Cəlilabad
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا
 |
Bu məqalə Cəlilabad rayonu haqqındadır. Şəhər üçün Cəlilabad (şəhər) səhifəsinə baxın. |
| Cəlilabad | |
|---|---|
 |
|
| Məlumatlar | |
| İqtisadi rayon: | Lənkəran-Astara |
| Ərazi: | 1 441 (km2) |
| Əhali: | 174 000 |
| Əhali sıxlığı: | 91 (nəfər/km2) |
| Nəqliyyat vasitəsi kodu: | 15 |
| Telefon kodu: | +114 |
| Poçt kodu (Mərkəzi PŞ): | Az 1500 |
| Yaşayış məntəqələrinin sayı | {{{Yaşayış məntəqələrinin sayı}}} |
| İcra başçısı: | [[{{{İcra başçısı}}}]] |
| İnternet saytı: | {{{İnternet saytı}}} |
Cəlilabad - Azərbaycanda rayon.
Cəlilabad rayonu (1967-ci ilədək Astraxanbazar) 1930-cu ildə təşkil olunmuşdur. Qərbdə İranla həmsərhəddir.
İri yaşayış məntəqələri - Cəlilabad şəhəri, Prişib şəhəri, Pokrovka, Allar, Novoqolovka, Privolnaya, Üçtəpə, Bəyxanlı, Ləki, Kürdlər, Göytəpə kəndləridir..
Yerli Media - "Yeni gün" qəzeti
Mündəricat |
[redaktə / تحریر] Tarixi
Cəlilabad rayonu Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindəndir. Rayon ərazisində mövcud olmuş Həməşərə şəhəri eradan əvvəlki II minilliyə aiddir. Qədim mənbələrdə şəhərin 3 metr hündürlüyündə möhtəşəm qala ilə əhatə olunduğu göstərilmişdir. Ərəblərin Azərbaycan hücumundan sonra Həməşərə şəhəri dağılmış və sonrakı dövrlərdə Hasıllı şəhəri məşhurlaşmışdır. XIX əsrin 30-cu illərində rusların Azərbaycana köçürülməsi nəticəsində azəbaycanlılarla rusların birgə məskunluşdığı Astraxanbazar şəhəri əyalətin mərkəzinə çevrilmişdir.
Cəlilabad rayonu 8 avqust 1930-cu ildə təşkil edilmiş, 2 iyul 1967-ci ilədək Astraxanbazar adlanmışdır. Rayon şimaldan Biləsuvar, şərqdən Neftçala, cənubdan Masallı, cənub-qərbdən Yardımlı rayonları, qərbdən isə İran İslam Respublikası ilə həmsərhəddir.
[redaktə / تحریر] HƏMƏŞƏRƏ---Atəşpərəstlərin şəhəridir
Cəlilabadın „Həməşərə“ şəhər yerinin tədqiqata böyük ehtiyacı var.
"Həməşərə" şəhərini tədqiq etdikcə, Azərbaycan tarixinin dərin qatları RiqveDA Atxarveveda, Avesta Esatir və hekayələrindən süzülüb gələn keçmişi aşkarlaşır. Cəlilabad Rayonu Muğanın qurtaracağında yerləşir. Bu ərazidə Azərbaycanın keçmişindən xəbər verən iki qədim şəhər vardır. İndi də Rayonun yaşlı nəsli və ətraf rayonların əhalisi buranı "Həməşərə" adlandirirlar. Respublika arxeoloqlarının fikrincə "Həməşərə" "Mişarçay" mədəniyyəti Miladdan Əvvəl IV miniliyə aiddir. Qədim və Orta əsir tarixçiləri "Həməşərə şəhərinin keçmişi barədə müəyyən qədər məlumat veriblər. Cografiyaşunas Həmdulla Qəzvini "Həməşərə"şəhərində olmuş və onun dediyinə görə şəhər dəniz kənarında yerləşmişdir.Xəzər dənizinə kimi məsafə iki fərsəngdir: 5-ci iqlimə aiddir.Məsafələr indiki ilə tamamilə uyğundur."Həməşərə şəhəri Biləsuvarla Talış mahalının arasında yerləşir.
A.A.Bakıxanov yazırdı:“Bunlar, şahın qoşunları R.E arasbar yolu ilə Kür çayı kənarına gəldilər. Havanın istiliyindən dənizin iki ağaclığında qədim şəhər qalığı olan Həməşərədə dayandılar" Orta əsir tarixçisi Xandəmir <<Həbibi Siyer>>əsərində yazır ki << Həməşərə>> üç metr hündürlüyündə möhtəşəm qala ilə əhatə olunmuşdur.Seyid Əli Kazımbəy oğlu<<Cəvahirnameyi Lənkəran>> əsərində yazır ki, <<Muğlar bu ərazidə yaşamış,<<Həməşərə>> şəhərində onların baş məbədgahı yerləşdirilmişdir.>>.<< Həməşərə>> şəhərinin adı da bizə Zərdüştlərdən qalan yadigardır...
