Dəniz xalqı
| Dəniz xalqı (nȝ ḫȝt.w n pȝ ym) Heroqliflərdə |
|||||||||
|
Dəniz xalqı – Tunc dövrünün sonunda, e.ə. XIII əsrdə Şərqi Anadolu bölgəsi bölgəsi, Suriya, Fələstin, Kipr və Misiri işğal edən, Aralıq dənizində yaranmış xalqlardır. Misir ərazisinə 2 dəfə hücum etmişdilər. Birinci hücumları nisbətən uğurlu olsada, ikinci hücumunda Misir fironu III Ramzes onları məğlub etmişdir. Bu məğlubiyyətdən sonra onlar Aralıq dənizinə köç etmişlər. Dəniz xalqı tərəfindən Het dövləti süquta uğradılmışdır.
Mündəricat |
Kontekst [redaktə]
XX əsrdə "Dəniz xalqı"nın vətənini Dorilər tərəfindən süqut edən "Mikeniya sivilizasiyası"nı hesab edirdilər
"Beləliklə, XIII və XI əsrlər arasına Mikeniya sivilizasiyası ağır məğlubiyyətə uğradıldı, hansıkı bu məğlubiyyətdən sonra bir daha qüdrətini bərpa edə bilmədi".
Müasir tədqiqatçılar isə onların miqrasiyasını Troya müharibəsi[1][2][3][4] [5][6][7][8][9] nəticəsində təsir göstərdiyini bildirirlər.Tarixdə bu köç, adətən, "Dəniz xalqının köçü" , "Dəniz Budunlarının köçü", "Dəniz Qövmləri Köçü", "Egey Köçləri", "Egey Xalqları – Budunları, Qövmləri – Köçü" və ya yalnız "Qövmlər Köçü" adlandırılır.
İlk dəfə "Dəniz xalqı" termini fransız tarixçisi Qaston Maspero tərəfindən 1881-ci ildə işlədilmişdir. Misir mənbələrində isə bu xalqların adalardan və ya dənizin ortasından gəldiyi göstərilir. Bu mənbələrdə Dəniz xalqının hər bir xalqı adlarda göstərilmişdir.
Dəniz xalqı haqqında məlumatlar Misir mənbələrindən, Hettlərdən və arxeoloji qazıntıların tapılmışdır.
Tarix [redaktə]
"Dəniz xalqı" ilk dəfə e.ə.1243-cü ildə Misirə hücum etmişlər.Misirin fironu XIX sülalənin nümayəndə Merneptax (e.ə.1212-1202) idi.Misir mənbələrində göstərilirdi ki, bu xalqın tərkibində Şerdan, Turşa və Axeylər vuruşurdu. Müharibə xaxtı "Dəniz xalqı" Liviya ölkəsi birlikdə Misirə hücum etmişdir.E.ə. 1219-cu ildə "Dəniz xalqı" Nil çayının hövzəsinə hücum edirlər.Lakin hücumun uğursuz olduğunu görüb, geri çəkilirlər.Geri çəkildikdən sonra "Dəniz xalqı" Finikiyaya hücum edirlər.Finikiya şəhərləri onlara qarşı qətiyyətlə mübarizə aparırlar."Dəniz xalqı" bu döyüşündə uğursuz olduğunu görüb, yenidən geri çəkilirlər.
E.ə.1192-cü ildə "Dəniz xalqı" Uqarit dövlətini məğlub edir.Bu məğlubiyyətdən sonra Uqarit dövləti süqut edir.E.ə.1190-cı ildə isə Hett dövlətinə hücum edərək, onu süquta uğradırlar.
"Dəniz xalqı" Krit adasına hücum edərək 80-dan artıq yaşayış evlərini qəddarcasına dağıtmışlar.
E.ə.1173-cü ildə Misir ilə "Dəniz xalqı"nın döyüşü baş verir.Misir fironu III Ramzes onları məğlub edir.Bu zaman "Dəniz xalqı" bir neçə tayfaya dağılıraraq, Aralıq dənizi[10]. [11].[12] sahilinə köç edirlər.Artıq onlar əvvəlki qüdrətini bir daha bərpa edə bilmirlər.
