Dağlaləsi həyəcanı

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Tireless Contributor Barnstar.gif
Laboratoriya.jpg
Məqalənin laboratoriya səhifəsi
Məqalənin təkmilləşdirilməsi üçün kömək edin!
1637-ci ilə aid olan tabloda "Viceroy" adlı dağlaləsi təsvir edilib. Ölçüləri müxtəlif olduğu üçün Viceroyun soğanlarının sayı da müxtəlif olurdu. Onun qiyməti 3000 Holland florininə qədər yüksəlirdi. [1]

Dağlaləsi həyəcanı (nid. Tulpenmanie , Tulpomanie, TulpengekteBollengekte); — Hollandiyada Qızıl Dövründə dağlaləsi (Tulipa) soğanının qiymətinin anidən yüksəlməsinə verilən həyəcan. Digər həyəcanlara nisbətən daha məşhur həyəcan hesab edilir.[2] 1637-ci ilin fevral ayı dağlaləsi həyəcanının zirvə nöqtəsi hesab olunur. 1637-ci ilin fevralında dağlaləsi həyəcanı zirvə nöqtəsində dağlaləsi istehsalı ilə bağlı müqavilələrin qiyməti bir iş adamının illik gəlirinin 10 mislinə çatmışdır. Bu xəbər qısa zamanda bütün Hollandiyaya yayılır. Qısa zamanda bütün Avropada sahibkarlığın dağlaləsi növünə böyük maraq formalaşmışdır.[3] dağlaləsi çılgınlığı terminindən indiki vaxtda varlıq qiymətlərinin gerçək qiymətlərindən fərqliləşməsini ifadə edən bir bənzətmə olaraq istifadə edilməkdədir.[4]

Dağlaləsi həyəcanının məhşurlaşmasında, İngilis jurnalist tərəfindən 1841-ci ildə yazılan "Fövqəladə Kütləvi yanılmalar və İzdihamların Çılğınlığı" (ing. Extraordinary Popular delusions and the Madness of crowds) adlı əsərin böyük rolu olmuşdur. Makkey'a görə bir nöqtədə tək bir semper "Augustus" soğanı üçün 12 akr (5 hektar) ərazi təklif edilmişdir. [5] Makkeyn, qiymətlərin ani formada dəyişməsi nəticəsində investorların iflas etməsini və Hollandiya bazarlarında ciddi böhran keçirdiyni iddia edirdi.Bütün bu fikirlər tarix boyu bir çox şəxslər tərəfindən ciddi qəbul edilməmişdir. Ancaq buna baxmayaraq müəllifin əsəri dəfələrlə çap edilmişdir. Bir çox iqtisadiyyatçılar dağlaləsi həyəcanının adi böhran olduğunu qeyd edilər. Bəziləri həyəcanın qiymət dəyişikliyi səbəbiylə reallaşa bilməyəcəyini iddia edir. [6][7]

Dağlaləsi həyəcanı haqqında 1630-cu ilə qədər məlumatlara tarixi mənbələrdə rast gəlinmir. Bu ildən sonra da əldə edilən məlumatlar, ətraflı və ya etibarlı deyildir. Yalnız XIX əsrdən etibarən əldə edilən məlumatlar dağlaləsi həyəcanının tarixi haqqında məlumat verməyə imkan verir.[8][9] İqtisadiyyatçılar öz araşdırmalarında qeyd etmişlər ki, XV əsrdə bir çox məhsulların qiyməti sürətlə artmış və ya azalmışdır. Məsələn, bəzi çiçək növləri də dağlaləsi kimi ilk dəfə gətirildiyində yüksək qiymətə satılırdı. Qiymətlərin yüksək olmasının səbəblərindən biridə dövrün parlamenti tərəfindən müqavilələrin aşağı bir əvəz qarşılığında ləğv edilməsinə imkan verən və müqaviləni qəbul edən şəxsin risklərini azaldan bir qanun çıxaracaq olması istiqamətindəki gözləntiləri ola bilər.

Tarixi[redaktə]

Tablo 1640-cı ildə Hendrik Gerritsz Pot tərəfindən çəkilmişdir. Tabloda dağlaləsi həyəcanı təsvir olunmuşdur

Dağlaləsi, Avropaya XVI əsrin ortalarında Osmanlı İmperiyasından gətirilmişdir. Bir neçə ildən sonra Hollandiyada ən çox satılan bitkilərdən olmuşdur.[10] Birləşmiş vilayətlərdə dağlaləsi istehsalının Flaman Botanist Charles de l'Écluse 1593-cü ildə Leiden Universitetində vəzifəsinə başlayıb "hortus academicus" adında botanika bağçasını qurduğundan sonra başladığı düşünülməkdədir. [11] O, İmperatorun (I Ferdinand) elçisi Ogier də Busbecq tərəfindən Sultana göndərilən və sərt iqlim şəraitinə dözə bilən dağlaləsi soğanlarının yetişdirilməsinə başlamış [12] və həmin dağlaləsi az müddət ərzində məşhurlaşmışlar. [13]

