişilər üçün 72, qadınlar üçün isə 77 yaşdır. Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində əhalinin ərazi üzrə orta sıxlığı 1968-ci ildə 1 kv. km-də 1,1; 1975-ci ildə 7,7 nəfər olduğu halda; 1992-ci ildə bu göstərici 35,4; 2005-ci ildə isə 40,0 nəfərə çatmışdır. Ölkədə əhali olduqca qeyri-bərabər yerləşir. Federasiyanın tərkibinə daxil olan 2 böyük əmirlikdə, Abu-Dabi və Dubayda ölkə əhalisinin təqribən 3/4, qalan bölgələrdə isə cəmi 1/4 cəmləşmişdir. Əhalinin qeyri-bərabər yerləşməsinin birinci səbəbi federasiyanın tərkibinə daxil olan əmirliklərin iqtisadi inkişaf imkanlarının müxtəlfiliyi və bununla əlaqədar immiqrant işçi qüvvəsinə tələbatın olmasıdır. İkinci səbəb urbanizasiya prosesinin olduqca sürətlə getməsidir. Məsələn, 1968-ci ildə əhalinin ilk siyahıyaalınmada şəhərlərdə yaşayanlar ölkə əhalisinin 67,2 faizini, 1975-ci ildə (ikinci siyahıyaalınmada) 84 faizini təşkil edirdisə, 2005-ci ilin əvvəllərində bu rəqəm 90 faizi keçmişdir. Üçüncü səbəb ölkədəki yaşayış məntəqələrinin əksəriyyətinin daha əlverişli olan körfəz sahili ərazilərdə, vahələrdə, vadilərdə və s. yerləşməsi ilə əlaqədardır.

BƏƏ-nin əhalisi müxtəlif irqi-etnik qruplardan formalaşmışdır. «Neft hay-küyünə» qədər digər ölkələrdən, ilk növbədə İrandanŞərqi Afrikadan gələnlərin qarışığından formalaşan İran körfəzi sahilinin əhalisi Ərəbistanın daxili rayonlarında yaşayan köçərilərdən xeyli fərqlənirdilər. Sahil ərazidə yaşayan əhalinin görkəmində və bədənlərinin rəngində neqroid, şəhərlərə köçən bədəvilərdə isə avropoid irqinə yaxınlıq hiss olunur. «Neft hay-küyü» dövründə BƏƏ əhalisinin milli tərkibi mürəkkəbləşdiyindən əmirliklər çoxmillətli ölkəyə çevrilmişdir. Əhalinin milli tərkibində ərəblərin üstünlük təşkil etməsinə baxmayaraq, yerli ərəblər cəmi 400 min nəfərdir. Qalanlar isə müvəqqəti, yaxud daimi yaşayan mühacirlərdir. Bunlara dövlət aparatında, pedaqoji fəaliyyətdə, kənd təsərrüfatında, sənayedə, mətbuatda çalışan misirlilər, Fələstin ərəbləri, iraqlılar, suriyalılar, yəmənlilər aid edilir. Hindlilər və pakistanlılar ticarətdə özlərinin mövqeylərini möhkəmləndirmiş və hətta Əmirliklərdə bir sıra müəssisələr tikmişlər. Mehmanxana və restoranlarda bir qayda olaraq filippinlilər, yol işlərində əfqanlar və pakistanlılar çalışır. Orduda ürdünlilər, omanlılar, mərakeşlilər və bəluclar xidmət edir. Avropalıların əksəriyyəti ingilislərdir. Ölkədə iranlıların sayı çoxdur. Təkcə Dubay və Şərca əmirliklərində onların sayı 50-60 min nəfərə çatmışdır. Mühacirlər arasında yalnız (fələstinlilər istisna) ərəblərin BƏƏ vətəndaşlığı hüququ almağa ixtiyarı var. Ölkə əhalisinin milli tərkibi barədə dəqiq məlumatlar yoxdur.

Dil[redaktə]

Digər Afrika-Ərəb ölkələrində olduğu kimi Ərəb dili burada rəsmi dildir. Ərəb dili ölkədə təhsil dilidir və hakim dil olma xüsusiyyəti daşıyır. Müəyyən bir dövrdə İngilis hakimiyyətində qaldığı üçün ölkədə İngilis dilində də danışırlar. Xüsusilə iş həyatında geniş şəkildə İngilis dilindən istifadə edilir. Küçə, mağaza və digər yerlərin adları İngilis dilində yazılır. Ticarət dili Fransız, ərəb və fars dilləridir. Ölkədə Pakistan və Hindistanlı gəlmələrin sayının yüksəkliyi səbəbindən burada Hind-Urduca da danışılır.

