Borodino döyüşü

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Borodino döyüşü (rus. Бородинское сражение, fr. Bataille de la Moskova (Moskva döyüşü)) 1812-ci il sentyabrın 7-də Borodino kəndi yaxınlığında, Fransa-Rusiya müharibəsi zamanı baş vermiş ən böyük döyüş.

Battle of Borodino 1812.png


Rusların döyüş hazırlıqları[redaktə]

Smolenski tərk edən rus ordusu Moskovaya tərəf çəkilirdi. 22 avqust(3sentyabr) onlar əvvəlcə seçilmiş Borodino kəndinin yanındakı mövqedə yerləşdilər. Burada Kutuzov Napoleon ordusuna qəti vuruşma vermək qərarına gəldi. Kutuzov I Aleksandra məruzə edirdi: "Mojayskdan 12 verst məsafədə, Borodino kəndində seçdiyim mövqe, düz ərazilərdə tapılacaq ən yaxşı yerdir" Borodino mövqeyi cəbhədən 8 km. məsafədə idi. Onun ön kənarı Maslovo, Qorki, Borodino, Semenovskoye kəndləri xətti boyu keçirdi. Sağ cinahı Maslovo kəndi yanında Moskva çayına dirənirdi, sol cinahı cətinkeçilən Utits meşəsinə. Mərkəz Kurqan hündürlüyünə dayanırdı. Mövqenin arxasında, qoşunları gizli yerləşdirmək və rezervlərlə manevr imkanı verən meşə və kolluqlar vardı. Mövqe ətraf ərazi üzərində yüksəlirdi, yaxşı görüntü və artilleriya atəşi üçün imkan yaradırdı. Borodino mövqeyi mühəndis baxımından yaxşı təchiz edilmişdi. Sağ cinahda ruslar torpaqdan, 26 topluq, möhkəmləndirilmiş istehkamlar qurdmuşdu - redutlarlünetlər(Maslov istehkamı). Qorki kəndindən şimalda və qərbdəki yüksəkliklərdə 34 topluq 4 batareya yerləşdirilmişdi. Mərkəzdə Kurqannaya yündürlüyündə Rayevskinin 18 topluq batareyası üçün istehkamlar qurulmuşdu. Batareya rus mövqelərinə şimaldan və şimal -qərbdən yaxınlaşmanın qarşısını alırdı. Sol cinahda, Semenovskoye kəndində, 36 topluq(24top qoyulmuşdu) Baqration fleşləri adlandırılan, üç istehkam yaradılmışdı. Fleşlər mövqenin şimal və cənub-qərb civarlarını qoruyurdular, önündə isə, Şevardino kəndində, onun ön dayaq məntəqəsəi kimi redut hazırlanmışdı. Kutuzovun fikrinə görə, Borodino düzündəki mövqenin vəziyəti və onun mühəndis qurğuları, Moskvaya aparan əsas yolları etibarlı surətdə qorumalı, və Napoleonun döyüş meydanında qoşunlarla manevr etmək imkanlarını məhdudlaşdırmalı idi. Mövqenin cinahların alınması imkansız olurdu, onun cənubdan dərin dövrəyə alınması isə Napoleon ordusunun əsas istiqamətdə zəifləməsinə və darmadağın olunmasına gətirə bilərdi.

Tərəflərin qüvvələr nisbəti[redaktə]

Döyüşün əvvəlində rus ordusunda 120 min adam və 640 top, fransız ordusu - 135 min adam və 587 top var idi. Ruslar xüsusilə iri kalibrli toplarda üstünlüyə malik idilər. Kutuzovun niyyəti fəal müdafiyə ilə rəqibə imkan dairəsində çox itki vermək, qüvvələr nisbətini öz xeyrinə dəyişmək və sonrakı hucum üçün öz qoşunlarını qoruyub-saxlamaq. Rus qoşunlarının döyüş qaydası bu niyyətə uyğun olaraq 4 qruplaşma ilə düzülürdü: sağ cinah, mərkəz, sol cinah və rezerv (ehtiyat).