Dağlaləsi sürətlə arzuolunan lüks bir əşya və status göstəricisi halına gəldi və çox dəyişik rəng və çeşiddə özünü göstərdi. Qırmızı, sarı və ağ kimi təkrəngli olanlara Couleren, ağ zəmində çəhrayı və ya qırmızı kimi çox rəngli olanlara "Rosen", ağ üzərində bənövşəyi və ya mavi rənginə sahib olanlara Violetten, sarı üzərində qırmızı, qəhvəyi, bənövşəyi rəngli olanlara isə "Bizarden" kimi adlar verilib. [14] Bu göz oxşayan və çox axtarılan dağlaləsi soğanları, mozaika virusunun bir növü olan dağlaləsiqıran virusla yoluxmuş olmaları nəticəsində parlaq rənglər və xəttlərlə birlikdə naxışlı bir görünüşlə yetişdirilməkdəydi. [15] [16]

"Çiçəklərin səssiz həyatı" – Ambrosius Bosschaert tərəfindən (1573-1621) illərində Hollandiya Qızıl Dövrü olaraq bilinən dövrdən bir şəkil

Dağlaləsi yetişdirənlər yeni dağlaləsi növlərinə mübaliğəli adlar vermişdir. İlk formaların çoxu Admirael (Admiral) ön adıyla və bağbanın adıyla birləşmiş olaraq xatırlanmışdır. Admirael van der Eijck bu şəkildə adlandırılan ehtimalla əllidən çox çeşiddən ən bilinənidir. "Generael" ("general") dağlaləsi, digər otuz növ dağlaləsi da tapılan başqa bir ön addır. Sonradan yetişdirilən çeşidlərə isə "Böyük İskəndər" və ya Scipio hətta "Admirallar Admiralı" kimi daha da mükəmməlçi adlar layiq görülmüşdür. Belə ki, adlandırmada sərbəstlik dağlaləsi növlərinin keyfiyyətlərində böyük fərqliliklərə səbəb olmuşdur. [17] Bu növlərin çoxunun indiki vaxtda yox olmasına baxmayaraq, bəzi "xətalı" dağlaləsilər hələ ticarətdə mövcuddur. [18]

Yetişdirilməsi[redaktə]

Dağlaləsilər soğanlarından yetişir və həm toxumlarından həm də tumurcuqlarından inkişf edə bilirlər. Soğandan əldə edilən toxumların çiçək verən bir soğana çevrilməsi 7-12 il ərzində meydana gəlir. Soğanlar çiçəyə çevrildiyində soğanın əsli itir lakin onun yerində bir neçə tumurcuqla birlikdə soğanın başqa bir surəti meydana gəlir. Düzgün şəkildə qulluq edildikdə bu tumurcuqlar öz soğanlarını yaradır. Mozaika virusu toxumlarla deyil, yalnız tumurcuqlar vasitəsilə yayılır; buna görə göz oxşayan növləri yetişdirmək uzun illər alır. Artma sürəti çox vaxt viruslar tərəfindən zəiflədilir. dağlaləsi aprelmayda, yalnız bir həftəliyinə çiçək verir ikinci tumurcuqlar bundan çox qısa bir müddət sonra ortaya çıxar. Soğanlar iyundan sentyabra qədər sökülüb satıla bilər. Odur ki, dağlaləsi bazarında qiymətlərin formalaşması bu dövrlərə təsadüf edir. [19]

İlin qalan aylarında tacirlər notariusda mövsüm sonunda dağlaləsi satın alacaqlarını nəzərdə tutan müqavilələr imzalayırdılar.[19] Dolayısıyla müxtəlif "Müasir Maliyyə" metodlarla gülçülüyü inkişaf elətdirən hollandlar dözümlü bir mal olan dağlaləsi soğanları üçün bir maliyyə bazarı meydana gətirdilər.[10] Başqa sözlə Müasir Maliyyə üsullarının çoxunu inkişaf etdirən hollandlar dözümlü bir mal olan dağlaləsi soğanları üçün bir bazar yaratmışlar. [10] Bu bazarlarda ortaya satış 1610-cu ildə qüvvəyə girən daha sonra 1621, 16311636-cı illərdə təkrarlanan və ağırlaşdırılan sərəncamlar yolu ilə qadağan edilmişdir. Ortaya satış edənlər bu sərəncamlar əsasında məhkum edilməmiş lakin etdikləri müqavilələrin məcburi qüvvəsi azaldılmışdır. [20]

dağlaləsi soğanı müqavilələri üçün standartlaştırılmış qiymət indeksi Earl Thompson tərəfindən yaradılmışdır. Thompson'ın əlində 9 Fevral ilə 1 May arasında qiymət məlumatı yox idi, bu səbəbdən enişin şəkli bilinmirdi. Qiymətlər bilinməsə də dağlaləsi bazarının Fevral ayında birdən çökdüyü aydındır.[21]

