Dərbənd

Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپدیا ، آچیق انسایکلوپدیا

Dərbənd qalasından açılan mənzərə

Dərbənd şəhəri (rusca: Дербент, ləzgicə: Дербент) - Dağıstanda (Rusiya) şəhərdir, Xəzər dənizi ilə Qafqaz sıra dağları arasında yerləşir. Rusiyanın şəhər statusunu daşıyan ən cənub yaşayış məntəqəsidir. Dərbənd şəhəri eyni adlı rayonun inzibati mərkəzidir , Mahaçqala şəhərindən cənub - şərq istiqamətində 121 km uzaqlıqda yerləşir^[1] Dərbənd farsca «qapı», «darvaza» deməkdir. Şəhər tarixdə Bab əl-Əbvab («böyük qapı») və Dəmirqapı adlarıyla da tanınırdı .

[redaktə / تحریر] Tarixi

Dərbənd XVIII-ci əsrə qədər Qafqaz Albaniyasının ən qədim şəhərlərindən biri olmuşdur. Sonralar Quba xanlığına, daha sonra isə Rusiyaya birləşdirilmişdir. ^[2]

Dədə Qorqudun qəbrinin Dərbənddə olması barədə məlumatların düzgünlüyünü, Dərbəndin qala qapılarından birinin Dədə Qorqudun mənsub olduğu Bayat elinin (oğuz tayfası bayatların) adı ilə "Bayat qapısı" adlanması sübut edir. ^[3]

İlk məskənlər burada e.ə. IV minilliyin sonunda salınmışdırlar. Dəniz ilə dağlar arasında cəmi üç kilometrlik məsafə şəhərin tarixən mühüm rol oynamasına səbəb oldu. Skiflər, sarmatlar, alanlar, hunlar, xəzərlər və s. işğalçılıq yolunda Dərbəndi ələ keçirtməyi vacib sayırdılar. ^[4]

Əvvəllər Çola ya Çora adlanan bu məntəqə Qafqaz Albaniyasının iri şəhərlərindən biri idi və alban patriarxının ilk iqamətgahı idi.

V–VI əsrlərdə şəhər Sasanilər, VIII əsrdə isə ərəblər tərəfindən işğal edildi. İlk dəfə burada köçəri tayfalara qarşı qala tikdirən Sasanilər olub (bax: Narınqala). Xəlifət dövründə Dərbənd daha da böyüdü və Şərqin iri iqdisadi mərkəzinə çevrildi. 1071-ci ildə səlcuqların, sonra isə monqolların əlinə keçir; sonuncu işğal nəticəsində xeyli tənəzzül edir. Monqol dövlətinin süqutundan sonra Şirvanşahlar dövlətinin tərkibində idi. Şirvanşahlar sülalələrindən biri dərbəndli idi (bax: Dərbəndilər). Şirvanın Səfəvi dövlətinə tabe edildiyindən sonra İranın ən şimal şəhəri sayılırdı. 1722-ci ildə qısa müddətə Rusiyanın tərkibinə girdi, 1735-də Gəncə müqaviləsi ilə yenə İrana qaytarıldı. 1743-də yeni yaranmış Dərbənd xanlığının paytaxtı oldu. 1796-da yenidən rus ordusunun əlinə keçdi. Gülüstan müqaviləsi şəhərin Rusiyaya keçməsini qanuniləşdirdi. 1846–1860-cı illərdə quberniya mərkəzi idi, sonra Dağıstan vilayətinin tərkibinə girdi. 1898-də buradan Petrovsk-Port–Bakı dəmir yolu keçirildi. 1921-ci ildə Dağıstan Respublikasının şəhərlərindən biri oldu.

[redaktə / تحریر] Əhalisi

2002 - ci il siyahıya almasına əsasən Dərbənd şəhərində əhalinin 32.7% - niləzgilər , 31.6% - ni Azərbaycan türkləri təşkil edir .^[5]

Şəhərdə hal-hazırda 110 min sakin yaşayır.Azərbaycan türkləri əhalinin 30% təşkil edir , ləzgilər 26%, tabasaranlılar 14%, 30% başqaları olduğu təxmin edilir .^[6]

[redaktə / تحریر] Dərbənddə doğulan məşhur azərbaycanlılar

• I İbrahim, şirvanşah, Dərbəndi sülaləsinin banisi
• Tuti Bikə, Quba xanı Fətəli xanın arvadı
• Mirzə Kazım bəy, şərqşünas; Rəştdə doğulsa da, ömrünün ilk çağlarından Dərbənddə yaşamışdır
• Sona Tağıyeva, Zeynalabdin Tağıyevin həyat yoldaşı, mesenat
• Hacı Xanməmmədov, bəstəkar
• Asəf Zeynallı, bəstəkar
• Mustafa Nəsirov, general-mayor[2]
• Hüseyn Rəsulbəyov, general-leytenant[3]
• Nəcməddin Sadıxov, general-polkovnik
• Tofiq Seyidov, general-mayor
• Yusif Vəliyev, aktyor
• Şəfiqə Məmmədova, aktrisa
• Ömər Eldarov, heykəltəraş
• Məmmədkazım Ələkbərli, ədəbi tənqidçi

[redaktə / تحریر] Həmçinin bax

بو مقاله، تورک-عرب الیفباسینداکی دربند مقاله سینین قارشیلیغی دیر.

• Dərbənd qalası
• Dərbənd xanlığı
• Qafqaz Albaniyası
• Xəzərlər
• Dağıstan azərbaycanlıları

[redaktə / تحریر] Mənbə

1. ↑ Малые Города России : Дербент
2. ↑ http://www.arannews.ir/ViewDetail/Print/?lang=az&ID=1xa5on47do
3. ↑ http://www.gunaz.tv/pages/newsItem.php?t=news&id=2913
4. ↑ http://www.history.azerall.info/ts_gen/azl/gt/gt2-3.htm
5. ↑ [1]
6. ↑ Дербент. Дагестан

[redaktə / تحریر] Xarici keçidlər

• http://derbent.ru/index.php
• Малые Города России : Дербент
• Azərbaycanlı generallar (Sayt rus dilindədir)