Cunqar xanlığı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Cunqar xanlığı (Monqolca ᠋᠋᠋ᠵᠡᠭᠦᠨ ᠭᠠᠷ ᠤᠨ ᠬᠠᠭᠠᠨᠲᠣ ᠣᠯᠣᠰ; jegün γar-un qaγan-tu ulus, kalm. Зүн Һарин хаана улс; monq. Зүүн гарын хаант улс; monq. Дөрвөн өөрд улс — «Dörd Oyrotların dövləti») — XVIII əsrdə Balxaş gölü ilə Tyan-Şan dağları arasında yerləşən Oyratların dövləti.

Tarixi[redaktə]

Oyrat boylarının bir lider ətrafında birləşməsiylə Cunqar xanlığı qurulmuştur. Bu bağlamda Cunqarların qurucuları olan Oyratlarla ilgili ilk bilgilər, "Monqolların Gizli Tarixi" (Yuan Çao Bi Şi)ndə keçdiyi bilinir. Burada Çingiz xanın ordusunun sağ qanadını təşkil edən Cuci xanın ordusunun tavşan yılında orman xalqlarının üzərinə göndərildiği və ordunun rəhbərinin Buxa olduğu bilinməkdədir. Bu qaynaqda, Cucinin ordusunun Oyratların yaşadığı bölgəyə yaxınlaşmasıyla birlikdə Oyirad lidəri Huduka Bəkinin Oyirad tümənləri ilə gəlib itaətini bildirdiği və Cucinin ordusunun rəhbərlik etdiyini anladılır. Oyratların lideri Huduka Bəki orduya yol göstərərək Şihşitə qədər rəhbərlik etmişdir. Cuci, beləcə Oyiradları, Buriyatları, Barhunları, Ursutları, Habxanasları, Xanghasları və Tubaları itaati altına aldıktan sonra Qırğız tümənləri üzərinə harəkətə gəçmiştir. Oyratlarla ilgili bu ilk qaynaqdan Oyrat terminin orman xalqı və ya xalqları olaraq anlaşıldığı bilinir. Oyratların, Türkcə qaynaqlarda Kalmak, Kalmuk, Qalmak; Qırğızcada Qalmaq və Sart Kalmak; Rusca qaynaqlarda Oyrot, Kalmık, Çjungar, Djungar; Farsca qaynaqlarda Qalmāq; Çincə bazı qaynaqlarda Wəi-la-tə; Monqol Yuan sülaləsi tarixinə aid Çincə bəlgələrdə Wo-yi-la, Wo-yi-la-ti, Wai-la, Wai-la-dai; Ming sülaləsinə ait bəlgələrdə isə Wa-la, Wai-la, Way-la, Wəi-la-tə vəya Ə-lu-tə, Ulutə şəklində keçtiyi görülür. Ümimi olaraq orman xalqı şəklində açıqlanan termin, müttəfiq, yaxın və qonşu anlamlarına gələ biləcəyi ilə ilgili görüşlər də vardır. Ancaq ümumi görüş bu terminin orman xalqı vəya boyları olduğu yönündədir.

Oyrat adının qaynaqlarda bu şəkildə yer almasından bir sürə sonra, XIV yüzilın sonu və XV yüzil Monqollar və Mərkəzi Asiya tarixiylə ilgili qaynaqlarda Dörbön Oyrat termininin işlənməyə başlandığı görülür. Çingiz xanın, Oyratları 4 tümən halında təşkilatlandırmasından və ya onların 4 boy vəya qrup halında yaşamalarından və siyasi bir birlik təşkil etmələrindən dolayı bunların Dörbön Oyrat olaraq adlandırıldıqları və bunun da Dört Oyrat, Dört Oyrat Birliyi anlamlarına gələ biləcəyi qəbul edilə bilir. Bununla birlikdə mütləq olaraq bu şəkildə anlamlandırıla biləcəyini ifadə etmək də mümkün deyildir.