Çiçəklərə olan rəğbət artdıqca peşəkar gülçülər viruslu soğanlara meyl göstərərək daha çox qiymət ödəmişlər. 1634-ci ildə fransızlardan gələn tələbin də təsiriylə bazara alverçi girməyə başlamışdır. [22] 1636-ci ildə hollandlar mövsüm sonunda dağlaləsi alışını nəzərdə tutan müqavilələrin alınıb-satıldığı formal bir bazar meydana gətirmişdir. Tacirlər bir yerə gəlir və alıcılar əməliyyat başına 2.5% nisbətində 3 Florine keçməmək şərtiylə "şərab pulu" adı altında bir ödəniş ödəyərdi. İlkin ödəniş ödənməzdi və tərəflər üçüncü tərəfin köməyi ilə deyil birbaşa bir-birləriylə müqavilə bağlayardılar. Konvensiya şərtlərinin tələb etdiyi müqavilələr bazarın 1637-ci il Fevralında çökməsi səbəbiylə heç bir zaman gerçəkləşmədi. Bu ticarət Haarlem'de vəba epidemiyasının yüksəlişə keçdiyi zamanında reallaşdığında ölümcül risk alma şəklində bir davranış formasının inkişafını təmin etmiş ola bilər. [23]

Nadir dağlalələri müqavilə qiymətləri 1636-cı il boyunca artmağa davam etdi. Noyabr ayında "mozaika virusu" ehtiva etməyən adi dağlalələrinin də qiyməti artmağa başladı. dağlaləsi müqavilələrinə əsaslanan ticarətdə gerçək dağlaləsi soğanlarının əllə dəyişdirməsi söhbət mövzusu olmadığından, Hollandiya xalqı bu ticarətin ləyaqətini alçaldan şəkildə "windhandel" (külək ticarəti) olaraq adlandırmışlar. [24] Lakin 1637-in Fevral ayında dağlaləsi soğanı müqavilələrinin qiymətləri birdən düşdü və dağlaləsi ticarəti dayanma nöqtəsinə gəldi. [25]

Mövcud qiymət məlumatları[redaktə]

1630-cu illərdə müvafiq olaraq qeyd edilən qiymət məlumatlarının yoxluğu dağlaləsi həyəcanının güclənməsinə səbəb oldu. İqtisadçı Peter Garber 16331637-ci illər arasında satışda olan 39 növdə 161 soğandan məlumat toplamışdır, onlardan 53-ünün "Gaergoedt and Warmondt" (GW) tərəfindən qeydi aparılmşdır. Partlayışın son günü – 5 Fevral 1637-ci ildə son dərəcə dəyişən doxsan səkkiz qiymət məlumatı qeyd edilmişdir. Satışlar birdən-birə bazar meöanizmi ilə reallaşdırılmışdır, kommersiya müqavilələri satılır, əkinçilər öz spot satışlarını edir, eyni zamanda notarius tərəfindən təsdiq edilmiş kommersiya müqavilələrilə məşğul olurdular. Mülk satışları da olurdu. Garbera görə "Mövcud qiymət məlumatları almalarla armudların qarışdırılmasından ibarətdir". [26]

Sıxlıqların həyəcanı[redaktə]

Tek bir Viceroy soğanı üçün mübadilə edildiyi iddia edilən mal səbəti[27]
İki buğda yükü 448ƒ
Dörd çavdar yükü 558ƒ
Dörd bəslənmiş öküz 480ƒ
Səkkiz bəslənmiş donuz 240ƒ
On iki bəslənmiş qoyun 120ƒ
480 Litr Şərab 70ƒ
5250 litr pivə 32ƒ
İki ton kərə yağı 192ƒ
1,000 lb. pendir 120ƒ
Bir yataq 100ƒ
Bir dəst paltar 80ƒ
Gümüş bir kubok 60ƒ
Cəmi 2500ƒ

Dağlaləsi həyəcanının dövrümüzdəki problemləri Skoç jurnalist Charles Makkeyin 1841-ci ildə nəşr etdiyi "Fövqəladə kütləvi yanılmalar və izdihamların çılğınlığı" kitabı ilə başlamışdır. Makkey kitabında kütlələrin bəzən ağıldankənar davrandığını, dağlaləsi həyəcanı hadisəsinin də bu faktın "Cənub dənizi partlayışı" və "Missisipi Şirkəti" ilə birlikdə ən qabaqda gələn nümunələrindən olduğunu bildirir. İddialarının qaynağı böyük nisbətdə Con Bekmenin "İxtiralar, Kəşflər və köklərin tarixi" adlı 1797-ci ildə nəşr olunan işinə söykənir. Əsasında Bekmenin və bu səbəbdən Makkeyin iddiaları 1637-ci ildə anonim yazarlar tərəfindən yaradılan üç anonim kitabça dayanır.[28] Makkeyin kitabı nəsillər boyu iqtisadçılar və birja iştirakçıları arasında məşhurluğunu qorudu. Dağlaləsi həyəcanının bir spekulyativ partlayış kimi təqdim edən ön mühakiməli açıqlaması 80-ci illərdən sonra iqtisadçılar tərəfindən araşdırılsa da şöhrəti davam etmişdir.

