Dalğa (fizika)

Vikipediya, açıq ensiklopediya
Keçid et: naviqasiya, axtar

Dalğa — rəqslərin mühitdə yayılması prosesidir. Mexaniki dalğa mexaniki rəqslərin elastik mühitdə yayılmasıdır. Mexaniki dalğalarin yaranması ve yayılması üçün ən vacib şərt elastik mühütün olmasıdır.

Ümumi dalğa tənliyi budur:
 x=a \cos \omega (t- \frac{r}{v})
Burada x-nöqtənin tarazlıq vəziyyətindən olan yerdəyişməsi, a-rəqsin amplitutudu, t-rəqsin başlanması anından hesablanan zaman, v-dalğanın yayılma sürəti, r-rəqsin koordinat başlanğıcından t müddətinə yayıldığı məsafədir.

Dalğanın növləri[redaktə]

Dalğanın 2 növü vardır:

  1. Uzununa dalğa – rəqs istiqamətində yayılan dalğaya deylir.
  2. Eninə dalğa – rəqslərə perpendikulyar istiqamətində yayılan dalğaya deyilir.

Eninə dalğa zərrəciklərin rəqs istiqamətinə perpendikulyar istiqamətdə yayılan dalğaya deyilir. Eninə dalğa dalğa qabarıqlarının və çökəkliklərinin növbə ilə təkrrlanmasıdır. Eninə dalğalar elə mühütdə yayıla bilər ki, orada mühütün formasının dəyişməsi nəticəsində elastiklik qüvvələri yaransın. Ona görədə eninə elastik dalğalar ancak bək cisimlərdə yayılır. Qaytanın bir ucunu divara bərkidib digər ucunu yuxarı-aşağı rəqs etdirməklə eninə dalğaların qaytan boyunca necə yayıdığını görə bilərik.Mayenin səthindədə eninə dalğalar yarana bilərş Lakin həmin dalğalar elastiklik qüvvəsinin hesabına deyil, ağırlıq qüvvəsinin təsiri və mayenin səthi gərilməsi nəticəsidə yaranır. Bu səbəbdən onları qravitasya dalğalari adlandırırlar.

Uzununa dalğalar zərrəciklərin rəqsi istiqamətində yayılan dalğaya deyilir. Uzununa dalğada hər bir zərrəciyin rəqsi hərəkətinin istiqaməti dalganın yayılma istiqaməti boyunca yönəlir. Elastik yayın bir ucunu stolun o biri başına bərkitməklə digər ucunu irəli-geri hərəkət etdirib sıxılma və seyrəkləşmənin necə təkrarlanmasını görmık olar. Səs dalğaları mühütdə yayılan və səs duyğusu yarada bilən mexaniki dalgalardır Uzununa dalğalar bütün mühütlərdə-bərk cisimlərdə maye və qazlarda yayılır. Səs dalğalari uzununa dalğalardı və havanın sıxılma və seyrəklşmənin mühütdə təkrarlanaraq yayılmasıdır. Əgər telefonu vakum balonun altına qoyub balonun havasın sorsaq səsin kəsildiyin görırik. Havsız mühütdə yayılmır. İnsan qulağının səs şəklində qəbul etdiyi dalğaların tezliyi 16 hs 20.000 hs intervalında yerləşir. Səs vibratoru Səs tezliyi ilə rəqs edən istənilən cisimdir.

Dalğanın intensivliyi[redaktə]

Dalğanın gücü onun amplituduna görə ölçülür.Dalğanın amplitudu yırğalanmadan fərqli olaraq skalyar kəmiyyətdir.Lakin Dalğanın enerji daşınmasını daha dəqiq öyrənmək üçün Dalğa axınının sıxlıq vektoru kəmiyyətindən istifadə edilir: I = kA2 (I – dalğa axınının sıxlıq vektoru, k – proporsionallıq faktoru, A-amplitud).

Dalğanın yayılması[redaktə]

Dalğanın yaılması yırğalanmadan fərqlidir.Belə ki, dalğanın yayılması zamanı heç bir materiya daşınmır, yalnız enerji daşınır.

Dalğanın fiziki hissəciklərdən asılılığı[redaktə]

  1. Qravitasiya dalğası
  2. Elektromaqnit dalğası
  3. Plazma dalğası
  4. Həcm dalğası
  5. Elastiki dalğa

Hissəciklərə təsiri[redaktə]

Əgər dalğanın qarşısına çıxan hansısa bir hissəcikdə qüsur varsa, aşağıdakı hadisələr baş verir:

  1. Əks etmə
  2. Rezonans
  3. İşıqlanma
  4. Difraksiya
  5. Sınma