Din[redaktə]

Dini statistika

Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri (Əbu-Dabi, Dubay, Şarca, Acman, Umm–əl-Kayvayn, Əl-Fucara, Ras-əl-Xayma) əhalisinin əksəriyyəti (89%) müsəlmanlardır. Müsəlmanların 2/3 hissəsi vahhabiliyə yaxın olan sünnülüyün hənbəli məzhəbinə etiqad edir. Eyni zamanda sünnü-malikilər və çox az sayda sünnü-şafiilər yaşayırlar. BƏƏ-də şiələrə (əhalinin 1/5-i; onlar İrandan, Pakistandan və Hindistandan gələnlərdir) də rast gəlinir. Şərqdə və cənubda ibaditlər (40 min nəfərə yaxın) yaşayır. Bununla yanaşı xristianlar (əhalinin 6%-i, əsasən ingilislər və amerikanlar) və induslar da müsəlmanlarla yanaşı yaşayırlar.

Sosial vəziyyət[redaktə]

İşsizlik səviyyəsi: 2004-cü il də – 2,4%. Lаkin bu, ölkənin bütün əhаlisinə аid оlаn göstəricidir. Yаlnız BƏƏ-nin vətəndаşlаrınа аyrılıqdа bахılаrsа, оnlаr аrаsındа işsizlik dаhа böyükdür və gеtdikcə аrtır: 1999-cu il də 7,6% idi sə, 2004-cü il də 11,4% оlub. Urbаnizаsiyа səviyyəsi 88%-ə bərаbərdir. Əhаlinin yаlnız 12%-i kənd yеrlərində yаşаyır. Əhаlinin əmək qаbiliyyətli hissəsinin 78%-i хidmət sеktоrundа, 15%-i sənаyеdə, 7%-i isə kənd təsərrüfаtındа məşğul dur. Ölkədə yаşаyаnlаrın yаlnız 18%-i BƏƏ vətəndаşlаrıdır. Yеrdə qаlаn əhаli əcnəbilərdir. Əmək qаbiliyyətli əhаlinin аrаsındа əcnəbilərin pаyınа bütün işləyənlərin 93%-i düşür. Ölkədə yаşаyаnlаr əsаsən Misirdən, İоrdаniyаdаn, Yəməndən, Оmаndаn, Fələstindən, Pаkistаndаn, Hindistаndаn, Bаnqlаdеşdən, Əfqаnıstаndаn, Filippindən və еyni zаmаndа, Qərbi Аvrоpаnın müхtəlif ölkələrindən köçüb gələnlərdir. Sаvаdlılıq səviyyəsi 80%-ə bərаbərdir. Həyаtın оrtа uzunluğu 74 il dir. Ölkədə iş gününün stаndаrt uzunluğu 8 sа аtа bərаbərdir, stаndаrt iş həftəsi 6 gündür. Həmçinin qаnunvеriciliyə uyğun оlаrаq, işə götürənlər öz işçilərinə il ərzində ən аzı 24 günlük ödənilən məzuniyyət vеrməyə bоrcludurlаr. Əlаvə оlаrаq, il ərzində 10 gün milli və dini bаyrаmlаrа аyrılır ki, bunlаr dа rəsmən iş günü hеsаb еdilmir. Əməyin ödənişinin minimаl həcmi qаnunvеriciliklə müəyyənləşdirilməyib. Özəl sеktоrdа işləyənlərin sаyı dövlət sеktоrundа işləyənlərin sаyındаn 2 dəfə çохdur. Lаkin bir çох vətəndаşlаr (immiqrаntlаr yох) məhz dövlət sеktоrundа iş tаpmаğа üstünlük vеrirlər, bеlə ki, burаdа ölkə vətəndаşlаrı üçün əməyin ödənişində хеyli üstün hüquqlаr təsbit еdilmişdir. Misаl üçün, аylıq gəlirin оrtа səviy yəsi (əmək hаqqı və bütün əlаvə sоsiаl ödəniş lər və güzəştlər nəzərə аlınmаqlа) BƏƏ vətən dаşlаrı üçün dövlət sеktоrundа 8200 dirhəm (2230 dоl lаr) təşkil еdir. Хаrici vətəndаşlаr üçün sə bu hədd 5600 dirhəmdir (1530 dоllаr). Dövlət şirkətlərində əmək hаqqının bаzа hissəsinin həcmi də vətəndаşlаr və qеyri-vətəndаş lаr üçün 1,5 dəfə fərqlidir – 4200 dirhəm və 2800 dirhəm (müvаfiq оlаrаq, 1140 dоllаr və 760 dоllаr). Uşаq əməyi əsаs prоblеmlərdən biridir. BƏƏ-də qəbul оlunmuş qаnunlаrа əsаsən, rəsmən yаşı 15-ə çаtmаmış uşаqlаrın işə götürülməsi qаdаğаndır. 15 yаşındаn 18 yаşınа qədər yеniyеtmələrin işə qəbulundа dа bir sırа ciddi məhdudiyyətlər mövcuddur. Lаkin bu qаnunlаrа о qədərdə məhəl qоyulmur. Ölkədə çох məşhur оlаn əyləncə növündə – dəvələrin yürüşündə uşаqlаrın жоkеy kimi istifаdə оlunmаsı bir qədər müstəsnа hаllаrа аiddir. Vаrlı dəvə sаhibləri BƏƏ vətəndаşı оlmаyаn uşаqlаrın аrаsın dаn жоkеylərin sеçilməsinə üstünlük vеrirlər. Özü də əsаsən Bаnqlаdеşdən, şri-Lаnkаdаn və yа Pаkistаndаn оlаn kаsıb аilələrin uşаq lаrınа üstünlük vеrilir, həmçinin uşаqlаr mаksimum gənc və аrıqоlmаlıdırlаr ki, dəvənin yükü çох оlmа sın. Hüquq müdаfiəçilərinin məlumаtlаrınа əsаsən, bеlə uşаqlаrı fаktiki оlа rаq оğurlаyır və аc sах lаyır lаr ki, жоkеyin çəki si mümkün qədər аz оlsun. 2002-ci ildə ölkə hökuməti bu cür prаktikаnı qаdаğаn еdən qа nun qəbul еtmiş dir. Bе lə ki, dəvə yаrış lаrındа yаşı 15-ə qədər və çəki si 45 kq-а qədər оlаn uşаq lаrdаn istifаdə оlunmаsı qəti qаdаğаn еdi lib. Lаkin bu qаnun о qədər ciddi gözləni mir. Çünki dəvə yаrışlаrındа böyük pullаr dövr еdir, bəzən yаrışа qоyulаn məbləğlər milyоnlаr lа dоllаrа bərаbər оlur. Sоsiаl təbəqələşmə, yахud Bir əşmiş Ərəb Əmirliklərində kаsıblаrlа vаrlılаr аrаsındаkı fərq hаqqındа dürüst məlumаt yохdur.