Makkeyə görə 1600-cü ilərdə lalənin artan məşhurluğu bütün bir xalqın diqqətini çəkdi; "əhalinin hamısı ən alt seqmentlərinə qədər dağlaləsi ticarətinə daxil oldu". [5] 1635-ci ildə, 40 soğanın 100,000 Florine (Hollandiya guldeni olaraq da bilinər) satıldığı qeyd edilmişdir. Qarşılaştırmaq lazım olsa 1 ton yağ 100 Florine mal olduğu halda səriştəli bir işçi ildə 150 florin qazanardı. "Səkkiz bəslənmiş donuz" xərci isə 240 florin idi.[5](Beynəlxalq İctimai Tarix İnstitutuna görə bir florin, 2002-ci ildəki 10.28 'nun alış gücünə sahib idi) [29]

1636-cı ildə dağlalələri Hollandiyanın müxtəlif şəhərlərindəki və qəsəbələrindəki birjalarda satılmışdır. Bu dağlaləsi ticarətinin cəmiyyətin bütün üzvləri tərəfindən aparılmasına təşviq etmişdir. Makkey, dağlaləsi bazarında fərziyyə etmək üçün digər növdə mülklərini satmağa və ya mübadilə etməyə çalışan şəxslərdən də bəhs etmişdir. Məsələn hazırdakı iki semper Augustus soğanından birini almaq qarşılığında 12 akr ərazi verən və ya tək bir "Viceroy" soğanı üçün 2500 florin dəyərində bir mal səbətini verən insanlar çıxmışdır.[27]

"

"Çox adam birdən zəngin oldu. Xalqın qarşısına qızıldan bir çəngəl təqdim edildi və insanlar bir-biri ardına bal kovanının ətrafındakı ağcaqanadlar kimi dağlaləsi dükanlarına çatdı. Hər kəs lale ehtirasının sonsuza qədər sürəcəyini, dünyanın hər tərəfindən zənginlərin Hollandiyaya gələrək nə qiymət tələb olunursa verəcəyini xəyal etdi. Avropanın zənginləri Zuyder Zee limanlarına çatacaqdı və yoxsulluq Hollandiyanın iqlimindən silinecekti. Soylular, vətəndaşlar, fermerlər, təmirçilər, dənizçilər, xidmətçilər, uşaklar və hətta baca təmizləyiciləri və eskiciler belə laleye bulaştılar.[5]

"
Hollandiyadakı lalə dəliliyi haqqındakı 1637-ci il çapı əl elanı

Artan çılğınlıq, Makkeyin da izah etdiyi bir neçə heyrətamiz lakin doğru olma ehtimalı zəif anekdotu də ortaya çıxardı. Söz-söhbətə görə bir dənizçi, tüccarlardan birinə aid qiymətli bir dağlaləsi soğanını səhvən udar. Tacir və ailəsi dənizçini taparaq "12 ay ərzində bütün bir tayfa bəsləyəcək kıymette bir naharı yeməkdən" dava edir. Denizci lale soğanını udduğu üçün həbsə atılar. [5] Liliaceae soğanları yeyile biler olmadığı, zəhərli olduğu və dadı da normal bir soğandan çox fərqli olduğu üçün bu hekayənin gerçək olma ehtimalı yox kimidir. [30]

Aldığı laleyi daha yüksək qiymətlə geri satmağı ümid edən xalq hər səfərində daha yüksək qiymət verirdi. Nə var ki belə bir nizam ən yüksək qiyməti verib bütün dağlalələri satın almadan davam edə bilməz. 1637 Fevral ayında, dağlaləsi tacirləri yaxşıca artan qiymətlərdən alıcı tapa bilməz hala gəldilər. Bazarda bu realizasyon etibarlı olduğunda lale tələbi çökdü və spekulyativ balon dövründə qiymətlər bir anda söndü. Kimiləri əlində piyasadakinin on qatına bərpa etmə taahhüdü ehtiva edən müqaviləlerle, kimiləri də bazar qiyməti ödədikləri qiymətin yalnız küsürüne bərabər gələn dağlaləsi larla qaldı. Makkey, çətinlik içindəki Hollandalıların digər tacirlərə qarşı ittihamlara girişdiyini iddia edir. [5]

Makkeyə görə panikleyen spekülatör hökumətdən imdad istədi; bu tələbləri lale alışı müqavilələrinin yüzdə on qiymətlə ləğv edilebilmesinin təmin edilməsi ilə qarşılandı. Bütün tərəfləri razı edə biləcək həll yolları çıxarılmağa çalışıldı lakin bunlar nəticəsiz qaldı. Sonunda çılğınlıq başa çatdı. Çöküşün sonunda əlində laleyle qalan fərdlərə heç bir məhkəmə müqavilə məbləğinin ödənilməsi istiqamətində qərar veremezdi, hakimlər öhdəliyin qumar yolu ilə meydana gəldiyinə qərara gəlib ödenemeyeceğine hökm etdi. [5]

Makkey digər Avropa ölkələrində də bənzər lale hadisələrinin görüldüyünü amma heç birinin Hollandiyadakı səviyyəyə gəlmədiyini ifadə etmişdir. Özü eyni zamanda laledeki qiymət enişinin uzun illər boyunca geniş bir iqtisadi çalkantıya səbəb olduğunu qarşıya qoyar. [5]