Mikeniya sivilizasiyası və Dəniz xalqı [redaktə]
Miken (Mykēnai) mədəniyyəti – tunc silahlı Hind – Avropa köçəri birliklərindən Axeylərin, təxminən e.ə.1900-cü illdə Yunanıstanı zəbt edərək, yerli neolit cütçülər üzərində feodal-əsgəri bir suverenlik qurmasıyla başlayan bir mədəniyyətdir.Onlara "Axey Yunanlar" da deyirlər. İzləyən əsrlərdə Yunanıstan yarımadasının bütün hakimiyyətini ələ keçərən Miken sivilizasiyasının ən parlaq dövrü e.ə. 1400-cü illərlə e.ə. 1100-cü illər arasında olmuşdur. Bu dövrdən başlayaraq Mikeniya kralları Krit adasındakı Minos sivilizasiyasını, həmçinin , bütün Şərqi Aralıq dənizindəki Minos ticarətini də idarə altına almışlar.
Miken sivilizasiyasının yazısı Miken yazısı və ya Miken yunancası kimi bilinir.
Homerin İliada əsərində mövzu edilən Troya müharibəsi əsnasında Miken döyüşçüləri Qərbi Anadolu bölgəsi ərazisində məskunlaşmalarına axınlar təşkil etmişlər.Bunun nəticəsində bütün Qərbi Anadoluda məskunlaşmaları Troyaya birlik göndərərək dəstək olmuşlar.
Miken sivlizasiyasının siyasi varlığı, təxminən e.ə. 1100 ildə Makedoniyadan gələn dəmir silahlı Dorilərin axınlarıyla sona çatmışdır.
Müasir tədqiqatçılara görə, "Dəniz xalqı"nın vətəni məhz Mikeniya sivilizasiyasıdır.Onların axınları Troya müharibəsindən sonra başlamışdır.Sonra Təxminən e.ə.1100-cü ildə Mikeniya sivilizasiyasının Dorilər tərəfindən süqut etməsindən sonra "Dəniz xalqı" dənizn ortasında və adalarda məskunlaşaraq "Dəniz xalqı" adı altında tayfa birliyi yaratmışlar.Onlar 9 tayfadan ibarət idilər.
Uqarit dövlətinə hücumlar [redaktə]
Uqarit dövləti – Suriyanın qədim dövlətidir.Aralıq dənizi ətrafında, Ras-Şamra təpəsində yerləşmişdir.Təxminən e.ə. 6000-ci ildə burada ilk şəhərlər meydana gəlir.Onların təxminən 200-ə yaxın allah və ilahələri var idi.
Uqarit dövləti e.ə. XIV əsrdə Hett dövlətinin tərkibinə qatılır.Hett dövləti "Dəniz xalqı" tərəfindən hücuma məruz qaldıqda Hettlər Uqarit dövlətinin ordusundan da istifadə edirdilər.
E.ə. XIII əsrin sonlarından başlayaraq "Dəniz xalqı"nın Uqarit dövlətinə hücumları başlayır.E.ə.1192-cü ildə "Dəniz xalqı" Uqarit dövlətini məğlub edir.Bu məğlubiyyətdən sonra Uqarit dövləti süqut edir."Dəniz xalqı" demək olar ki, bütün yaşayış evlərini dağıdır.
Uqarit dövlətinin "Dəniz xalqı" tərəfindən dağılmasından sonra ondan yalnız 20 metr 25 hektar sahə qalıqları qalmışdır.
Misirə hücumlar [redaktə]
E.ə.1243-cü ildən başlayaraq "Dəniz xalqı"nın Misirə hücumları başlayır.E.ə. 1219-cu ildə "Dəniz xalqı" Nil çayının deltasına hücum edirlər. Lakin hücum uğursuz olur. "Dəniz xalqı" ilə Misir arasında baş verən 6 saatlıq döyüşdə "Dəniz xalqı"nın qoşunu məğlub olur.Geri çəkildikdən sonra "Dəniz xalqı" Finikiyaya hücum edirlər. Onların ikinci hücumları da uğursuz olur."Dəniz xalqı" yenidən geri çəkilməyə məcbur olurlar.Lakin buna baxmayaraq "Dəniz xalqı" Misirə ağır zərbə vurur.Misir xalqı əvvəlkinə nisbətən ağır böhran həyatı sürür.Misir fironu Merneptaxın Karnak əlyazmasında yazılırdı:
" “Dəniz xalqı” bir sıra dövlətləri zəbt etdilər.Onlar arasında Shardanes, Shekelesh, Aqwesh, Lukka, Turesh kimi tayfalar vuruşurdular ... “Dəniz xalqı” artıq Misirin qərb ərazilərinə çatmışdılar."
"Dəniz xalqı" e.ə.1173-cü ildə Misirə 2-ci dəfə hücum edir.Misir ilə "Dəniz xalqı" arasında döyüş baş verir. Misir fironu III Ramzes onları məğlub edir. Bu zaman "Dəniz xalqı" bir neçə tayfaya dağılaraq, Aralıq dənizi sahilinə köç edirlər. Onlar bir daha əvvəlki qüdrətlərini bərpa edə bilmirlər.