Napoleonun mövqeyi[redaktə]

Rus ordusunun cinahlardan alınmasının imkansızlığını anlayan Napoleon rusların müdafiyəsini nisbətən dar sahədə cəbhədən(frontal) yarmaqla, Kutuzovun ordusunun arxasına çıxmaq, onu Moskva çayına sıxmaq, məhv etmək və Moskvaya yolu açmağa düşünürdü. Əsas istiqamət olan Baqration fleşləri ilə Rayevski batareyası arasında olan təxminən 2,5 km məsafədə fransız ordusunun əsas kütləsi cəmləşdirilmişdi: ümumi sayları 86 min adam olmaqla Mürat, Davu, Ney, Jüno və qvardiya. Rusların diqqətini yayındırmaq üçün Borodino və Utitsa istiqamətlərində zərbələr nəzərdə tutulmuşdu.

Şevardino redutu uğrunda döyüş[redaktə]

Battle of Borodino map.jpg

Borodino döyüşünədən əvvəl Şevardino redutu uğrunda 24 avqustda(5 sentyabr) döyüş baş verdi. Rusların redutda möhkəmlənmiş 8 min piyadası, 4 min süvarisi və 36 topuna qarşı fransızların 30 min piyadası, 10 min süvarisi və 186 topu hucuma keçdi. Şüvardino redutunun müdafiyəsi ruslara Borodino düzündə əsas övqelərini möhkəmləndirmək imkanı verdi. Şevardinoya yaxınlaşan Napoleon üzərində Şevardin redutu yerləşən kurqanı almaq əmrini verdi. Napoleona rus qoşunlarının mövqeyini və ərazini dəyərləndirmək üçün yüksəklik lazım idi. Borodino rayonunda üç belə kurqan(Utits kurqanı ən alçağı idi,kənarda yerləşirdi, meşə və kolluqlarla əhatələnmişdi) olduğundan, Şevardin redutu Napoleon üçün vacib idi. Bundan başqa Şevardin redutu rus mövqelərini Napoleondan bağlayırdı. Şevardin redutunu knyaz Qorçakovun komandanlığı altında birləşmiş dəstə qoruyurdu:

  • Neverovskinin 27-ci diviziyası
  • 5 yeqer batalyonu
  • 2 birləşmiş qrenader batalyonu
  • 2 birləşmiş draqun alayı
  • 2-ci kirasir diviziyası

Fransızlar Fomkin və Valuyev yaxınlığında Koloç çayını keçdilər və redut üzərinə yeridilər. Şiddətli döyüş baş verdi. Bu əsnada Ponyatovski Yelni tərəfdən reduta yaxınlaşırdı. Ruslar çoxsaylı toplarla atəşə tutuldular və redutdan sıxışdırıldılar. Qorçakov döyüşə qrenaderləri daxil etməli oldu, onlar fransıları geri oturtdular. Döyüş axşama qədər davam etdi. Fransızlar daha iki dəfə redutu aldılar, ama geri atıldılar. Axşam qaranlıq düşəndə, sağ cinahda səs-küy eşidildi. Neverovski süngü hucumu ilə fransızların cinahına vurdu və onları geri oturtdu. Kirasirlər fransıları bir az da geri atdı. 1812-ci ilin 24 avqustu beləliklə bitdi. Gecə yarısına yaxın fransızlar yenidən yaxınlaşmağa başladılar. Kutuzovun fikrinə görə Şevardino redutunu daha saxlamaq mənasız idi və o Qorçakova mövqeni tərk etmək əmri verdi.