Kubilay xanın (1260-1294) Çində qurduğu imparatorluğun yıxılmasından sonra Oyrat boylarının Çinin şimal şərqi, İç Monqolustan, Balxaş gölü çevrəsi, İli və İrtiş boyları, Altaylar, Tarbaqatay və Qazaxıstanın şərq qusimlərində dağınıq şəkildə yerləşdikləri anlaşılır. XIV yüzilın sonundan etibarən bu boylar birləşərək Oyrat boylar birliyini təşkil etmiş və bu boylar birliyi içərisində, Çoros, Hoyt, Hoşout və Torqut boylarının ön plana çıxdığı və birliyin əsas qurucularının da bu boylar olduğu ifadə edilə bilir. Çingiz xanın ordusunun cəgün garını yani sol qanadını təşkil ədən Oyrat boylarından toplanan əsgərlərin başında Hoyt qəbiləsindən Huduka Bəki dururdu. XIV yüzildə Oyrat boylar birliyinin təşkilində də bu boyun və liderlərinin ön plana çıxdığını düşünmək mümkündür. Bununla birliktə, Oyrat birliyinə mənsub boyların hər birinin başında öz bəyləri dururdu.

Çingiz xan dönəmindən etibarən Oyrat boyları içərisində ön planda görünən, bu boyları idarə edən idarəçiləri çıxaran Hoyt boyunun nüfuzu, Yüan imperuyasının 1368-ci ildə yıxılmasından sonra zəifləmişdir. Bu dönəmdən sonra Oyrat birliuinin Çoros boyundan çıxan liderlər ətrafında toplandığı diqqəti çəkər. Birliklərini təşkil edən Oyratlar, bölgədə hakimiyətlərini saxlaya bilmək və Şərqi Monqolustanı ala bilmək üçün Xalxa-Monqollara qarşı Ming sülaləsinin ordusuyla ittifaq bağlamışdılar. Xalxa-Monqollar üzərinə 1410-cu ildən 1424-ci ilə qədər beş səfər düzənləyərək Xalxa-Monqollarının əsgəri gücünü zəiflətmişdilər. Bununla birlikdə Oyratlar Şərqi Türkistanda idarədə olan Veys xan (1418-1429) ilə 61 dəfə savaşmışlar bunun sadəcə birində yenilmişlərdir. Batula Tayci (öl. 1416), Togoon Tayci (öl. 1439)dən sonra 1440-cı ildə Oyrat birliyinin başına keçən Əsən Tayci (1407-1455), bu birliyin gücünü yaxşı artırmışdır. Əsən Tayci dönəmində Şərqi Monqolustanın böyük qismı Oyrat boylar birliyinin hakimiyəti altına alınmışdır. Çindəki Ming sülaləsi ilə üst düzəydə siyasi ilişkilər yürütülmüşdür. 1449-cu ildə Ming sülaləsi ilə ortaya çıxan anlaşmazlık nəticəsində iki tərəfin orduları qarşı qarşıya gəlmiş və nəticədə Ming orduları yenilmişdir. Bu savaşda Ming imperatoru İntszunun, Oyratlar tərəfindən əsir alınmışdır. 1453-cü ildə Monqolustanı tamamilə hakimiyəti altına alan Əsən xan, beləcə Xalxa-Monqolları, İç Monqolustan Monqolları və Oyratları bir dam altında toplamışdır.

1430-cu ildə Oyratlar tərəfindən Çüy və Talas bölgələrinə hücum düzənlənmişdi. Bilxassə Əsən xanın oğlu Timur Taycinin başında olduğu ordu, 1450-ci illərdən etibarən qərbə doğru səfərlər düzənləmiş, Daşkənd və Şahrisyab (Kəş) kimi şəhərləri yağmalamış və böyük bir qənimət toplayaraq Cunqariyaya dönmüşdür 1454-cü ildən etibarən Oyrat boylarının irəli gələnləri, Əsən xanın hakimiyətini artırması və bu boylar üzərində basqı qurmağa başlaması nəticəsində ona qarşı ayaqlanmışlardır. Bu mücadələlər davam edərkən Əsən xan 1455-ci ildə ölmüşdür. Əsən xan, Oyrat kimliyinin Oyrat boyları tərəfindan bir üst kimlik olaraq tamamilə mənimsənməsini sağlamıştır. Bunun yanında bütün Monqol kökənli xalqları bir çatı altında toplamış, Cunqaryayı bu xalqlar için bir mərkəz halinə gətirmiştir.