Müasir görüşlər[redaktə]

Dövrün ən bahalı dağlaləsi semper Augustusu təmsil edən anonim 17. əsr suluboya rəsmi

Makkeyin açıqlana bilməyən çılğınlıq olaraq xarakterizə etməsi 1980-ci illərə qədər eleştirilmedi və incelenmedi. [31] Lakin o zamandan günümüzə xüsusilə spekulyativ balonlara qarşı şübhəçi yaklaşımlarıyla bilinən təsirli bazarlar fərziyyəsi tərəfdarları [7] bu hadisənin səhv və əksik olaraq köçürüldüyünü bildirmişdi. Anna Goldgar 2007-ci ildəki Tulipmania adındakı akademik işində hadisənin "çox kiçik bir qrup" ilə məhdud qaldığını və döneme bağlı izah edilənlərin bir və ya iki dənə təbliğat və intihal ile əsaslandığını olduğunu iddia etmişdir. [8]Peter Garber, şarın, vəba kaçkını kütlələr tərəfindən ağrılı lale piyasasından istifadə edilərək oynanan mənasız bir əyyaş oyunundan başqa bir şey olmadığını "irəli sürür [32]

Makkeyin çalışması cəmiyyətin geniş bir seqmentinin lale ticarətinə girdiyini qarşıya qoyarkən, Goldgar'ın arşivlenmiş müqavilələr üzərindəki işində lale ticarətinin zirvəsində belə soylular tərəfindən deyil, demək olar tamamilə tacir və iş adamları tərəfindən icra edildiyi nəticəsinə çatmışdır. [33] balondan irəli gələn iqtisadi sarsıntı çox məhdud idi. Bazardakı alıcı və satıcıların gələnlərini təyin etməyi bacaran Goldgar, maliyyə çətinlik yaşayanların sayını yarım düzineden az olaraq təsbit etmiş, onların dahi dağlaləsi üzündən çətinliyə düşdüyündən əmin olunamamıştır. [34] Bu çox da çaşdırıcı deyildir. Qiymətlər yüksəlmiş olsa belə, alıcı və satıcılar arasında pul əl dəyişdirməmişdir. Bu səbəbdən karlar satıcılar üçün heç bir zaman realizə olmamışdır. Satıcılar mənfəət gözləməsi içində kredit istifadə edərək başqa alımlar etmədiyi müddətcə qiymətlərdəki eniş kimsənin pul itirməsinə səbəb olmamışdır. [35]

Rasional şərhlər[redaktə]

1636-37 illərində lale müqavilələrinin qiymət artımı və enişi yaşadığı mövzusunda şübhə yoxdur, lakin təəccüblü bir qiymət artımı və enişi belə bir spekulyativ balonun meydana gəlib sonra itdiyi nəticəsinə bizə səbəb ola bilməz. Lale çılgınlığının iqtisadi şar kimi qiymətləndirilə üçün lale soğanlarının qiymətlərinin daxili dəyərlərindən uzaqlaşmış olması lazım idi. Müasir iqtisadçılar qiymətlərdəki artım və enişin niyə balonla sonuçlanmayabileceğini açıqlayan dəlilləri təqdim etmişdir. [36]

1630'lardaki yüksəliş Otuz İl Döyüşləri dövründə bir durğunluq dövrü ilə üst-üstə düşdü. [37] Buna görə bazar qiymətləri (heç olmasa başlanğıcda) talepteki artıma rasional bir cavab verirdi. Lakin qiymətlərdəki eniş, yüksəlişə görə daha sürətli və təəccüblü şəkildə reallaşdı. 1637 Fevral ayından sonra satış məlumatlarına ümumiyyətlə tapılmayıb lakin lale soğanına dair əldə qalan bir neçə məlumat yaşanan çılgınlıktan sonra on illərdir boyunca dəyər itkisi yaşandığını göstərdi

Çiçək qiymətlərindəki dalğalanma[redaktə]

Garber mövcud qiymət məlumatlarını-lalenin yerini zambağa verdiyi dövr olan-19. əsr başlarındakı dağlaləsi qiymətləri ilə müqayisə etmiş və bənzər bir qalıb təsbit etmişdir. dağlaləsi ilk dəfə yaygınlaştığında tələb güclü olduğundan bütün istehsalçılar dağlaləsi çıxarmağa başlamışdır. Zambaklara olan aşinalık artdığında qiymətlər də enişə keçdi. Ən bahalı soğanlar 30 il içində dəyərlərinin% 1-ine indi. [38] Garber eyni zamanda, "Az miqdardakı dağlaləsi soğanının yaxın zamanlarda 1 milyon Gilder'e (1987 quru ilə 480,000 ABŞ Doları'na) alıcı tapdığını" ifadə edərək bu gün belə çiçəklərin həddindən artıq dərəcədə yüksək qiymətlərə çıxa biləcəyini göstərmişdir. [39] Həmçinin qiymət artımı oktyabr edilən il içində reallaşdığında yetiştiriciler qiymət artımına istehsal artımıyla cavab vermə fürsəti tapa bilmədilər. [40]

Mevzuat dəyişikliyi[redaktə]

