Bosniya və Herseqovina

Vikipediya, açıq ensiklopediya
(Bosniya-Herseqovina səhifəsindən istiqamətləndirilmişdir)
Keçid et: naviqasiya, axtar

Bu məqalənin azərbaycan dili əlifbasının ərəb qrafikası ilə qarşılığı vardır. Bax: بوسنی و هرزقووین

Bosniya və Herseqovina
bosn.xorv. Bosna i Hercegovina
serb. Босна и Херцеговина, БиХ
bayrağı gerbi
Bayrağı Gerbi
Himn: Intermezzo
– xəritədə yeri
Paytaxt Sarayevo
Böyük şəhərlər Sarayevo, Banya Luka
Rəsmi dil Bosniya, XorvatSerb
İdarəetmə forması Respublika
'
Ərazi
• Ümumi
• Su sahəsi (%-lə)

51 197 km² (128-ci)
10
Əhali
• Təxmini sayı (2009)
Əhali sıxlığı

4 622 163 nəfər (120-cı)
90 nəfər/km²
Pul vahidi Bosniya dəyişəbilən marka (BAM)
İnternet domeni .ba
Telefon kodu +387

Bosniya və Herseqovina (bosn.xorv. Bosna i Hercegovina, BiH, serb. Босна и Херцеговина, БиХ) — Balkan yarımadasının ortada konfederativ ölkə.

Ölkə bir bütünü meydana gətirən üç etnik qrupa ev sahibliyi etməkdədir: Boşnaklar, Serblər və Xorvatlar. İngiliscədə və daha bir çox dildə etnik şəxsiyyət göz qarşısında tutulmadan bütün Bosniya-Hersoqovina xalqına Bosniyalı deyilir. Ancaq Türkcədə tarixdən gələn yaxınlıqdan ötəri Bosniyalı deyildiyi anda Boşnaklar yəni Bosniyalı Müsəlmanlar termini nəzərdə tutular. Ayrıca ölkədə Bosniyalı və ya Hersoqovinalı olmaq da ayrı etnik şəxsiyyəti vurğulamaq üçün istifadə edilər. Bosniyalıyam demək Müsəlmanam deməkdir. Hersoqovinalı demək Xorvatam deməkdir. Ölkə rəhbərlik baxımından iki eyni dövlətçiliyə bölünmüş vəziyyətdədir. Bunlar, Bosniya-Hersoqovina Federasiyası və Serb Respublikasıdır.

Ölkəni, şimal, qərb və cənubdan Xorvatiya, şərqdən Serbiya, yenə cənubdan Çernoqoriya çevirməkdə, Adriatik Dənizi 'nə isə Nəm şəhərinin tapıldığı yerdə yalnız 20 kmlik (limanı olmayan) bir sahili vardır. Ölkənin coğrafiyası mərkəz və cənubda dağlıq, şimal-qərbdə təpəlik, şimal-şərqdə düzlük bir xarakter sərgiləyir. Dövlətin paytaxtı və ən böyük şəhəri Saraybosna, bir çox yüksək dağla ətraflanmışdır. Bu coğrafi xüsusiyyətindən ötəri şəhər qış turizminə əlverişlidir və 1984 Qış Olimpiadalarına ev sahibliyi etmişdir.

Ölkənin əksəriyyətini örtən Bosniya bölgəsində ılıman yer iqlim görülər, bu bölgədə yayları isti, qışları qar yağmurlu və soyuqdur. Ölkənin cənub sahillərindəki daha kiçik Hersoqovina bölgəsində isə tipik Aralıq dənizi iqlimi görülər. Bosniya-Hersoqovina təbii qaynaqlar baxımından da zəngin bir görünüş ərz edər.


Adın etimologiyası[redaktə]

Bosna çayının və macar dilində "herseq" ("Boyevoda" deməkdir) sözündən yaranmışdır.

Tarix[redaktə]

Aralıq dənizi sahilindəki digər şəhərlər kimi Bosniyada tarix səhnəsindəki yerini Roma İmperatorluğu içərisində götürmüşdür. Roma İmperatorluğunun çöküşündən sonra Bosniyanın rəhbərliyi 1200-cü illərdə müstəqilliyini əldə edənə qədər müxtəlif rollara əl dəyişdirmişdir. Müstəqilliyini 260 ildən çox bir müddət qoruyan Bosniya Krallığı bu müddət boyunca Macarlar və Serblərə qarşı torpaqlarını müdafiə etmək məcburiyyətində qalmışdır.