"Dəniz xalqı"nın Misir ilə döyüşü III Ramzesin əmri ilə Mədinət-Habu adlanan dəfn məbədində təsvir edilmişdir. Bu dəf məbədinin divarlarında yazılırdı:
" Heç bir ölkə Hettdən başlayaraq onların qarşısında dura bilmədi.Onlar arasında Peleset, Tjeker, Shekelesh, Denyen və Weshesh tayfaları məhv edildilər.Onlar Amurrada düşərgə salmışdılar, onlar onun insanlarını məhv etdilər, elə bil ki, onlar olmamışlar.Onlar birbaşa Misirə hərəkət edirdilər."
III Ramzes ilə "Dəniz xalqı" arasında döyüş [redaktə]
Məhz III Ramzes dövründə "Dəniz xalqının" 2-ci yürüşü baş vermişdir.Lakin onların yürüşlərində əvvəlkindən fərqli olaraq ailələri də var idi.Döyüşçülər öz arvad və uşaqlarını gəmi ilə Misirə yürüşə aparırdılar.Bu dəfə "Dəniz xalqı"nın tayfaları əvvəlkinə nisbətən çox idi.Onlar Misirə həm sudan, həm də sudan hücum etməyə hazırlaşırdılar.
III Ramzes "Dəniz xalqı"na qarşı qətiyyətli tədbirlər görürdü.Misir ilə "Dəniz xalqı" arasında baş vermiş döyüş Finikiya ərazisində e.ə. 1173-cü ildə (bəzi mənbələrə görə e.ə. 1177) baş vermişdir.Nəhayət, döyüşün sonunda "Dəniz xalqı" Misir qoşunu tərəfindən darmadağın edilmişdir.
Lakin yeganə donanma qalmışdır ki, o da Nil ətrafında hərəkət edirdi.Sonda onlar Misir qoşunu ilə qarşılaşdı.Döyüşdə III Ramzesin qoşunu qələbə qazandı.Misir qoşunu "Dəniz xalqı"na onların başqa sivilizasiyalara etdiyi vəhşilikləri edirdilər.Sağ qalan tayfaları,həmçinin, arvad və uşaqları qul etdilər.
Bu döyüşdən sonra "Dəniz xalqı" haqqında demək olar ki, məlumat yoxdur.Yalnız qulların Aralıq dənizinə köçərək özlərini Fələstinlilər adlandırdıqları məlumdur.Qalan tayfaların yerləşdiyi ərazilər və onlar haqqında məlumatlar hələ də ziddiyyətlidir.
Tayfalar [redaktə]
Aşağıda "Dəniz xalqı" tayfalarının adları verilmişdir:
| Qədim Misir mənbələrində | Adları | Transkripsiyası |
|---|---|---|
| Sherden | Sarden | S'-r'd-n |
| Shekelesh | Sikuler | S'-r'-rw-s' |
| Touresh | Etrusker | Tw-ry-s' |
| Ekwesh | Achäer | '-k-w'-s' |
| Lukka | Lykier | Rw-kw |
| Denyen | Danäer | D-y-n-yw-n |
| Weshesh | Osker | W-s-s |
| Tjekker | Teukrier | t-jkr |
Tayfa adlarının mənbələrdə çəkilməsi [redaktə]
Bəzi Misir mənbələrdə adı çəkilən tayfalar aşağıdakılardır:
| Name | Amarna | II Ramzes | Merenptah | III Ramzes |
|---|---|---|---|---|
| Luka | ● | ● | ● | |
| Šardana | ● | ● | ● | ● |
| Šekeleša | ● | ● | ||
| Turiša | ● | ● | ||
| Aqi-waša | ● | |||
| Danu | ● | ● | ● | |
| Tjeker | ● | |||
| Peleset | ● | |||
| Wašaš | ● |
Tayfaların yerləşdiyi ərazilər [redaktə]
Alman tarixçisi Eduard Meyer "Dəniz xalqı" tayfalarının yerləşdiyi ərazilər haqqında aşağıdakı cədvəli tərtib etmişdir:
| Qədim Misir mənbələrində | Yerləşdiyi ərazilər |
|---|---|
| Šerdana | Aralıq dənizi, Sisiliya adası (İtaliya) |
| Šakaruša | Sikuler – Cənubi İtaliya (dəqiq deyil) |
| Turša | Tyrsener, Egey dənizi (Etrusklar) |
| Aqaiwasa | Yunanıstan ərazisi |
| Luka | Kiçik Asiya (Müasir Türkiyə) |
| Danauna | Danaer, Arqos (Yunanıstan) |
| Uašeš | ? |
| Pursta | Fələstin ərazisi |
| Zakkari | ? |
Qalereya [redaktə]
Ədəbiyyat [redaktə]
- Сафронов А. В. Этнополитические процессы в Восточном Средиземноморье в конце XIII — начале XII вв. до н.э.: Авт. дисс… к.и.н. — М.: Ин-т востоковедения РАН, 2005. Опис роботи та де її узяти за гроші тут.