Kaliforniya Universiteti İqtisadiyyat Professoru Earl A. Thompson 2007 məqaləsində Garber'ın şərhinin dağlaləsi soğanı sözleşmelerindeki həddindən artıq kəskin enişi açıqlamadığını ifadə etmişdir. İllik olaraq hesablanan qiymət enişi digər çiçək növlərində orta hesabla% 40 ikən dağlaləsi üçün 99.999% olmuşdur. [36] Thompson dağlaləsi çılgınlığı için başka bir açıklama daha getirmiştir. Hollanda Parlamentosu dağlaləsi sözleşmelerinin işleyiş şeklini değiştiren (esasen Otuz Yıl Savaşları’ndaki bir Alman yenilgisinden dolayı zarar eden Hollandalı dağlaləsi üreticileri tarafından desteklenen) bir kararnameyi gündeme almıştı.[41]) Thompson dağlaləsi çılgınlığı üçün başqa bir şərh daha gətirmişdir. Hollandiya parlamentinin dağlaləsi müqavilələrinin işləyiş şəklini dəyişdirən (əsasən Otuz İl Savaşları'ndaki bir Alman məğlubiyyətindən görə zərər edən Hollandiyalı dağlaləsi istehsalçıları tərəfindən dəstəklənən) bir kararnameyi gündəmə almışdı. [42])

"24 Fevral 1637'de Müstəqil Hollandiya Çiçekçiler Loncası daha sonra parlamentin də imzaladığı bir qərarla 30 Noyabr 1636da sonra və baharda nağd pul bazarının açılışından əvvəl yazılan bütün gələcək müqavilələrinin opsiyon müqaviləsi kimi yorumlanacağını elan etdi. Bunu etmək üçün resipientləri dağlaləsi ı müqavilə qiymətindən alma zorunluluğundan qurtarıb, satıcıya kiçik nisbətdə sabit bir yüzdəylə kompensasiya etmə şərti qoyaraq etdilər. [43]}}"

Bu parlament qərarından əvvəl dağlaləsi müqaviləsinin (müasir finansta gələcək əməliyyatlar müqaviləsi) alıcısı qanuni olaraq dağlaləsi soğanlarını almaqla öhdəçilikli idilər. Fərman, bu müqavilələrin təbiətini dəyişdirdi, beləcə spot qiymət (bazar qiyməti) düşsə alıcı müqavilə məbləğinin hamısını ödemektense bir cəza ödənişi ödəyərək dağlaləsi soğanlarını almaqdan vazgeçebilecekti. Qanundakı bu dəyişiklik müasir terminologiya ilə düşünüldüyündə gələcək əməliyyatlar müqavilələrinin opsiyon müqaviləsinə çevrilməsidir. Bu təklif 1636-ci ilin payız aylarında müzakirə edilməyə başlanmışdır; əgər investorlar bu təklifin yasalaşacağını öngörmüşlerse qiymətlər də ehtimalla artmışdır.[43]

Bu fərman müqaviləni satın alan birinə müqavilə qiymətinin yalnız 3 ½ yüzdesiyle (başqa bir deyişlə müqavilənin təxminən 1 / 30 'una) müqaviləni ləğv edə bilmə imkanı gətirmişdir. [43] Buna görə investorlar getdikcə daha bahalı müqavilələr almışlar. Bir spekülatör 100 gilder məbləğində alış müqaviləsi edib qiymətlər 100 gilderin üstünə çıxdığında aradakı farktan mənfəət və ya qiymət düşdüyündə yalnız 3 ½ gilder ödəyərək müqaviləni ləğv edə bilərdi. Bu səbəbdən 100 gilder nominal qiymətli bir müqavilə əslində 3 ½ gilderden çoxuna aid olmurdu. Fevral ayında müqavilə qiymətləri təpəyə çıxdığında Hollandiya nüfuzları dövrəyə girərək bu müqavilələrin ticarətinə son verdilər. [43]

Thompson dövr ərzində dağlaləsi soğanlarındaki gerçək satışların eyni səviyyələrdə qaldığını bildirir. Bu səbəbdən Thompson, çılgınlığın əslində müqavilə yükümlülüklerdeki dəyişməyə bağlı rasional bir reaksiya olduğunu müdafiə edər. [44] Gələcək əməliyyatlar və opsiyon sözleşmelerindeki ödənişləre dair məlumatlardan istifadə edən Thompson, dağlaləsi soğanı müqaviləsi qiymətlərinin rasional iqtisadi bir modelin nəzərdə tutduğu bir şəklə yaxın olaraq dalğalandığını söyləyərək "müqavilə qiymətlərinin dağlaləsi çılgınlığı əvvəlində, əsnasında və sonrasında bazar fəaliyyəti anlayışının diqqətə çarpan bir nümunəsini meydana gətirdiyini "iddia edir. [45]

Tənqidlər[redaktə]

Bəzi digər iqtisadiyyatçılar bu faktorların dağlaləsi qiymətlərindəki təəccüblü artım və azalışları tamamilə açıqlaya bilmədiyinə inanırlar.[46] Qerberin nəzəriyyəsi adi dağlaləsi soğanlarının müqavilələrindəki bənzər qiymət hərəkətlərini açıqlaya bilmədiyi üçün tənqid edilir.[4] Bəzi iqtisadiyyatçılar isə spekulyativ şarlarla əlaqədar olaraq Amsterdam Bankının depozitlərindəki artımı nümayiş etdirərək, bankın o dövrdə tətbiq etdiyi genişləmə meyilli pul siyasəti kimi bəzi digər faktorları səbəb göstərmişdirlər.[47]

İctimai çılğınlıq və mirası[redaktə]

Dövrümüzün Hollandiyasından dağlaləsi tarlasının görünüşü. dağlaləsi hələ də Hollandiyanın məşhur bir simvolu olmaqdadır.