1463-cü ildə Osmanlı idarəsi altına keçən Boşnaklar eyni zamanda Müsəlmanlığı da mənimsəmişdir. Müsəlmanlığı mənimsəməyən Boşnakların dini öhdəçiliklərini yerinə yetirməsinə icazə verən Osmanlı idarəsi Bosniya torpaqlarında tikdiyi strukturlar və məscidlərlə eyni zamanda Boşnakların ənənələri ilə mədəniyyətinə də təsir etmişdir. 1878-ci ilə qədər davam edəcək olan Osmanlı idarəsi altındakı dövrdə xeyli çox Boşnak Osmanlı idarəsində, dövlət rəhbərliyində əhəmiyyətli vəzifələrə gətirilmişdir. Zəifləyən Osmanlı İmperatorluğunu parçalamağa qərar verən müttəfiqlərin mali çətinliklər içərisindəki İstanbula nəşr təzyiqi nəticəsində Bosniyadakı Osmanlı idarəsi döyüşülmədən, stol başında sona çataraq Avstriya-Macarıstan İmperatorluğunun idarəsinə keçmişdir.

1918-ci ilə qədər sürəcək olan avstriya-Macarıstan İmperatorluğu idarəsi altındakı dövrdə ölkə yenidən quruluşlandırılaraq çökməkdə olan Osmanlı İmperatorluğu idarəsi altındakı dövrün sonlarında yaşadığı çətinliklərdən uzaqlaşaraq rifaha qovuşacaq. Bu inkişafların böyük Serbiya qurulmasını məqsəd qoyan Rusiyanın mali dəstəyi ilə reallaşdığı şübhəsizdir. Bosniyadakı Müsəlman nufüsun Osmanlı idarəsi altındakı digər torpaqlara köçü və onların tərk etdiyi yerlərə Serblərin yerləşməsiylə Bosniyadakı etnik quruluşun dəyişməsi bu dövrdə yaşanmışdır.

1918 – 1941 illəri arasındakı dövr Yuqoslaviyanın iç qarışıqlıqları və döyüşlə keçmişdir. 1941 – 1945 illəri arasındakı İkinci Dünya Döyüşü əsnasında Nazılar Yuqoslaviyanı işğal edərək Slovenyanı Almaniyaya, Xorvatiyanı, İtaliyaya və Makedoniyanı Bolqarıstana bağlayaraq xüsusilə Yəhudi və qaraçılara qarşı bir etnik təmizlik hərəkətinə girişərək toplama düşərgələrində minlərlə insanı öldürdülər.

1945 – 1990 illəri arasındakı soyuq döyüş dövrünün 35 illi Titonun liderligi altında keçdi. Bu dövrdə Bosniya – Hersoqovinanın sərhədləri 1918 əvvəli döndü və Boşnaklar mədəni şəxsiyyətlərinə yenidən qovuşdular. Qərbin dəstəyi ilə Yuqoslaviyada döyüşün izləri tez silindi. Qərbli ölkələr Yuqoslaviyanı yalnız iqtisadi deyil eyni zamanda əsgəri və siyasi sahədə də dəstəklədi. 1970-ci illərdə Sovet müdaxiləsi riski ilə qarşılaşıldığında Amerika Birləşmiş Dövlətləri Yuqoslaviyanı müdafiə etmək üçün nüvə gücə müraciət edə biləcəyini açıqladı. Soyuq döyüşün sona çatması və sona çatan kommunist rejimlə birlikdə parçalanan Sovetlər Birliyindən Yuqoslaviyada təsirləndi.

1986 – 1992 illəri arasında yaşanan qanlı vətəndaş müharibələrinin sonrasında Yuqoslaviya parçalandı. Həddindən artıq milliyyətçi Slobodan Miloshevich və onun dəstəklədiyi xadimlər tərəfindən böyük Serbiyas(n)ı qurma xəyalları ilə sistematik bir soyqırım reallaşdırıldı. Bu dövrdə 10.000in üzərində Boşnak həyatını itirdi. Serblərin başda Saraybosna olmaq üzrə əhatə etmə altında tutduğu şəhərləri bombalamasına, sniper atəşi ilə günahsız vətəndaşları öldürməsinə, başda ziyalılar olmaq üzrə seçilmiş kəslərin toplama düşərgələrində öldürülməsi ilə reallaşdırılan etnik təmizlik hərəkətinə qərbli ölkələr uzun müddət lazım olan reaksiyanı göstərməyərək soyqırıma tamaşaçı qaldı.