- «Хрестоматия по истории древнего мира» под ред. В. В. Струве, Изд-во Учпедгиз, М., 1950-53 гг. Том I. Древний Восток В електроному вигляді є тут.
- Gardiner, A. H. Ancient Egypt Onomastica Oxford, University Press, 1968
- Gardiner, A. H. Egyptian Hieratic Texts. Literary Texts of the New Kingdom I. Georg Olms Verlagsbuchhandlung Hildesheim., 1964
- Barnett, R. D. The Sea Peoples. с. 362—366 в The Cambridge Ancient History, vol. II, part 2, ed. J. B. Bury, S. A. Cook, F. E. Adcock. Cambridge University Press, 1975
- Drews, R. The End of the Bronze Age, Changes in Warfare and Catastrophe ca. 1200 BC. Princeton: Princeton University Press, 1993
- Sandars, N. K. The Sea Peoples, Warriors of the Ancient Mediterranean 1250—1150 BC. London: Thames & Hudson, 1978
- Redford, D.B. Egypt, Canaan and Israel in Ancient Times. Princeton: Princeton University Press, 1992
- Pritchard, J. B. Ancient Near Eastern Texts. Princeton: Princeton University Press, 1969
- Redford, Donald B. The Sea Warriors of the Ancient Mediterranean. London.
- Stern, E. Settlement of Sea Peoples in Northern Israel. In: The Sea Peoples and Their World: a Reassessment. Ed. E. Oren. Philadelphia: The University Museum, University of Pennsylvania, 2000.
- " Сафронов А.В. Упоминание о войне на северо-западе Анатолии в надписях Рамзеса ІІІ. Вестник древней истори. 2006, № 4 (259), с. 124-139 В статті розглядаються причини нападу народів моря на 5-й та 8-й роки правління Рамзеса ІІІ, та обгрунтовується походження ряду народів моря з північно-західної частини Малої Азії.
- Крижанівський О. П. Історія стародавнього Сходу: Курс лекцій. — Київ.: Либідь, 1996. — 480с.
- Крижанівський О. П. Історія стародавнього Сходу: Підручник. — Київ.: Либідь, 2000
İstinadlar [redaktə]
- ↑ Ашдод
- ↑ Гараманты — властелины Сахары
- ↑ Реабилитация филистимлян
- ↑ «Народы моря». Падение Хеттской державы
- ↑ Этруски. Культура и история
- ↑ Гиксосы и их потомки
- ↑ Several articles in Oren.
- ↑ Gardiner V.1 p.196.
- ↑ Manassa p.55.
- ↑ Pour une introduction sur les apports de ces textes, voir T. Bryce, Letters of the Great Kings of the Ancient Near East: The Royal Correspondence of the Late Bronze Age, New York et Londres, 2003.
- ↑ J. Freu et M. Mazoyer, L'apogée du nouvel empire hittite, Les Hittites et leur histoire 3, Paris, 2008, p. 102-118.
- ↑ Harvsp BRY1 Bryce 2005-ci il 192-197, 212-214, 224-227, 290-293, 303-308
Xarici keçidlər [redaktə]
 |
Commonsda Dəniz xalqı ilə əlaqədar müxtəlif fayllar var. |
- Philistine Kin Found in Early Israel, Adam Zertal, BAR 28:03, May/Jun 2002.
- The Sea Peoples and the Philistines: a course at Penn State
- Egyptians, Canaanites, and Philistines in the Period of the Emergence of Early Israel, paper by Itamar Singer at the UCLA Near Eastern Languages & Culture site
- "Who Were the Sea People?", article by Eberhard Zangger in Saudi Aramco World, Volume 46, Number 3, May/June 1995
- PlosOne dating the Sea People destruction of the Levant to 1192-90 BC
- The Origins of the Sea Peoples, undergraduate paper by Joseph Morris published by Florida State University Classic Department
- The Sea Peoples and Annales: A Contextual Study of the Late Bronze Age, Master's Thesis of Daniel Jacobus Krüger, published at the University of South Africa site
- "The Battle of the Nile – Circa 1190 B.C.", article by I Cornelius in Military History Journal, Vol. 7., No. 4 of the South African Military History Society