Borodino döyüşünün başlanğıcı[redaktə]

Borodino döyüşü avqustun 26-da hər iki tərəfdən top atəşi ilə başladı. Tezliklə Delzonun diviziyası (Yevqeni Boqarnenin korpusu) dumandan istifadə edərək rus yegerlərinin müdafiyə etdiyi Borodino kəndinə hucuma başladı. Fransızların üstün qüvvələrinin təzyiqini görən Barklay de Tolli rusların Koloça çayının arxasına evakuasiya olunmasını əmr etdi. Fransızların atıcı alayı onların ardınca çayı keçdi və körpünü qoruyan 12-ci top batareyasına hucum etdi, ancaq rusların əks-hucumuna məruz qaldı və çoxsaylı itki verərək qalıqları Koloça çayının qərb sahilinə oturduldu. Hucum dəf edildi, ama batareyanı başqa yerə köçürməli oldular. Sonra 1-ci və 19-cu yeger taborlarının qüvvəsi ilə frasızlar geri darmadağın edildilər, çünki körpünün tamamilə sökülməsi səbəbindən çayın o biri tərəfinə keçə bilmədilər. Rus taborlarının uğurlarına baxmayaraq, Barklay de Tolli Koloç çayının keçməməyə və çayın rus mövqeləri tərəfində qalmağa əmr verdi. Bütün günü sağ cinahda fəal hərəkətlər müşahidə olunmadı.

Döyüşün qızğın çağı[redaktə]

Battle of Borodino 1812 map.jpg

Əsas hadisələr Baqration fleşləri və Rayevski batareyasında baş verdi. Səhər saat 6-ya yaxın marşal Davunun korpusu(25 min adam və 100 top), M.S. Vorontsovun birləşmiş qrenader diviziyasının və D.P.Neverovskinin 27-ci diviziyasının(8 min adam və 50 top) müdafiyə etdiyi fleşlərin üzərinə hucuma keçdi. Lakin hucum dəf edildi. Saat 7-də fransızlar yenə hucuma keçdi, sol fleşi aldılar, lakin rusların əks-hucumu ilə sıxışdırıldılar və geri atıldılar. Napoleon Davunun korpusunu Neyin və Jünonun korpusları və Müratın süvariləri ilə gücləndirdi. Öz növbəsində Baqration fleşlərin rayonuna öz rezervini, - 2-ci qrenader və 2-ci kirasir diviziyalarını çıxardı, 7-ci piyada korpusun hissələrini, və Semyenovsk kəndinə yaxın N.A.Tuçkovun 3-cü piyada korpusu tərkibindən P.P. Konovnitsının 3-cü piyada diviziyasını qoydu. Fransızların Borodino kəndindəki qüvvələrinin zəifliyinə əmin olan Kutuzov, sol cinaha 2-ci piyada korpusu, 5-ci piyada korpus qüvvələrinin bir hissəsini və 100 top, bir az sonra isə Rayevski batareyasına tərəf A.İ.Osterman-Tolstoyun 4-cü korpusunu ötürməyə əmr etdi. Səhər saat 8-də fransızlar Baqration fleşləri üzərinə üçüncü hucuma başladı, sağ və sol fleşləri ələ keçirdilər, ama ruslar tərəfindən sıxışdırıldılar. Fleşlər üzərinə üçüncü hucumla eyni vaxtı İ.A.Ponyatovskinin polyak korpusu Utitsa kəndini ələ keçirməyə və Baqration ordusunun arxasına çıxmağa çalışırdı, ama N.A.Tuçkovun korpusu fransızların yandan alma manevrini boşa çıxardılar. Saat 9-dan 11 qədər Ney, Davu və Jünonun korpusları fleşlərin üzərinə daha 4 uğursuz hucum etdilər. Boqarne korpusunun Rayevski batareyasına, saat 9.30 -da və 11 hucumu da dəf edildi. Rayevski batareyası yanında fleşlərin ətrafında minlərlə ölü vardı. Saat 12 yaxın fleşləriin üzərinə 8-ci hucum başladı. 1,5 km sahədə olan rusların 18 min adamı və 300 topuna qarşı Napoleon 45 min adam və 400 topu irəli verdi. Şiddətli əlbəyaxa döyüşlər başladı. Əkshucumların birində Baqration ölümcül yaralandı. Böyük itkilərə baxmayaraq fransızlar fleşləri aldı. Mövqenin yarılması əməliyatını bitirmək üçün, Napoleon 35 min adam və 300 top cəmləşdirərək, əsas zərbəni Rayevski batareyası üzərində keçirdi. Bu kritik vəziyətdə Kutuzov M.İ.Platovun kazak və F.P.Uvarovun süvari korpuslarını fransızların sol cinahını yandan almağı, Valuyev və Bezzubov rayonuna qəfil hucum etmək əmri verdi. Rus süvarilərinin qəfil zərbəsi fransızları ikinci orduya qarşı hucumlarını dayandırmağa və Ryevski batareyasına üçüncü hucumu, rusların əkszərbəsini dəf etmək üçün, iki saatlıq təxirə salmağa məcbur etdi. Bu vaxt ərzində, Kutuzov, rus ordusunun mərkəzini və sol qanadını 2-ci və 3-cü korpuslarla gücləndirərək, yenidən qruplaşdırma keçirdi. Saat 14-də Boqarne korpusu, 3-cü və 2-ci korpusların süvari diviziyaları Rayevski batareyası üzərinə üçüncü hucuma cəhd etdilər. Ancaq Kolenkurun 2-ci süvari korpusunun uğuru ingişaf etdirmək cəhdi rus süvarilərinin 2-ci və 3-cü süvari korpusları tərəfindən dəf edildi. Sol cinahda 2-ci ordunun qalıqları Ney və Davunun piyada və Latur-Moburun süvari korpuslarının şiddətli hucumlarından müdafiyə olunaraq, Semenovsk kəndindən şərqə doğru 3 -cü mövqeyə çəkilib möhkəmləndilər. Napoleonun həlledici uğur qazanmaq niyyəti iflasa uğradı.