Makkeyin hekayəsinin məşhurluğu "Fövqəladə Kütləvi dəliliklər"in təkrar nəşrləriylə davam etmişdir. Bernard Beruç (ing. Bernard Baruch) (1932), Andrey Tobias (ing. Andrew Tobias) (1980),[48] Maykıl Levis (ing. Michael Lewis) (2008) və Devid C. Şnayder (ing. David J. Schneider) (1993) kimi müəlliflərin ön sözləriylə dəfələrlə nəşr olunması təmin edilmişdir. Kitabın ən azı altı fərqli versiyası nəşr olunmuşdur.

Qoldqar (ing. Goldgar), dağlaləsi həyəcanının iqtisadi və ya spekulyativ bir balon olmasa da başqa bir səbəbdən ötəri Hollandiya xalqı üçün təsirinin böyük olduğunu müdafiə edər. "Maliyyə böhranı çox az adama təsir etmiş olsa da dağlaləsi həyəcanının təsiri nəzərə dəyər idi. Bütün bir dəyər mühakiməsi sorğulanacaq hala gəldi." [49] 17-ci əsrdə bir çiçək qədər məşhur bir şeyin dəyərinin çoxu adamın bir illik gəlirini aşması xəyal edilə bilər bir şey deyil. Yalnız yayda yetişən çiçəklərin qiymətlərinin qış ayında bu qədər dəlicə dalğalanmasını düşünmək "dəyər" anlayışını tam bir xaosa sürümüşdür ". [50]

Hans Gillisz Bollongier tərəfindən 1639-cu ilində çəkilən dağlalələri.

Beckmann və Makkeyin yazıları kimi dağlaləsi həyəcanından bəhs edən mənbələrin çoxu iqtisadi zərərin ölçülərini göstərən dəlillər olaraq qaynaq göstərilmişdir. Nə var ki bu Kitapçıklar şarın qurbanları tərəfindən yazılmamış, dini güdülerle ortaya çıxmışdır. Sosial gərginlik, əxlaqi nizamın pozulmasına bağlanmış "cənnət çiçəyinə maraq göstermektense dünyəvi çiçəyə maraq göstərməyin acı nəticəsi" na dəlil olaraq təqdim edilmişdir. [51] Beləcə nisbətən əhəmiyyətsiz bir iqtisadi hadisənin bir əxlaq masalı olaraq həyat tapdığı deyilə bilər.

Təxminən yüz il sonra Missisipi Şirkəti və Cənub dənizi Şirkətinin 1720-ci illərdə batmasıyla dağlaləsi həyəcanı təkrar gündəmə gəldi.[52] Con Bekmen ing. Johann Beckmann 1780-də çılğınlıqdan ilk dəfə bəhs edərkən, müqayisə etməsini dövrün müvəffəqiyyətsiz şans oyunlarıyla etdi.[53] Qoldqarın fikrinə görə maliyyə bazarlar haqqındakı Burton Malkielin "Birjada Təsadufi Seyir" (1973) və Con Kennez (ing. John Kenneth) Qelbreyzin (ing. Galbraith 1987 birja böhranından dərhal sonra 1990-cı ildə yazılan E Şort Histri of Finansial Eforiya ing. A Short History of Financial Euphoria kimi maliyyə bazarları haqqında müasir məşhur kitabların əhəmiyyətli bir qismi dağlaləsi həyəcanını bir əxlaq dərsi olaraq istifadə etmişdir.[54][55][56] dağlaləsi bazarının müvəqqətiliyi, Qreqori Mequrinin (ing. Gregory Maguire) "Ögey Bacının Etirafları (1999) adlı romanına da mövzu olmuşdur.[57][58]

Dağlaləsi həyəcanı, 1995-2001 dot-com şarı əsnasında yenidən məşhur bir qaynaq mənbəyi olmuşdur.[54] Daha da yaxın zamanlarda jurnalistlər onu riskli tutsat kreditləri böhranına bənzətmişdir.[59][60] Çılğınlığı davam edən məşhurluğunu baxmayaraq iqtisadçıları təsirli bazar fərziyyəsi ilə şərh gətirməsinə toxunan Sleytdən Daniyel Qros: "Əgər bu şərhlər doğrudursa, iqtisadiyyat yazarlarının dağlaləsi həyəcanını əllərinin altındakı şar bənzətmələri siyahısından silmələri lazım olacaq" şəklində şərh etmişdir. [61]