Mədəniyyət[redaktə]

Mətbəx[redaktə]

Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində dünya mətbəxlərindən yeməklərə rast gəlinir. Sıx turist potensialı olan bu ölkədə, hər zövqə xitab edəcək bir çox restoranla qarşılaşmaq olar..Ümumi olaraq Türk mətbəxinə bənzəyən bir yemək mədəniyyəti var. Lakin ədviyyatları,yağları və fərqli yemək bişirmə tərzləri, yeməklərinin dadları Türk yeməklərindən fərqlənir. Burada Xurma Dolması adlı yeməki şirin və pendirli bir qarışıqdan ibarət olan dəyişik bir ləzzətdir.

Rəsmi tətil günləri[redaktə]

1 Yanvar Yeni il (New Year s Day) 11 Yanvar Qurban Bayramı (Eid Al Adha) 31 Yanvar Hicri İlinin Əvvəli (Islamic New Year - Al hijran) 11 Aprel Hz. Məhəmmədin ad günü (Birth of Prophet) 6 Avqust Seyh Zayed'in Abu Dhabinin əmiri olması (Accession of HH Sheikh Zayed) 22 Avqust Mirac Kandili (Ascension of the Prophet) 22-24 Oktyabr Ramazan Bayramı (Eid Al Fitr) 2 Dekabr Milli Gün (National Day)


İstinadlar[redaktə]

  1. United Arab Emirates National Bureau of Statistics: Methodology of estimating the population in UAE
  2. Collaborative Studies Coordinating Center: United Arab Emirates Ministry of Economy: Preliminary Results of Population, Housing and Establishments Census 2005 United Arab Emirates
  3. http://www.anspress.com/index.php?stid=300101561
  4. United Arab Emirates National Bureau of Statistics: Demographic and Social Statistics: Censuses - 2005 - Population by Emirates 1975-2005
  5. Joshua Project - Ethnic People Groups of United Arab Emirates