Döyüşün sonu[redaktə]

Peter von Hess 002.jpg

Napoleon sonuncu ehtiyatı olan qvardiyanı döyüşə daxil etməkdən çəkindi. Sonrakı hucumların mənasızlığını anlayan Napoleon ruslardan aldığı mövqelərdən əvvəlki mövqelərinə çəkildi. Napoleonun 50 mindən çox, ruslar 44 minə yaxın adam itirdi. Borodino döyüşü Napoleonun həlledici döyüş strateqiyasıının iflası oldu. Napoleon həlledici döyüşdə rus ordusunu məhv və Rusiyanı təslim olmağa məcbur edə bilmədi. Napoleon özü yazırdı: "Keçirdiyim döyüşlərdən ən dəhşətlisi, Moskva yaxınlığında keçirdiyim döyüşdür. Fransızlar orada qələbəyə layiq olduqlarını göstərdilər, ruslar isə məğlubedilməz olmaq şərəfini qazandılar"

Nəticələr[redaktə]

Borodino döyüşündə artilleriyanın kütləvi istifadəsi və onun mühəndis qurğuları-redutlar, fleşlər- ilə qarşılıqlı istifadəsi önəmli rol oynadı. Sütun və səpələnmiş düzülüş taktikalarının səciyəvi taktikaları özünü göstərdi. Hər iki tərəfin döyüş qaydaları eyni ünsürlərdən ibarət idi: yeqerlərin səpələnmiş düzülüşü, xətt piyadalarının batalyon sütunları, atlıların açılmış və sütun düzülüşü, artilleriyanın güclü batareyaları. Hucum və əkshucumlar atıcıların və topların atəşi ilə hazırlanırdı və sıx səfli piyada və atlı kütlələr tərəfindən həyata keçirilirdi. Borodino döyüşü müharibənin sonrakı gedişinə güclü təsir etdi. O Napoleonun "böyük ordusunun" məğlubiyətinin başlanğıcı oldu. Lakin Rusiyanın ümumi geriliyi bu nailiyəti möhkəmləndirməyə imkan vermədi. Təchizatın zəifliyi, və fəal ordunun yeni qüvvələrlə təmin edilməsinin gecikdirilməsi, rus ordusuna dərhal fəal döyüş əməliyatlarına keçmək imkanı vermədi. Kutuzov mövqeləri qoyub ölkənin içərilərinə doğru çəkilməyə məcbur oldu. Napoleon Moskvanı işğal elədi.

Mənbələr[redaktə]

  • Советская военная энциклопедия Москва 1980 Военное издательство министерства обороны СССР T. 1 səh. 567-569