Ədəbiyyat[redaktə]

İstinadlar[redaktə]

  1. Nusteling, H. (1985) Welvaart en Werkgelegenheid in Amsterdam 1540–1860, p. 114, 252, 254, 258.
  2. "Tulipomania: The Story of the World's Most Coveted Flower & the Extraordinary Passions It Aroused." Mike Dash (2001).
  3. Shiller 2005, səhifə 85
  4. 4,0 4,1 French 2006, səhifə 3
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 5,6 5,7 "The Tulipomania", Chapter 3, in Makkey 1841.
  6. Thompson 2007, səhifə 99
  7. 7,0 7,1 Kindleberger 2005, səhifə 115
  8. 8,0 8,1 Kuper, Simon "Petal Power" (Review of Goldgar 2007), Financial Times, 12 Mayıs 2007. 1 Temmuz 2008’de erişildi.
  9. A pamphlet about the Dutch tulipomania. Wageningen Digital Library (2006-07-14). Yoxlanılıb 2014-06-29.
  10. 10,0 10,1 10,2 Garber 1989, səhifə 537
  11. Dash 1999, səhifələr 59–60
  12. Goldgar 2007, səhifə 32
  13. Goldgar 2007, səhifə 33
  14. Dash 1999, səhifə 66
  15. Error on call to Şablon:cite web: Parameters url and title must be specifiedPhillips, S. in Brunt, A.A., Crabtree, K., Dallwitz, M.J., Gibbs, A.J., Watson, L. and Zurcher, E.J. (eds.) (1996-08-20). . Plant Viruses Online: Descriptions and Lists from the VIDE Database. Yoxlanılıb 2014-06-29.
  16. Garber 1989, səhifə 542
  17. Dash 1999, səhifələr 106–07
  18. Garber 2000, səhifə 41
  19. 19,0 19,1 Garber 1989, səhifələr 541–42
  20. Garber 2000, səhifələr 33–36
  21. Thompson 2007, səhifələr 101, 109–11
  22. Garber 1989, səhifə 543
  23. Garber 2000, səhifələr 37–38, 44–47
  24. Goldgar 2007, səhifə 322
  25. Garber 1989, səhifələr 543–44
  26. Garber 2000, səhifələr 49–59, 138–144
  27. 27,0 27,1 Makkeyə Makkey 1841Schama 1987’yə görə tək bir soğan üçün bu qədər malın mübadilə edilməsi gerçəkləşmişdir, lakin Krelage (1942) və Garber 2000, səhifələr 81–83 anonim orijinal qaynağın bu şəkildə şərh edilməsinə etiraz edərək bu mal səbətinin yalnız Hollandiya Florini'nin o zamanki alış gücünü göstərməsi üçün verildiyini irəli sürür..
  28. Garber 1990, səhifə 37
  29. Goldgar 2007, səhifə 323
  30. Nova Scotia Museum
  31. Garber 1989, səhifə 535
  32. Garber 2000, səhifə 81
  33. Goldgar 2007, səhifə 141
  34. Goldgar 2007, səhifələr 247–48
  35. Goldgar 2007, səhifə 233
  36. 36,0 36,1 Thompson 2007, səhifə 100
  37. Thompson 2007, səhifə 103
  38. Garber 1989, səhifələr 553–54
  39. Garber 1989, səhifə 555
  40. Garber 1989, səhifələr 555–56
  41. Thompson 2007, səhifələr 103–04
  42. Thompson 2007, səhifələr 103–04
  43. 43,0 43,1 43,2 43,3 Thompson 2007, səhifə 101
  44. Thompson 2007, səhifə 111
  45. Thompson 2007, səhifə 109
  46. Kindleberger & Aliber 2005, səhifələr 115–16
  47. French 2006, səhifələr 11–12
  48. Introduction by Andrew Tobias to "Extraordinary Popular Delusions and the Madness of Crowds" (New York: Harmony Press, 1980) available on-line at Andrew Tobias, Money and Other Subjects. Erişim tarihi: August 12, 2008
  49. Goldgar 2007, səhifə 18
  50. Goldgar 2007, səhifələr 276–77
  51. Goldgar 2007, səhifələr 260–61
  52. Goldgar 2007, səhifələr 307–09
  53. Goldgar 2007, səhifə 313
  54. 54,0 54,1 Goldgar 2007, səhifə 314
  55. Galbraith 1990, səhifə 34
  56. Malkiel 2007, səhifələr 35–38
  57. Maguire, HarperCollins, 1999
  58. Goldgar 2007, səhifə 329
  59. "Bubble and Bust; As the subprime mortgage market tanks, policymakers must keep their nerve", The Washington Post, August 11, 2007. Erişim tarihi: July 17, 2008.
  60. Horton, Scott. "The Bubble Bursts", Harper's, January 27, 2008. Erişim tarihi: July 17, 2008.
  61. Daniel Gross. "Bulb Bubble Trouble; That Dutch tulip bubble wasn't so crazy after all", Slate, July 16, 2004. Erişim tarihi: July 22, 2008.

Həmçinin bax[redaktə]

Xarici keçidlər[redaktə]