Əsənin ölümüylə birliktə Oyratların hakim oldukları Şərqi və İç Monqolistan Oyratların əlindən çıxmış və Oyrat birliyi dağılmışdır. Hər Oyrat boyu olduğu bölgədə hakim konumda olmuşdur. Bu arada Şərqi Monqolustandaki Xalxa-Monqolları güclənməyə başlamışlardır. Xalxa-Monqollarının lideri olan Altan xan (1507-1582) dönəmində Oyratlar üzərinə dəvamlı saldırılar yapılmaya başlanmış (1552) və Monqolistanda bilhassa Orhon nəhri boylarında yaşayan son Oyrat kalıntıları da Cunqaryaya göç ətmək zorunda qalmışdır. XVI yüzilın ikinci yarısında Oyrad boyları arasında nisbətən bir birlik sağlanmışdır. Fəqət bu birlik, Xalxa-Monqollarının 1562-ci ildəki hücumlarına qarşı duramamışdır. Nəticədə Hoşout, Torgut, Çoros, Hoyt, Dərbət gibi Oyrat boylarından bazıları İrtiş boylarına, Zaysan gölünün çəvrəsinə yərləşmişlərdir. Halha saldırıları XVII yüzilın başlarında daha da şiddətlənmiştir. Bu saldırılar nəticəsində 1600-cü illərdən etibarən Hoşoudların büyük kısmı Kukunor bölgəsinə, Torgutlar və Dərbətlərin bir kısmı Volga boyuna göç ətmiş (1608), Çoros boyu isə Cunqariya torpaqlarında qalmışdır. Çoroslar burada kalan diğər Oyrat boylarının alt kollarını idarələri altında toplamışlardır. Xəzər dənizinin şimalına, Volqa boyuna göç ədən Oyratlar, bu tarixtən sonra Kalmuk olarak adlandırılmaya başlanmışlardır. Bilhassa Mərkəzi Asyadaki Türk xalqları tərəfindan Cunqarlar Kalmuk olarak adlandırılmışlardır. Kalmuk etnik adının anlamıyla ilgili muhtəlif görüşlər vardır. Kalmuk adının yinə Kalmuk dilində aranması gərəkir. Kalmukça, Oyratça vəya Monqolcada bulunan halmg (halimag vəya halmıg) sözü, karışık, karışmış, mələz anlamlarına gəlir. Kalmuk adının karışmış, mələz vəya karışık anlamlarına gələbiləcəği ifadə ədiləbilir95. 1612 yılında Cunqaryadaki Oyratların lidəri Baybagas olmuştur. Baybagas, bölgədəki muhtəlif Oyrat lidərləri ilə iyi ilişkilər gəliştirməyə və onları bir çatı altında toplamaya gayrət etmişdir. Aynı zamanda Budizmin gəlişməsi için çalışmalarda bulunmuştur. Hatta kəndisi kəşiş olmak istəmiş fakat boyun iləri gələnləri buna qarşı çıkmıştır. Nəticədə Oyrat boylarının lidərlərinin toplandığı çuulganda hər boy bəyinin bir əvladını Tibətə göndərməsi kararının alınmasında öncülük etmişdir. Bu doğrultuda kəndisi də əvlatlık ədindiği Namhay Jamtsoyu yani Zaya Panditayı Tibətə göndərmiştir. Bu sırada Baybagasın bu faaliyətlərinin yanında Çoroslarla nüfuz mücadələsi də dəvam ətməktəydi.


Xanları[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]