[redaktə / تحریر] Bəciravan
Söhbət açacağımız ikinci şəhər Bəciravan şəhəridir. Keçmişdə şəhər <<Baqavan>>, VIII əsirə dair xəritədə <<Badjravan>> kimi qeyd edilmişdir. Hər iki ad müqədəsliklə bağlıdır. Avesta dilində <<Baqa>>-Allah<<Baqasstan>>,<<Baqsutun>>-Allahların məskəni<<<<Bedch>>-qurbangah yeri deməkdir.Bəciravan şəhərinin xarabalıqları hələ indidə qalır. Bu şəhər möhtəşəm qala ilə əhatə olunmuşdur. Burda tunc dövrünə aid çoxlu ox ucları,qılınclar, qara gil qablar aşkar edilmişdir. Bu şəhərdən Xəzər dənizinə kimi 15 tökmə təpə var.Bir zaman bu şəhər Muğanın mərkəzi olub.Ərəblər Azərbaycanın şimalına hucuma burdan başlamışlar. Onlar İranin Rey və Qəzvin şəhərini tutduqdan sonra Azərbaycana soxuldular.Isfəndiyar ibn-Fərruxzad Bəciravanın Maymada,Sərab şəhərlərindən çoxlu qoşun toplayıb 642-ci ildə ərəblərlə döyüşə gedir.Qanlı savaşda İsfəndiyar məğlub edilir və əsir alınır.Utbə Inb Fərqəbə ilə bağlanan müqaviləyə görə Azərbaycanın başqa şəhərləri kimi Bəciravan da ağır vergiyə cəlb olunur, ciddi nəzarət altında saxlanılır. Əhməd ibn-Asam Əl Kufi <<Müharibələrin tarixi>>əsərində yazır <<730-cu ildə Seyid ibn-Hərəşə özünün etibar etdiyi adamlarını çağırıb, Bəciravan qalasını qorumağı ,qalanın qapılarını bağlamağı əmr edir. 58 min ordu ilə hucuma keçir, döyuşdə qalib gəlir. əldə olunmuş qəniməti Bəciravana gətirir.Usyan başçılarını qalada asdırır. Ərəblərin atəşpərəstliyin möhkəm olduğu bu yerdə güclü qoşun saxlamağı, bu şəhəri istehkama çevirməyi təsadüfi deyildir. Bəciravan kəndində atəşpərəst məbədi Pir-Həsən adı ilə indi də qalır və ziyarətgahdır.Orta əsir tarixçiləri Balazuri, Yaqub ibn-Misgəhvə, Yaqub Həməvi Azərbaycanı zərdüştün vətəni hesab etmişlər.
[redaktə / تحریر] Xənəgə
Zeynal Əl Əkbər əsərində belə yazır:<<Göy Keştab hakimiyyəti dövründə Azərbaycanın muğan şəhərindən olan zərdüşt Ben-Purşab gəlmişdir.Keştab onun dinini qəbul edərək , bu dini<<Esta>> mal dərilərinə yazmağı əmr etdi. Min il bundan əvvəl Əbu Reyhan Biruni yazmışdı:<<Sonradan muğanın ətrafında Mənuçəhr Şahın nəslindən olan azərbaycanlı Sefid Tumanın oğlu Zərdüşt gəldi>> . Qədim mənbələrdən verildiyi məlumata görə, Muğanda hər il zərdüştlərin qurultayı keçirilermiş. Orda zərdüştlərlə bağlı məsələlərdən danışırlarmış. Gətirilən dəlillər ola bilsin ki, elmimizə çoxdan məlumdur. Bütün bunların əhəmiyyəti ondadır ki,Muğanın tarixini zərdüşt abidələri ilə əlaqəli şəkildə oyrendikdə, onun Azərbaycanla bağlılığına şübhə qalmır. Cəlilabadın Sede bazarının adı da zərdüştlərin Novruz bayramından 100 gün qabaq qeyd etdikləri Sede bayramının adından götürülmüşdür. Seyidbazar kəndindəki Mirzəbəy bulağının yanında <<Məcidli tala>> Bəciravan kəndində <<Pir Həsən>> Eçara kəndindəki qəbirəstanlıq və s. atəşpərəstliyin qalıqlarıdır. Xənəgə və yaxud Xənəyə adına güney və quzey Azərbaycanın ərazisində tez-tez təsadüf edilir. Xənəyə << Xanəgah>> sözündən əmələ gəlib,ibadətgah <<müqəddəs>> dini məkan deməkdir. Xənəgə kəndində Eneolit dövründən qalma tökmə təpə vardir. Atəşpərəst məbədi indiyədək qalır. Daxma 24x24 həcmində olan bişmiş kərpicdən tikilmişdir. Məbədin içərisindəki kərpiclərin birinin üstündə Qoç buynuzu sitayiş məqsədilə divara hörülmuşdür. Kiçik Asiyada Daskalen deyilən yerdə od məbədi tapılmışdır.Məbəddə sitayiş olunan Öküz və Qoç təsvirləri varmış. Görünür Atəşpərəstlər xanəgahdakı od məbədində Qoç təsvirinə sitayiş etmişlər. İslam dininin təqidlərinə baxmayaraq atəşpərəstlər Zərdüştlüyü qoruyub saxlaya bilmişlər. Zərdüştlər öz dinlərini qoruyub saxlamaq üçün dağlara çəkilirdilər.Rayonun ərazisində yerləşən Parsoba kəndi ərəblərin təqibindən qaçıb muğan atəşpərəstlərinə pənah gətirən parsların obası olmuşdur. Cəlilabadda indidə həmin kənd qalir.