Fevral 1992də müstəqilliyini elan edən Bosniya – Hersoqovina 7 Aprel 1992də ABŞ və digər qərbli ölkələr tərəfindən tanındı və 22 May 1992də Birləşmiş Millətlərə etdiyi üzvlük müraciəti qəbul edildi.

Bosniyadakı döyüş 1992-ci ilin yazında başladı. Bosniyanın şimalını hədəf alan hücumların məqsədi bu bölgələrdən Boşnak və Xorvatları uzaqlaşdıraraq Serb dövlətini qurmaq idi. Serblərin bu hücumları bölgədəki digər etnik qruplar üçün tam bir fəlakətə çevrildi.

Döyüşün ilk aylarında şərqdəki xeyli çox Boşnak şəhəri serblərin hücumları nəticəs(n)i asanca düşdü. Ancaq şəhəri çevirən təpələrində köməyiylə Srebrenizka hücumlara qarşı özünü müvəffəqiyyətlə müdafiə etdi.

1993də Birləşmiş Millətlər 6 məskunlaşma vahidini "etibarlı bölgə" elan etdi, Srebrenitsada bunlardan biri idi. Məqsəd sərhədləri qoruna bilər hala gətirərək barış üçün görüşülə bilər bir zəmin yaratmaq idi. Köməklərin etibarlı bölgələrə çatdırılması gündəmə gəlincə bu tətbiq işğalçı-təcavüzkar güclərlə Birləşmiş Millətlər əsgərlərinin əməkdaşlıq etməsini tələb edərək məqsədi ilə tam bir təzad meydana gətirər hala gəldi

May 1995də Serblər Saraybosnadakı əhatə etməyi şiddətləndirdi və NATO Serblərə qarşı hava hücumu təşkil edildi. Buna missilleme olaraq Serblər 6 etibarlı bölgəni bombalayaraq 300 Birləşmiş Millətlər əsgərini girov götürdü. İyul 1995də general Mladic əmrindəki Serb gücləri Srebrenizkadakı Hollandiyalı Birləşmiş Millətlər güclərini təsirsiz hala gətirərək şəhəri hədəf aldı. Təxminən 25,000 Boşnak Serb hədəsi üzərinə şəhəri tərk edərək bir başqa etibarlı bölgə olan Potocariyə çatdı. 5000 mühacirin düşərgəyə girməsinin ardından Hollandiyalı barış gücü əsgərləri düşərgənin dolduğunu bildirərək düşərgənin girişini bağladı. Bu hadisə, düşərgənin yaxınlarındakı təxminən 20,000 Boşnağın Serblərin ölüm hədəsinə qarşı savunmasız qalmasına yolaçtı. Serblər bölgədəki Boşnakları çıxarmağa başladığında Hollandiyalı birliklər müdaxilə tapılmadı, hətta əməliyyatların düz bir şəkildə reallaşdırılması üçün təşkilatda köməkçi belə oldu. Qadın və uşaqlar ayrıldıqdan sonra əsgərlik çağına gəlmiş olan kişilər avtobuslara mindirildikdən sonra düşərgənin yaxınında gülləyə düzülərək öldürüldü. İkinci Dünya Döyüşündən sonrakı bu ən böyük soyqırımda 10 – 15 min Boşnakın qətl edildiyi iddia edilməkdədir. Qızılxaç səlahiyyətliləri bu hadisələr əsnasında 7.500 adamın itdiyini bildirmişdir.

Coğrafiya[redaktə]

İqlim[redaktə]

Bosna-Hersoqovinada yerli iqlim hakimdir. Hava istilikləri, ən isti aylar olan İyul və Avqustda 30 dərəcəyə qədər çıxarkən, ən soyuq günlər isə, Dekabr və Yanvar aylarında yaşanmaqda və istilik -20 dərəcəyə qədər düşməkdədir. Ümumiyyətlə 4 mövsüm bol yağış alan/sahə ölkədə ən yağışlı ay İyun (110-115 mm), ən quraq ay isə Dekabrdır (40-70 mm). Ölkənin cənub-qərb seqmentində və Neretva Vadisində Aralıq dənizi iqlimi görülər. Bu bölgələrdə meyvə-tərəvəz bağçaları, üzüm bağları vardır. Heyvandarlıq isə, ölkənin bütünündə edilməkdədir.