Rəşidəddin yazir: << Qazan Xan atəşpərəstləri,Zərdüştləri təqib edir. Onların məbədlərini dağıdır və nə qədər təqib edirdisə də,onlar- yenədə dinindən çəkindirə bilmirdi.Maraqlıdır Qazan Xanın köşküdə Cəlilabadda Muğanda idi. Köşk <<Qazan Köşkü>> adı ilə indiyədək qalır.
[redaktə / تحریر] Qazan Köşkü
Azərbaycan tarixşunaslıq <<Qazan Köşkü>>haqda müxtəlif mülahizələr var.
Qazan Xanın Vəziri ,Azərbaycanın görkəmli dövlət və siyasi xadimi Fəzlullah Rəşidin<<came-et tavarix>>kitabında deyir ki, Qazan Xan Biləsuvara gəldi.Həməşərə şəhəri yanında olub Talış dağlarının qurtaracağındakı ən yüksək zirvəyə qalxdı. O, meşələrə adam göndərər, heyvanları:ceyran,cüyür,dağ keçisi və sair arata elətdirib zirvənin ətrafında payalara saldırardı. Qazan Xanın arvadı Bulaq Xatun qalada taxt qurdurub heyvanlara tamaşa edərmiş. Qazan Xan bir müddət qalada istrahət etdikdən sonra dağlarla Təbriz şəhərinə yollandı. Köşk Qazan Xanın yay istirahət düşərgəsi olub,onun adı ilə adlanıb. Qazan Xan Elxanilərin birinci xanıdır ki, İslam dinini qəbul etmişdir ,Bulaq Xatunla islam dini ilə kəbin kəsdirib evlənmişdir.
Maragalı Şeyx Sədrəddin onun dilinin təmsilatçısı olmuşdur. Ən maraqlısı odur ki , <<Qazan Köşkü>>nün ətraf kəndləri Azərbaycan dastanı <<Dədə Qorqud>> kitabındakı adlarla uyğun gəlir.
Cəlilabad Rayonu Qaradağ kəndi Köşkdən 1-2 kilometr arali, Məlik Qasımlı, Bayxanlı "Kərbəlayi Tomarxanın " 7-8 kilometr kənarında yerləşir.
Yardımlı Rayonunun Arus kəndi Köşkün 20 kilometrindədir. Həmin kəndə də <<Adu-Dədrə>>abidəsi yerləşir.Görünür bu abidə də dastandan qalmadir. <<Dədə Qorqud >>kitabında Qazan Xanın arvadının adı Burla Xatun, Fəzlullah Rəşidədinin kitabında isə Bulaq Xatundur.
[redaktə / تحریر] İqtisadiyyat
Respublikada ən böyük üzümçülük rayonudur. İqtisadiyyatında taxılçılıq və heyvandarlıq da mühüm yer tutur. Burada meyvə yetişdirilir. Malqara və onuzkökəltmə birlikləri, quşçuluq fabriki, inkubator-quşçuluq stansiyaları vardır. Həmçinin üzüm e'malı, süd, çörək, asfalt zavodları, yerli sənaye kombinatı, xalça sexi və başqa müəssisələr mövcuddur.
[redaktə / تحریر] Mədəniyyət, Təhsil və Səhiyyə Müəssisələri
Cəlilabad rayonunda 17 məktəbəqədər müəssisə, 113 ümumtəhsil məktəbi, 1 mədəniyyət sarayı, 33 klub, 74 kitabxana fəaliyyət göstərir.
[redaktə / تحریر] Görkəmli şəxsiyyətləri
Cəlilabad rayonu bir çox görkəmli şəxsiyyətləri ilə məşhurdur. Mərhum general-mayor Mustafa Nuriyev, Respublika Mülki Müdafiə Qərargahının rəisi general-mayor Cavad Qasımov, Respublika Prezidenti İcra Aparatının dövlət nəzarəti şöbəsinin sabiq müdiri Salman Cəfərov, ümumi şöbə müdirinin müavini Fikrət Əzizov, Respublikanın əməkdar mühəndis-melioratoru İzzət Abdullayev, Əlibayramlı NQÇİ-nin qazmaçısı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Prezident təqaüdçüsü Akif Əhmədov, tibb elmləri doktoru, professor, respublikanın baş uşaq uroloqu Kamal Abdullayev, biologiya elmləri doktoru, professor Məmməd Qarayev, texnika elmləri doktoru, professor Vaqif Abbasov, tibb elmləri doktoru Yaşar Məstəliyev, tarix elmləri doktoru, professor, Milli Məclisin deputatı Cəmil Həsənov, Vətən uğrunda şəhid olmuş Vüqar Mürsəlov, Eldar Həsənov, Səfa Axundov, Faiq Cəfərov, habelə hazırda hərbi qulluqçu olan Arif Qubadov Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşlər..ı
[redaktə / تحریر] Memarlıq Abidələri
Rayonda 50 tarixi-arxeoloji abidə mövcuddur. Onlardan eneolit dövrünə aid Əlikömtəpə və Mişarçay yaşayış yerləri, eramızdan əvvəl IV minilliyə aid Qurudərə yaşayış yeri, tunc dövrünə aid Yedditəpə kurqanları, eramızdan əvvəl III minilliyə aid Cinlitəpə yaşayış yeri, qədim Muğan və Bəcirəvan şəhərlərinin qalıqları, Qazan köşkü, Bəcirəvan kurqanları, Pirhəsən, Pirəxəncər, Zərdüşt daxmaları kimi tarixi abidələr vardır...
[redaktə / تحریر] Coğrafi mövqeyi
Rayonun mərkəzi Cəlilabad şəhəri Bakı-Astara avtomobil yolunun 210 kilometrliyində yerləşir. Rayonun ərazisi düzənlik və alçaq dağlıqdır, şərq hissəsində bəzi yerlər okean səviyyəsindən aşağıdır. Yayı quraqlıq keçən mülayim-isti iqlimə malikdir. Orta temperatur qışda 1-3 C, yayda isə 25-30 C-dir. İllik yağıntı 400-600 mm-dir. Rayon ərazisindən Bolqarçay, Mişarçay, İncəçay, Göytəpəçay və başqa müvəqqəti axarlı çaylar keçir. Torpaqları allüvial-çəmən, şabalıdlı, qəhvəyi dağ, meşə və sair növlüdür. Rayonda 14,7 min hektar meşə, habelə quş qışlaqları vardır. Heyvanlardan dovşan, qaban, porsuq, canavar, tülkü, çaqqal, qunduz və başqaları, quşlardan qartal, qarğa, turac, torağay, ördək, qaz, qaşqaldaq, qırqovul, leylək, dovlaq və başqaları yaşayır.
[redaktə / تحریر] Mənbələr
|
|
|
|---|---|
| Rayonlar |
 Abşeron • Ağdam • Ağdaş • Ağcabədi • Ağstafa • Ağsu • Astara • Babək* • Balakən • Bərdə • Beyləqan • Biləsuvar • Daşkəsən • Dəvəçi • Füzuli • Gədəbəy • Goranboy • Göyçay • Göygöl • Hacıqabul • İmişli • İsmayıllı • Cəbrayıl • Cəlilabad • Culfa* • Kəlbəcər • Kəngərli* • Xaçmaz • Xızı • Xocalı • Xocavənd • Kürdəmir • Laçın • Lənkəran • Lerik • Masallı • Neftçala • Oğuz • Ordubad* • Qəbələ • Qax • Qazax • Qobustan • Quba • Qubadlı • Qusar • Saatlı • Sabirabad • Sədərək* • Salyan • Samux • Şahbuz* • Şəki • Şamaxı • Şəmkir • Şərur* • Şuşa • Siyəzən • Tərtər • Tovuz • Ucar • Yardımlı • Yevlax • Zəngilan • Zaqatala • Zərdab
|
| Şəhərlər | |
| Ulduz şəkilli mətbəə nişanı olan (*) Naxçıvan Muxtar Respublikası | |
 |
Azərbaycan ilə əlaqədar bu məqalə qaralama halındadır. Məqaləni redaktə edərək Vikipediyanı zənginləşdirin. |