Başlıca çayları Una, Sənə, Drina, Sova, Bosniya və Mostar Körpüsünün altından axan Neretvadır.

Başlıca təbii qaynaqları kömür, dəmir, boksit, manqan, meşələr, mis, xrom, sink, güllə, duz, barit, asbest, kaolin və gipsdir.

Ölkədəki əlavəs(n)ilə bilər torpaqların nisbəti %14, otlaq və meraların nisbəti %20, meşə və ağaclıq sahələrin nisbəti %39, digər torpaqların nisbəti də %27'dir. Sulana bilən ərazi 20 km2dir.

Şəhərlər[redaktə]

İnzibati ərazilər[redaktə]

çəhrayı — Serb Respublikası, mavi — Bosniya və Herseqovina Federasiyası, yaşıl — Brçko dairəsi

Dövlət ayrı fəaliyyət göstərən Bosniya və Herseqovina Federasiyası,Serb Respublikası və Brçko dairəsindən ibarətdir.

Flag of the Federation of Bosnia and Herzegovina (1996-2007).svg Bosniya və Herseqovina Federasiyası[redaktə]

Bosniya və Herseqovina Federasiyası 10 kantondan ibarətdir

  1. Unsk-San
  2. Posav
  3. Tuzla
  4. Zenitsa-Doboy
  5. Bosna-Podrin
  6. Orta Bosniya
  7. Herseqovina-Neretvan
  8. Qərbi Herseqovina
  9. Sarayevo
  10. Qərbi Bosniya

Flag of Republika Srpska.svg Serb Respublikası[redaktə]

Serb Respublikası 7 bölgə və 63 bələdiyyədən ibarətdir.

  1. Banya-Luka
  2. Doboy
  3. Bielina
  4. Zvornik
  5. Sarayevo-Romaniya
  6. Foça
  7. Trebinye

Brçko dairəsi[redaktə]

Hökumət[redaktə]

Ali qanunverici orqan – Milli palata; Xalq palatası.

Siyasət[redaktə]

Siyasi partiyalar:

  1. . Demokratik Hərəkat Partiyası, lider: S.Tixiç;
  2. . Bosniya və Herseqovina Uğrunda Partiya, lider: S.Xəliloviç;
  3. . Demokratik Xalq İttifaqı (bosniyalılar), lider: F.Abdıç;
  4. . Demokratik Xorvat Birliyi, lider: B.Kolak;
  5. . Serb Demokrat Partiyası, lider: D.Kaviç;
  6. . Bosniya və Herseqovina Sosial – Demokratik Partiyası, lider: Z.Laqumciya.

Brçko Dairəsi[redaktə]

Brçko dairəsi eyni zamanda həm Bosniya və Herseqovina federasiyasının həm də Serb Respublikasının tərkib hissəsidir.

Xarici əlaqələr[redaktə]

Silahlı qüvvələr[redaktə]

  • İllik hərbi xərclər – 234,3 mln. dol. (2004)

İqtisadiyyat[redaktə]

  • İxracat: Paltar, kimyəvi maddələr, mebel.
  • İdxal: Maşın və avadanlıqlar alıcı təlabatı malları, ərzaq malları.

Daşınma və kommunikasiyalar[redaktə]

Demoqrafiya[redaktə]

2007-ci ilin iyun ayının 30 – na olan rəsmi təxminlərə əsasən ölkədə 3.842.942 nəfər əhali yaşayır .[1]

Millətlər[redaktə]

Dil[redaktə]

Boşnak Dili,Serb Dili,Xorvat Dili

Din[redaktə]

Müsəlmanlar – 40%                       
Pravoslavlar – 31%                 
Katoliklər və Protestantlar – 19%

Mədəniyyət[redaktə]

Elm[redaktə]

Şəkillər[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Bosniya və Hersoqovina Dövlət Statistika Agentliyi

Xarici keçidlər[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]